Περί Θείας Λειτουργίας

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

This evening we are continuing our interpretation of the Divine Liturgy. Those of you who have been with us will remember that we have already had four talks of this kind. And tonight’s talk, God willing, is the fifth. You will also remember that, in our discussion of this subject, we had reached what is called the Great Litany, at the beginning of the Divine Liturgy.

From my notes, I see that we had reached the very end, where the choir—that is, the chanters—responds, “To You, O Lord,” when the priest says, “Commemorating our Most Holy, immaculate, most blessed and glorious Lady, the Theotokos.”

Meanwhile, inside the altar, the priest says a prayer mystically. Lately, I dare say, it is often said aloud, because few priests follow the ancient order of the Church: saying mystically what is meant to be said mystically, and aloud what is meant to be proclaimed aloud.

Today, unfortunately, I do not know how it has happened, but we hear everything. So this prayer too is heard aloud: “O Lord our God, whose dominion is invincible and whose glory is beyond comprehension, whose mercy is immeasurable and whose love for mankind is ineffable: do You Yourself, O Master, in Your tender compassion, look down upon us and upon this holy house, and grant to us and to those who pray with us the riches of Your mercy and compassion.” This is a prayer of the priest, or of the bishop, as we have said.

It is not our prayer; it is his. Yet he proclaims it aloud so that we may hear what he is saying. He prays together with all the others who are joining him in prayer—those who, as we have said before, are not merely standing there in their suits, but are present with their souls and with their nous, their spiritual intellect, attentively following what is being said and what is being asked of God.

He asks God to bestow the riches of His mercy and compassion upon him and upon all those praying with him. He asks God not to deal with us according to strict justice or judgment, but to show us mercy and compassion.

The prayer is addressed to God the Father: “O Lord our God, whose dominion is invincible and whose glory is beyond comprehension.” Who can comprehend or adequately speak of the glory and almighty power of God? His mercy is immeasurable.

We approach Him as the God of compassion and mercy, not as a God of strict justice. I repeat: as the God of compassion and mercy. We must believe this and truly take it to heart, so that we may be humbled. That is the purpose. Everything He does, He does out of love and mercy, knowing what will build up each soul.

He employs every means and patiently endures everything. His love for mankind, then, is ineffable. “Ineffable” means that it cannot be expressed. It cannot be measured or described in human terms. The word is meant to convey the greatness of God’s love for mankind.

“Do You Yourself, O Master, in Your tender compassion”—not according to Your justice—“look down upon us.” Set aside everything we have done and the way we have behaved. “And upon this holy house”: upon this gathering and upon the church in which we now stand.

“And grant to us”—to the priests and to all those praying with them—“the riches of Your mercy and compassion.”

As we have said, the priest should say all this quietly and mystically. Then only what is appointed should be proclaimed aloud: “For to You belong all glory, honor, and worship: to the Father and to the Son and to the Holy Spirit, now and ever and unto the ages of ages. Amen.”

All glory, honor, worship—and, we might add, adoration—must be offered to You, because they are Your due: to the Father, the Son, and the Holy Spirit. There is a distinction here. The prayer, honor, and glory offered to the saints are veneration alone. Here, however, we offer glory, honor, worship, adoration, and all that properly belongs to God.

Everything has its proper place. After this is said, we turn to the Theotokos: “Through the intercessions of the Theotokos, O Savior, save us.” This is what we spoke about the other day: the person to whom the Orthodox Church and the Orthodox Faith so often turn.

We know that her prayer has great power. We do not always make our requests directly, but through the Most Holy Theotokos. Every prayer will certainly include the words, “Commemorating our Most Holy, immaculate and most blessed Lady.”

This shows humility on the one hand and spiritual knowledge on the other. We should know which path is best for reaching our goal. And we know that “the prayer of a mother has great power to incline the Master to mercy.”

The other day we also clarified the meaning of the Theotokos’s intercessions. The Theotokos intercedes, and Christ saves. So those influenced by Protestantism or by the Jehovah’s Witnesses should not take offense and claim that we make the Theotokos our savior or an equal savior and mediator.

What, then? I repeat: the proper order is not disturbed. The Father remains in His place, Christ in His place, and the believer in his place. For, as Paul says to Timothy, “There is one mediator between God and men, the man Jesus Christ.” Indeed. Remain in Your place, O Lord; we do not diminish You by placing Your mother as mediator between humanity and God. We place Your mother between humanity and You.

Consequently, the dogma is not harmed, nor is Holy Scripture violated. These people simply have not paid attention to the exact words. This is why we say to her, “After God, in you alone we place our hope.” And we ask her to intercede with the One to whom she gave birth—not with the Father of the One to whom she gave birth, but with the One born of her: “O Lady of the world, who gave birth to the Master.” In the Orthodox Church, the whole dogma is preserved intact.

“Through the intercessions of the Theotokos, O Savior, save us.” Later we shall also encounter the words, “Save us, O Son of God.” Therefore, the interpretation must be clear to us: Christ saves, and the Theotokos intercedes. Now, of course, at the moment when “Through the intercessions of the Theotokos” is chanted, or when the priest says, “Commemorating our Most Holy, immaculate Lady,” we sometimes hear the chanters say, “Most Holy Theotokos, save us.” This expression is used chiefly in the Paraklesis, the supplicatory canon. It asks her to intervene personally and deliver us from afflictions—from illness, an epidemic, a flood, an earthquake, and so forth.

That does not apply here. The service book has no such response when the words “the Most Holy, immaculate Theotokos” are said. But if we do wish to say something, we should say, “Most Holy Theotokos, intercede for us.” We should not say the other phrase, so as not to cause the weak to stumble.

After all, we ourselves understand that even when we say, “Save us,” we still mean, “through your intercessions,” through the boldness you have before God. Present us to Christ, so that we may be saved through Him. We understand this. But these people take offense even at the words they hear.

In this instance, however, it is improper, because the service book—that is, the text of the service—contains neither “Most Holy Theotokos, intercede for us” nor “Most Holy Theotokos, save us.” It says, “To You, O Lord.” We must wait for the response, “To You, O Lord.” The other words are not there. They are additions of our own, and wherever we have put our hand to the service, we have done harm.

In any case, here it says, “Through the intercessions of the Theotokos, O Savior, save us.” The Theotokos intercedes, therefore, and Christ saves. This is what the Orthodox Church teaches. As you know, we say this three times, in alternation.

Whenever you hear something repeated many times, understand that its purpose is to emphasize what is being said. Pay attention to it—I say this to you again. That is the reason for the repetition.

Many people are displeased even when they hear troparia sung twice, or sometimes three times, as the Church has appointed. They think time is being wasted. But that is not the purpose. They could be sung more quickly and take the same amount of time.

The purpose of the repetition is to help the listener understand the content. Pay attention to what is being said.

As this part concludes, the service turns back again and, through the deacon—or directly through the priest—calls the faithful once more to be attentive:

“Again and again, in peace let us pray to the Lord.” The service constantly insists that no hostility be allowed to enter, and no sin that destroys peace. As we said from the beginning, a person must be at peace both with his neighbor and with God.

A fault, an injustice, mistreatment, a hurtful word, blasphemy, deceit, envy, jealousy, and so forth—these are obstacles. They are sins against our neighbor, and therefore peace does not exist.

Likewise, the violation of any commandment of God is not peace with God, but war against God. Therefore, when these two kinds of peace are absent, prayer is not accepted.

Once again he reminds us emphatically: “Again and again, I call you—be attentive—again and again, in peace let us pray to the Lord.”

We have no other purpose in the Church except to seek the mercy of God. The people say, “Lord have mercy,” and once again the deacon says, “Help us, save us, have mercy on us, and keep us, O God.” Take us into Your care once again; we surrender ourselves to You. Keep us and save us by Your grace, not by our own strength.

Whatever good a person may do is always like a filthy rag, as God says through Isaiah. Something foreign will be mixed into it: self-interest, calculation, personal gain, and a thousand other things. Our righteousness—whatever we ourselves do—contains impurities.

That is why it is by grace, by the grace given to us, that we do good, without expecting anything in return for the good we do. Then the service repeats: “Commemorating our Most Holy, immaculate, most blessed and glorious Lady, the Theotokos and Ever-Virgin Mary, with all the Saints”—we spoke about this in our previous talk—“let us commend ourselves and one another and our whole life to Christ our God.” Once again it calls each person to surrender himself to Christ, to give everything back to Him, so that He may take charge and order it as He knows will be for our benefit.

Again the choir says, “To You, O Lord”—to You once more, not to us. Here the priest must again say secretly: “O Lord our God, save Your people and bless Your inheritance. Save Your people and bless Your inheritance.”

“Preserve the fullness of Your Church; sanctify those who love the beauty of Your house. Glorify them in return by Your divine power, and do not forsake those who hope in You.” This is another prayer offered inwardly by the clergyman on behalf of the people.

How beautiful is the expression, “Save Your people and bless Your inheritance.”

And the inheritance is again one and the same. Save Your people, and bless Your inheritance. We know the way in which salvation comes. It is Your inheritance that You are asked to bless, not Your hired workers. Human beings inherit the Kingdom of Heaven. The Kingdom of Heaven is not a wage, as some believe, counting up and recording their good works. And if I am to inherit, I must be a member of the family. That is why I must become a brother of Christ and, consequently, a child of God, since the inheritance belongs to the Father and has been prepared from the foundation of the world. Christ is the Son by nature; I must become a son by grace, so that I may become a brother of Christ.

This is the purpose of Baptism: that I may be born again and become a brother of Christ. And I must preserve this kinship, so that I may hear the words, “Come and inherit,” on that coming day.

Come, then, and become heirs, so that you may inherit. Who inherits? Do hired workers inherit? No. Friends, relatives, brothers, and children inherit. That is why we must become brothers and sisters of Christ and children of God through Christ.

God’s inheritance, therefore, consists of those who have been baptized and who preserve the purity of the garment they received in Baptism, through metanoia, or repentance, Holy Confession, and Holy Communion. Repentance and Holy Confession cleanse a person from any stains he may have acquired through carelessness.

And Holy Communion nourishes the soul that was born anew through Baptism. Here, then, God’s inheritance means the baptized person who participates in the Mysteries, not one who is spiritually dead.

“Preserve the fullness of Your Church.” A person who does not participate in the life of the Church is not truly part of the Church. He is baptized, but does not go to Church. He is baptized, but does not confess. He is baptized, but does not participate in the Mystery. Consequently, he is not a member of the Church.

The Church is Christ, the Head, together with those who participate in His life. He is the vine, and they are the branches. If the shoots, if the branches, do not remain on the vine and draw life from it, they can never have life in themselves.

Therefore, if they want to have life, they must remain united to the vine.

That is why Christ said, “I am the vine; you are the branches. He who abides in Me bears much fruit.” Many of us have been baptized, but we do not partake; we do not draw life from the vine, from the Holy Chalice. We are not the Church, just as a severed limb is not a body. My hand does not constitute a body once it has been cut off. If only the head remains and all the other parts fall away and are severed, they can no longer be called members of one body. In the same way, they cannot be the Church, because the Church has Christ as Her head and the faithful as Her members, always gathered around the divine Mystery of the Holy Eucharist—the vine of the Holy Chalice. Whoever does not partake of the Chalice is not the Church. “You have a name that you are alive, but you are dead.” The prayer is therefore offered: “Sanctify those who love...” Forgive me: “Preserve the fullness of Your Church.” Preserve it in the way that You know, by the grace of the Holy Spirit.

Sanctify those who love the beauty of Your house.

We may accept that Christ—and God in general—does not dwell in temples made by human hands, as the Protestants and others insist. Yet although He does not dwell there in that sense, He is present there and sanctifies the people who gather together.

First, however, we must accept that the human person is a temple of the grace of the Holy Spirit, as Paul explains to the Corinthians. The human person is a temple of the Holy Spirit. For this reason, Paul forbids him to become sexually immoral. You cannot make these members of your body the members of a prostitute, since you are a temple of the Holy Spirit.

The Holy Spirit will depart if you become sexually immoral, an adulterer, or dishonorable. Do you understand? Here, then, two temples are mentioned: first, the human person, who is a temple of the Holy Spirit. This is also why, as you may know, for a Divine Liturgy to be celebrated, there must ordinarily be a consecrated Holy Table, one that has been formally dedicated.

At its base it must contain relics of Saints, because the Saint’s relic is a temple of the Holy Spirit. Otherwise, there must be a borrowed antimension containing relics, or the place itself must be a site of martyrdom. This is why the first churches were built at the place of martyrdom, wherever someone had been martyred.

That is where the Divine Liturgy was celebrated. Today, unfortunately, we are not being martyred for Christ, and consequently new places of martyrdom are not being created. So we receive relics from those martyrs, place them in the antimension, and celebrate the Divine Liturgy upon it.

If even that is unavailable, the Divine Liturgy may be celebrated upon the chest of a baptized person, because the human person is a temple of the Holy Spirit. In a time of danger or similar necessity, when there is neither a Holy Table nor an antimension, it may even be celebrated upon his palm.

It may be celebrated upon a person’s palm, because the human person is a temple of the Holy Spirit.

Here, then, the prayer asks that those who love the beauty and dignity of God’s house should be honored and cared for. If we understand this figuratively, we must speak first of those who care for the beauty and dignity of the house of their own soul, where Christ dwells.

For a house in which Christ does not dwell is not His and, consequently, is not His house. For it to be His house, He must dwell there. And for Him to dwell there, the soul must be made ready. That is the first place where Christ dwells. But He also dwells in the church building. There too we proclaim, “Blessed is God.” As soon as the priest begins, angels, archangels, cherubim, seraphim, thrones, dominions, and powers arrive at once, together with the honorable Forerunner, the Most Holy Theotokos (All-Holy), and Christ; all are present. We invoke them to stand with us.

We must feel that we are in a temple of God, where God is present, and our conduct must therefore be most reverent and fitting.

Unfortunately, many churches often contain disorderly things, and disorderly actions take place there—things entirely foreign to the Divine Liturgy, to prayer, and to the worship for which the people have gathered.

There is often talking, often laughter, often applause, quarrels in the sanctuary, and many other things. Children run about; others come whenever they please, move from place to place, light candles, and busy themselves with one thing after another.

This is not permitted. Indeed, those who understand have a duty to intervene, so that everything may be set in order and these divine offerings may be made reverently and in good order, if we wish to attain communion with God and for divine grace to descend upon us during the Divine Liturgy.

Indeed, the Saints of God go so far as to say that anyone who notices such disorder should intervene. A Saint may tell someone to call the deacon to intervene, or even to stop his prayer and interrupt it.

These things that take place are disorderly, and John Chrysostom says that the person who interrupts his prayer in order to restore good order will receive greater grace and blessing from God than the person who remains indifferent to the matter. Allow me to relate what I mentioned earlier. In his twenty-fourth homily on the Acts of the Apostles, John Chrysostom says the following.

In other words, prayer is being offered in the church, while some young people are cold and indifferent, and some elders behave even more disgracefully than the young. For there are elders too who talk, jest, yawn, and do whatever they please. And the Saint calls them wretches.

He says, “We have young people who are cold and indifferent, and elders who behave more disgracefully than the young—laughing even more shamefully than the young, talking with one another, and jostling one another.” They talk, nudge one another, and laugh.

“Whether you are young or old, rebuke him.” Whoever you may be, speak to that person and correct him. And if he will not listen, call the deacon if necessary. Notify those responsible; do not ignore them. They are talking and creating a situation that does not accord with this sacred hour or with the purpose for which we have come here.

Leave your prayer; do what is within your power. Go, and receive your reward from this act rather than from your prayer. Prefer to interrupt your prayer and receive your reward for restoring good order, rather than expect to receive it from the prayer itself.

Elsewhere he says, “As with a perfectly harmonious and carefully constructed lyre.” Just as a lyre is tuned, as we were saying, and produces harmony, so the Church must also be. The chanter in his place, the priest in his place, the sacristan in his place, the faithful in their places, the virgins in their place, the women in their own section, the men in theirs, and the parish wardens in their place. In this way, he says, there will be harmony within the Church.

As with a perfectly harmonious and carefully constructed lyre, a single pleasing harmony arises from the proper order of each individual part. Everyone must be in the proper place, so that together they may form a harmonious lyre within the Church.

“So it must also be here,” he says, here in the Church: “It is fitting that all of you together should form one harmonious accord.” The King is present—Christ is here, he says. He inspects the camp and sees the officers, the soldiers, and those of every rank.

And although you are standing before His eyes, while He oversees the camp, you laugh—or, if you yourself are not laughing, you merely watch those who are. Do you not regard such people as disturbers and corrupters, as utterly corrupting the people of God within the Church?

Drive them away. Should you not remove such people when they behave in this way? This place is not a theater. What do you think this place is, that you laugh, joke, push one another, point your fingers, fidget, and carry on like this?

Then leave your prayer; interrupt it. Go and admonish that person, speak to him, and correct him. In this way you benefit him, and you yourself also gain. Yes, you benefit him even though you interrupt your prayer.

You go and speak to the person who is not behaving properly and reverently. “You benefit him,” he says, “and you yourself also gain. Thus we shall all be able to attain salvation and the Kingdom of Heaven.” In this sense, he says, we shall attain our salvation.

I cannot remain indifferent to the temple of God. And it is true that if disorderly things take place within the Church, it is because those of us who claim to understand something say, “Are we the ones who are going to put everything right now?” So each person remains off to one side, supposedly praying, and the whole disorder is allowed to develop.

John Chrysostom holds the opposite view in this case. You must interrupt your prayer and intervene. Of course, you are not going to draw a pistol; nevertheless, you must interrupt your prayer and help bring an end to the wrongdoing taking place within the Church.

Otherwise, you cannot be counted among those who love the beauty and good order of God’s house. In truth, I do not love it. I may not say outright that I do not love it, but my conduct shows that I do not. The proof is that I do not defend it and take no interest in it.

For this reason, each of us bears some guilt when many things are not done properly in the Church and many inappropriate things take place within her. The Church now turns the people from the intercessions of the Theotokos toward the Savior Himself.

Earlier we turned to the Most Holy Theotokos so that she might present us before Christ. Now, since she has interceded for us, so to speak, we come to Him and say, “Save us, O Son of God.”

We Orthodox, then, look to Christ for salvation.

Not to the Father alone, as the Jehovah’s Witnesses insist—not to Jehovah apart from Christ. No: we look to Christ. “Save us, O Son of God.” The Father does not save independently of the Son; He saves through the Son. “He who has the Son has life; he who does not have the Son of God does not have life.”

1 John 5:12.

Those who think that salvation is found today in the Father apart from the Son are mistaken. No. He has given all authority to the Son. “As many as received Him, to them He gave the authority to become children of God”—John 1:12. Christ comes into the world so that “we might receive adoption as sons,” according to the Apostle Paul.

Galatians 4:5. Is this not so? How, then, can you look to Jehovah, to the Father apart from Christ, when Christ was given to the world as Savior? Orthodoxy therefore remains faithful to Holy Scripture, just as the Holy Spirit sets forth the matter in the Gospel: “Save us, O Son of God.” The Most Holy Theotokos intercedes, and Christ saves.

Of course, most of us who are in the Church often speak falsely when we say these words. An answer could come from behind the iconostasis, from the icon of our Lord, saying, “You liar—you do not truly want Me to save you.”

For if you wanted Me to save you, you would do what I have told you to do in order to be saved. You were baptized—yes. You received the foundation necessary for salvation. But you did not preserve the purity of your Baptism.

Have I not shown you what you must do? Why have you come here to mock Me? Do you want to be saved? First go to your spiritual father; first go to Holy Confession. Just as you bathed last night, shaved this morning, and changed both your underclothes and your outer clothes before coming here to Me, so too you must change your spiritual garment before coming to Me.

And do not lie to Me by asking Me to save you. You do not want to be saved, nor do you want to listen to Me completely, because I rebuke your lawless way of life.

I do not know how we would come out of the church alive. We make a mockery of sacred and holy things—often both we clergy and you laypeople. At this point we are lying. We do not truly desire salvation, even though we say, “Save us.” Very well, shall I save you? Then practice metanoia—repent—go to Holy Confession. I am not asking you to give an account to Me. “No, I will not repent; I will go on doing the same things. You will not come into my home again to rebuke me about what I do, what I eat, what I drink, and how I conduct my whole life.” Why, then, do you come here and cry out to Me to save you? I have shown you the way of salvation, but you refuse to follow it. You mock Me, yet I will bear with you. You strike Me, yet I will bear with you. This is the great danger: making a mockery of things that cannot be mocked. They truly cannot. And woe to those who fall into the hands of the living God.

If it is Sunday, we say, “Who rose from the dead.” If it is a weekday, we say, “Who are wondrous among Your saints,” because a saint is being commemorated. The whole purpose of this is to prepare us to understand how God has saved us.

He is our Savior, and we must approach Him as such. Unfortunately, however, we have not grasped this as fully as we should. Even the Holy Eucharist, the Mystery of Mysteries, as one might call it, has been faded by the crushing weight of habit, as though nothing at all were taking place.

That is why you see so many improper things happening within the Church.

This petition, “Save us, O Son of God,” appears again later, at the Little Entrance. In any case, it is said three times. Then the wording changes, and we say, “Glory to the Father, and to the Son,” and so forth, followed by, “Both now and ever.” Shortly afterward, the hymn “Only-Begotten Son and Word of God” is read. This too is an entirely dogmatic passage within the Church, briefly reminding us how the salvation of humanity was accomplished.

It says: “Only-Begotten Son and Word of God, being immortal, yet condescending for our salvation...” Here it teaches that He is immortal, just as the Father is immortal. He had never before been man; He was God, and for our salvation He condescended to become incarnate. He put on flesh and humbled Himself.

Here we see fulfilled what Paul says in Philippians 2:5: although He existed in the form of God—although He was God—He did not regard His equality with God as something to be grasped, but descended and became man. He did not refuse this humiliation. He took the form of a servant, became man, and humbled Himself even to death—death on the Cross.

He did not regard it as a humiliation, but did it for the sake of mankind. This is what the words “who condescended to become incarnate” mean. He condescended to take flesh and to be made a little lower than the angels. The angels never became incarnate; they were never humbled in this way. They did not become mortal. For the sake of mankind, God—the Only-Begotten Son—became mortal; mortal in the flesh, of course.

“Of the Virgin.” The hymn calls her Theotokos, not Christotokos; and it does not call her simply Virgin, but Ever-Virgin—that is, Virgin before giving birth, during the birth, and after the birth.

“Mary, without change becoming man, and being crucified, O Christ our God...” After the Incarnation, the hymn immediately comes to the Crucifixion. You were Christ and You were God: Christ is God. This is in accordance with what Paul teaches.

“O Christ, Only-Begotten Son and Word of God.” In brief, this hymn sets forth the whole mystery of the incarnate economy of salvation. Much has been said about it: where it came from and when it was composed.

It was first attributed to the emperor Justin—or rather, to the emperor Justinian. Others consider it older, dating it to the fifth century and saying that it was composed against the Nestorians. According to others, however, it is attributed to Joseph and Nicodemus.

They say that Joseph and Nicodemus composed it when they were tending the body of our Lord at His Deposition from the Cross.

It is therefore attributed to Joseph and Nicodemus. More specifically, Patriarch Nikephoros of Constantinople, writing sometime in the ninth century, says:

“They composed this hymn over the precious and life-giving body of the Lord, and they stood in awe of the Godhead that remained inseparably within it.” As those two holy men carried His body to the tomb, he says, they sang this troparion: “Only-Begotten Son and Word of God, being immortal,” and the rest. In any case, what matters for us is that this short hymn contains the whole incarnate economy of salvation, the divinity of Christ, and the truth that He is one person of the Holy Trinity.

The Most Holy Theotokos is truly Theotokos and Ever-Virgin. Christ became incarnate because of His love for us; He condescended to do this for no other purpose. In a brief and concentrated form, the hymn gives mankind the whole doctrine concerning our salvation. After it is sung, the deacon once again calls the people—the faithful, the Church—to prayer: “Again and again, in peace let us pray to the Lord.” And once again the response is given: “Help us and save us.”

Then come the words concerning the immaculate Most Holy Theotokos, and the rest. After this, the priest quietly reads a prayer which prepares, in a certain way, for what is called the Little Entrance. The prayer, which he traditionally reads quietly—and which in recent times is sometimes read aloud, as I have told you—begins: “You who have granted us these common and harmonious prayers.”

That is, You have given us the opportunity to pray together and in one accord. Unfortunately, this is not what actually happens, and I would like to give you an occasion to pay attention to it. Sadly, when we go to Church—even in our private prayers—we always give thanks and pray for our own personal, bodily, or material interests.

We pray for our own concerns, perhaps for a member of our family or another person dear to us. But someone standing beside us in Church—someone who also set out from home and came to stand beside us, yet whom we do not know personally—remains a stranger to us.

We do not include that person in our prayer, and neither does that person include us. So what do we do? Each of us prays only for his own concerns. It is like taking a shotgun, standing there alone...

...and firing at an airplane. You hit the airplane with a single pellet—but have you brought it down? Of course not; the airplane continues on its way. But when each person begins to pray not only for his own concerns, but also for the person beside him and for everyone else...

Do you know what will happen? It will no longer be scattered shots going up, but a whole volley. If there are a thousand people, a thousand shots will go up together: “Lord, all these people are Yours. They are suffering and sorrowful, burdened with family, personal, spiritual, and material problems.”

“I beg You, save everyone—save all of us who are gathered together. And last of all, save me too, if You remember me.” But where do we find such a thing?

You have never found this kind of prayer in the Gospel, and you have never stopped to ask, “What are you saying, Paul?” Yes, I am telling you that love, if you truly have love, does not seek its own. Let me die, so that the others may live. Does Paul not say that he would become accursed for the sake of his own people, so that they might live? Does Moses not say that he would become accursed so that the Hebrews would not be destroyed? Where is this love? Is there love within us? How, then, can the prayers of our Church be common prayers? They are not common.

Our prayers are isolated, and that is why they have no effect. They are easily broken; the devil breaks them along the way. Take one twig and you can break it. Take another and you can break it. Take yet another and you can break it. But take ten together, and you cannot break them.

Bind a hundred together, and you cannot move them. Bind five hundred together, and you cannot even make them budge. That is how it is. But this unity does not exist, because it has not been taught. We are uncatechized in matters of our faith. We do not even know how to pray.

If only, when you kneel to pray at night, you could refrain from praying for anything of your own. Agreed? Pray for others. Pray for the Church. Pray for the married couple in the village.

Pray for the young man whom everyone is talking about. Pray for the foolish woman who left her home and took another woman’s husband, the father of her children. Pray about these things.

You ask God to reveal who should remain and who should become teachers. Yet nothing is truly yours. “I will give you a piece of bread,” says God. Food is given to mice and dogs, and it is also given to you and me. But where is our concern directed? Toward our own little interests. You wear yourself out praying for your grandchild who is taking an examination tomorrow. What are you saying? If your grandchild does not succeed and becomes a shoeshine boy in Omonia Square, you think it will be a disaster. Yet the child might become a midwife who assists in abortions, or a lawyer who causes some other harm.

Yet the Church says this here, because we do not even know the service—what it says or what those words mean. The prayer says: “You who have granted us these common and harmonious prayers; who have promised to grant the petitions of two or three who agree in Your name.” This is from Scripture, is it not?

“Where two or three are gathered in My name, there am I in their midst. And whatever two or three of you ask together, I will give you.”

But each of us insists on his own way, like the Pope: “The Pope’s word alone; no one else matters.” The Church does not say, “Only you,” or, “Only the Pope; no one else.” We do not possess such conciliarity, either in our prayers or in the decisions we make together.

Six hundred Fathers, 318 Fathers, 230 Fathers—all acting together. Every opinion must be heard, not only one. There is no solitary authority. But what of the others—do they not exist? Are there no saints? Christ said, “Where two or three are gathered.” The devil devours the one who stands alone. He had two people in Paradise. Satan did not approach while they were together; he separated them, took one first, made that one his ally, and through that one brought down the other as well. That is why the prayer says—pay attention now—not alone, but all together, embracing one another.

And when God sees that a person is not speaking about his own needs but about another person’s needs, that is love. It is not emotion, self-interest, calculation, or carnal love.

It is spiritual love, and spiritual love means sacrifice: it gives to one person, and then gives to another. But prayers like these have not risen to heaven from us. What is said here, then, is scriptural: “You who have granted us these common and harmonious prayers; who have promised to grant the petitions of two or three who agree in Your name”—“whatever you ask in My name”—You have told us that You will give it to us.

“Do You Yourself now”—You, Christ, who spoke these words—“fulfill the petitions of Your servants as is beneficial for them.” As is beneficial—not according to their opinion, but according to what is truly for their good.

Before I came here, a doctor who was a patient called me from the hospital and said, “This examination will be done tomorrow. Do you understand what that means? If the result is positive, it means death.” I asked him, “What do you want the result to be?”

“Do you not understand?” he said. “What else? Negative, of course.”

“But is it truly beneficial for it to be negative?” I asked. “God knows; you know nothing at all. Since God knows, leave the result in His hands, whatever it may be. Say, ‘You, Lord, know better, and at this very hour You are ordering all things for my true good.’”

For it may be better for you that the result should be positive, so that you may depart swiftly and upright like a young cypress and be delivered. For if you now learn that everything is all right, your brakes may be released and you may rush downhill.

When something like this happens, a person is restrained and proceeds carefully. He cannot destroy anyone or lead anyone astray, nor is he himself led astray. He said to me, “Yes.” Then leave it in God’s hands. We will pray that whatever is best and most beneficial may come to pass.

For very often, what is most beneficial is the opposite of what we ourselves desire.

A mother wants her child to recover.

When the child recovers, perhaps that child will go and break up another married couple. God may say, “It is better for the child to remain in bed.” But the family wants the sickbed removed from the house as quickly as possible. Why? Because they have celebrations coming and otherwise cannot open their home. They want people to come, dance, and turn their dancing over to the devil. It would be better for the bed to remain. Recovery may not be for the person’s good. What does Paul say? “All things are lawful for me, but not all things are beneficial.” We may be free to make use of all things, but not all things are beneficial. Lord, perhaps it is for my good never to succeed according to the standards of this world, but to be humiliated instead.

Christ, let me be brought low. If that is for the good of my soul and will save me, then let it be so. If I must always be ill, always penniless, always enduring one trial after another, then so be it. Only let my soul be saved.

For this world has an end, but the world to come has no end. Here, then, the prayer does not ask for each person’s own will to be done. For our own will is, more often than not, earthly, carnal, and material.

Our will can lead us to Hell. Often it is opposed to the will of Christ.

It asks, then, that the petitions of God’s servants be fulfilled according to what is truly for their good, what can first bring fulfillment to their souls: “Grant us, in this present age, the knowledge of Your truth.” It does not ask for comfortable living in this present age, for money, pleasure, or sensual delight.

No. It asks that, in this present age, we may know Your truth. For if I do not come to know You and Your truth in this world, then I am lost; it would have been better if I had never been born. What good is it for someone to become the world’s greatest so-called benefactor? Can any of that save him and send him to Paradise?

If he has not known the truth, even if he has mastered every field of knowledge, can that save him? A person cannot save himself, because there is no such thing as self-salvation. Therefore, the greatest achievement—and consequently the greatest and most beautiful prayer—must be this: that we may know “the only true God, and Jesus Christ whom You have sent.”

If that does not happen, then give yourself and your children golden spoons, and prepare a Hell for yourselves for all eternity.

This is what must happen, and this is where everything must begin. This is why the human person comes into the world; this is his purpose in the world: to learn about his God, to know the true God, and Him whom He has sent.

For if he does not also come to know Christ, but rejects Him, he will suffer the same fate as the Jehovah’s Witnesses, who reject the bridge. That is what will happen to him. He must know the true God and Him whom He has sent; he must also know the One whom God sent.

He must know His Son, whom He sent, who became man and became the bridge upon which we may cross, so that we may once again become children of Paradise and these words may be fulfilled in us as well:

“Making me once again a citizen of Paradise.” The rest of this prayer has deeply searching content. We beseech You: “Grant us, in this present age, the knowledge of Your truth, and in the age to come, graciously bestow upon us eternal life.”

May He bestow it upon us as a gift—not because we have paid for it or are entitled to it. No, may He grant it to us freely. If He wills, of course, He will grant it. At this point, then, the priest proclaims aloud: “For You are a good God who loves mankind.” It is not because of our righteousness, but because of Your goodness and Your love for mankind.

“And to You we send up glory: to the Father, and to the Son, and to the Holy Spirit, now and ever and unto the ages of ages.” And the people say, “Amen”—yes, let it be so. Then the preparation for the Little Entrance begins.

That is an entire subject in itself, so we shall stop here for tonight. In any case, I pray that our Lord Jesus Christ and the Three Holy Hierarchs—one of whom is the divine John Chrysostom, who blesses this institution and this home—may have mercy on us and help us understand what has been handed down to us, so that each of us may gradually begin to orient his life around it.

This is what a person must do if he desires grace for himself and for others, as he journeys from this world to the next. Amen.

Και απόψε το βράδυ έχουμε συνέχεια της ερμηνείας της Θείας Λειτουργίας. Θα ενθυμείστε, όσοι ήμεθα μαζί, έχουμε κάνει τέσσερα μαθήματα του είδους αυτού. Και το αποψινό, Θεού θέλοντος, είναι το πέμπτο. Θα ενθυμείστε ακόμη ότι είχαμε φτάσει, μιλώντας για την υπόθεση αυτή, στη μεγάλη λεγομένη Συναπτή, που είναι στην αρχή της Θείας Λειτουργίας.

Από τις σημειώσεις μου βλέπω ότι είχαμε φτάσει ακριβώς στο τέλος, που ο χορός, δηλαδή οι ψάλτες, λέγουν το «Σοι, Κύριε», όταν ο ιερεύς λέγει «Της Παναγίας, αχράντου, υπερευλογημένης, ενδόξου Θεοτόκου».

Εν τω μεταξύ, μέσα, μυστικώς, ο ιερεύς, και τελευταίως, τολμώ να πω, εκφώνως, διότι είναι λίγοι οι ιερείς οι οποίοι ακολουθούν την αρχαία τάξη της Εκκλησίας, και αυτά που είναι να λέγονται μυστικώς τα λέγουν μυστικώς και αυτά που είναι να λέγονται εκφώνως τα λέγουν εκφώνως.

Σήμερα, φαίνεται δυστυχώς, δεν ξέρω πώς, όλα τα ακούμε, και ακούγεται και αυτή η ευχή, η οποία λέγει: «Κύριε ο Θεός ημών, ου το κράτος ανίκητον και η δόξα ακατάληπτος, ου το έλεος αμέτρητον και η φιλανθρωπία άφατος, αυτός, Δέσποτα, κατά την ευσπλαχνία σου, επίβλεψον εφ’ ημάς και επί τον άγιον οίκον τούτον Και ποιήσον με θυμόν και τον συνευχωμένον ημίν, πλούσια τα ελέη σου και τους εκτιρμούς σου Αυτή είναι μια προσευχή του ιερέως ή του αρχιερέως, όπως τα λέγαμε.

Δεν είναι δική μας, είναι δική του. Εν τούτοις, όμως, μας τη φωνάζει, να ακούμε εμείς τι λέει, και παρακαλεί μαζί με εμάς τους άλλους που συνεύχονται, που προσεύχονται, που βέβαια, όπως είπαμε και άλλοτε, δεν είναι μόνον με το κοστούμι τους εκεί, αλλά είναι με την ψυχή τους, με το μυαλό τους, και παρακολουθούν τα λεγόμενα και τα αιτούμενα.

Λέγει να γίνει μαζί με τους συνευχομένους, σε όλους μαζί, πλούσια τα ελέη του και τους οικτιρμούς του να δώσει. Ανάσταση, μη σταθεί σε δικαιοσύνη, μη σταθεί σε κρίση, αλλά έλεος να κάνει και οικτιρμούς να αποδώσει.

Η ευχή είναι προς τον Θεό Πατέρα: «Κύριος ο Θεός ημών, το κράτος ανίκητον και η δόξα ακατάληπτος». Ποιος μπορεί να καταλάβει και να βασιμολογήσει τη δόξα και την παντοδυναμία του Θεού; Το έλεος αμέτρητον.

Σαν Θεός οικτιρμών και ελέους, όχι σαν Θεός δικαιοσύνης. Σαν Θεός, επαναλαμβάνω, οικτιρμών και ελέους. Αυτό πρέπει να το πιστέψουμε και να το χωνέψουμε, για να ταπεινωθούμε. Αυτός είναι ο σκοπός. Ότι ό,τι κάνει, το κάνει από αγάπη και από έλεος, γνωρίζοντας πώς οικοδομείται αυτή η ψυχή.

και μετέρχεται τα πάντα και υπομένει τα πάντα. Φιλανθρωπίας λοιπόν άφατος. Άφατος πάει να πει ανέκφραστος. Δεν μπορεί να μετρηθεί, να εκφραστεί με ανθρωπίνους χαρακτηρισμούς. Για να δοθεί το μέγεθος της φιλανθρωπίας του Θεού.

Αυτός, Δέσποτα, κατά την ευσπλαχνία σου, όχι κατά τη δικαιοσύνη σου. Επίβλεψον επί μας, μεριαθέτα όλα ό,τι έχουμε κάνει πώς συμπεριφερόμεθα. Και επί των Αγίων οίκων τούτων, στην άθροιση αυτή, στον ναό αυτόν που ευρισκόμεθα.

και ποιήσω με θυμόν, θυμόν των ιερέων και των συνευχομένων, πλούσια τα ελέη σου και τους οικτιρμούς σου.

Αυτά πρέπει να τα πει μέσα, είπαμε, σιωπηρώς, μυστικώς, και να ακουστεί έπειτα εκφώνως ό,τι πρέπει: στη πάσα δόξα τιμή και προσκύνηση Δόξα Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ Ἁγίῳ Πνεύματι, καὶ νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν».

Πρέπει να δοθεί, λέει, σου αξίζει η δόξα, η τιμή και η προσκύνηση και η λατρεία, θα μπορούσαμε να πούμε, στον Πατέρα, στον Υιό και στο Πνεύμα το Άγιο, διότι υπάρχει μια διάκριση: η προσευχή και η τιμή και η δόξα στους Αγίους, που είναι μόνο προσκύνησις. Εδώ είναι δόξα, τιμή, λατρεία και ούτω καθεξής.

Όλα στέκονται. Όταν πει λοιπόν αυτά, έπειτα χρησιμοποιείται η Θεοτόκος. Ταις πρεσβείαις της Θεοτόκου, Σώτερ, σώσον ημάς. Είναι εκείνο που λέγαμε προχθές, το πρόσωπο το οποίο χρησιμοποιείται πολύ από την Ορθόδοξον Εκκλησία και την Ορθόδοξον Πίστη.

Γνωρίζοντες ότι έχει μεγάλη ισχύ η προσευχή της. Κάθε τι το ζητάμε πάντοτε όχι απευθείας, αλλά διαμέσου της Παναγίας Θεοτόκου. Κάθε προσευχή θα έχει «της Παναγίας Αχράντου, υπερευλογημένης», οπωσδήποτε.

Αυτό δείχνει ταπείνωση αφενός και γνώση αφετέρου. Να γνωρίζουμε από ποιο μονοπάτι μπορούμε να πάμε καλύτερα, για να επιτύχουμε του σκοπού. και γνωρίζουμε ότι δέει στις μητρώς πολλά ισχύ προσευμένη ανδεσπότου.

Και καθορίσαμε προχθές τις πρεσβείες της Θεοτόκου. Η Θεοτόκος πρεσβεύει και ο Χριστός σώζει. Μη σκανδαλίζονται λοιπόν οι προτεσταντίζοντες ή οι ιεχωβιτίζοντες, οι οποίοι μας λέγουν ότι χρησιμοποιούμε την Θεοτόκο να μας σώσει, μια και ίσο σωτήρ και ίσο μεσήτη.

Τι; Η ιεραρχία, επαναλαμβάνω, δεν χαλάει. Ο Πατήρ είναι στη θέση του, ο Χριστός στη θέση του και ο πιστός στη θέση του. Διότι, κατά τον χαρακτηρισμόν του Παύλου στον Τιμόθεο, «εις μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων, άνθρωπος Ιησούς Χριστός». Μάλιστα. Να μείνεις στη θέση σου, Κύριε. Εμείς δεν Σε θίγουμε, να βάλουμε τη μητέρα Σου μεσίτη μεταξύ του ανθρώπου και του Θεού, Η μητέρα σου τη βάζουμε μεταξύ του ανθρώπου και εσού.

Κατά συνέπεια, το δόγμα δεν βλάπτεται και η Γραφή δεν καταστρατηγείται. Παρότι οι άνθρωποι αυτοί δεν επρόσεξαν πώς ακριβώς λέγει. Γι' αυτό λέμε μετάθεων σε να έχουμε ελπίδα μόνοι Άλλωστε και την ιδία της λέμε να παρακαλέσει στον εξούτε χθέντα Όχι στον πατέρα του εξούτε χθέντος Στον εξούτε χθέντα, όδεσποινα του κόσμου γεννούμε θήτρια Στην Ορθόδοξη Εκκλησία υπάρχει ολόκληρο το δόγμα.

Τες πρεσβείες της Θεοτόκου σώτερ σώσον ημάς Όπως πιο κάτω θα συναντήσουμε σώσον ημάς οι έθεους Κατά συνέπεια, γνωστή για μας ερμηνεία θα πρέπει να είναι ότι ο Χριστός σώζει και η Θεοτόκος πρεσβεύει. Τώρα βέβαια ορισμένη ψάλτε καθήν στιγμή λέγεται αυτό στις Πρεσβείες Θεοτόκου ή όταν λέγεται της Παναγίας Αχράντου καμιά φορά ακούμε να λέγεται Υπεραγία Θεοτό και Σώσον ημά Αυτή είναι μια έκφραση η οποία χρησιμοποιείται ως επί το πλείστον εις την Παράκληση, δηλαδή να επέμβει με την προσωπικότητά της, να μας σώσει από τα δεινά, από μια ασθένεια, από ένα λοιμό, από μια νεροποντή, από ένα σεισμό κ.λπ.

Δεν έχει σχέση εκεί. Η φυλλάδα δεν έχει τίποτα όταν λέγεται «Της Παναγίας Αχράντου», αλλά και αν θέλουμε να πούμε, θα πρέπει να πούμε «Υπεραγία Θεοτόκε, πρέσβευε υπέρ ημών». Δεν θα πρέπει να πούμε, για να μην σκανδαλίζουμε τους αδυνάτους δηλαδή.

Άλλωστε εμείς ξέρουμε και όταν πούμε «Σώσον ημάς», πάλι λέμε «διά των πρεσβειών σου», με την παρρησία που έχεις. Να μας παρουσιάσεις στον Χριστό, για να σωθούμε δι' αυτού. Αυτό ξέρουμε. Αλλά αυτοί σκανδαλίζονται και από τα λόγια ακόμη τα οποία ακούν.

Είναι ανάρμοστο όμως στην περίπτωση αυτή, διότι η φυλλάδα, δηλαδή η ακολουθία, δεν έχει Ούτε η Περαγία Θεοτόκη πρέσβευε υπέρ ημών, ούτε η Περαγία Θεοτόκη σώσον ημάς Είναι ΣΥ ΚΙΡΙΕ, πρέπει να περιμένουμε, το ΣΥ ΚΙΡΙΕ Δεν έχει τα άλλα. Είναι δικά μας και όπου έχουμε βάλει το χέρι μας, έχουμε κάνει ζημιά.

Εν πάση περιπτώσει, εδώ λέγει: Τες Πρεσβείες Θεοτόκου σώτερ σώσον ημάς Η Θεοτόκος λοιπόν πρεσβεύει και ο Χριστός σώζει. Αυτό λέγει ο Ορθόδοξος σε εκκλησία Αυτό το λέμε τρεις φορές, εναλλάξ, καθώς γνωρίζετε.

Άμα ακούτε ένα πράγμα να λέγεται πολλές φορές, να γνωρίζετε ότι ο σκοπός είναι να δώσει έμφαση στο γεγονός. Προσέξτε το, σας το επαναλαμβάνω. Αυτός είναι ο λόγος.

Πολλοί θέλουν και τα τροπάρια που τα ακούν δις και τρεις ενίοτε, που η Εκκλησία έχει θεσπίσει να ψάλλονται, τους κακοφαίνεται ότι χάνουν την ώρα. Δεν είναι αυτός ο σκοπός. Μπορούν να λεχθούν γρηγορότερα και να είναι η ίδια ώρα.

Αλλά ο σκοπός είναι που το επαναλαμβάνει, για να δώσει στον άνθρωπο να καταλάβει το περιεχόμενο. Πρόσεξε το περιεχόμενο.

Τελειώνοντας, αυτό ξανά γυρίζει και καλεί, διά του διακόνου ή απευθείας ο ιερεύς,

τους πιστούς ακόμη να προσέξουν. Έτσι και έτσι εν ειρήνη του κυρίου Δεϊθόμεν Πάντοτε επιμένει να μην εμφιλοχωρήσει έχθρα, να μην εμφιλοχωρήσει αμαρτία η οποία καταστρατηγεί την ειρήνη. Ο άνθρωπος, όπως είπαμε ευθύς εξ αρχής, χρειάζεται να έχει ειρήνη με τον συνάνθρωπο και με τον Θεό.

Ένα σφάλμα, μια αδικία, μια κακομεταχείρηση, ένας λόγος, μια βλασφημία, μια απάτη, ένας φθόνος, μια ζήλια και ούτω καθεξής. Αυτό είναι εμπόδιο, αμαρτία με τον συνάνθρωπο. Δεν υπάρχει ειρήνη, κατά συνέπεια.

Όπως και μια καταστρατήγηση εντολής του Θεού, οποιαδήποτε και αν είναι, πάλι και αυτή είναι όχι ειρήνη με τον Θεό αλλά πόλεμος με τον Θεό. Κατά συνέπεια, όταν αυτά τα δύο δεν υπάρχουν, η προσευχή δεν γίνεται δεκτή.

Πάλι λυπερθυμίζει έτη και έτη, κύριοι σας καλώ και προσέξετε ακόμη και ακόμη του κυρίου εν ειρήνη δεηθόμεν.

Δεν έχουμε άλλον σκοπόν πάνω στην Εκκλησία, ει μη το έλεος του Θεού. Ο λαός αυτό λέει, «Κύριε, ελέησον», και ξανά ο Διάκονος λέει: «Αντιλαβού, σώσον, ελέησον και διαφύλαξον ημάς». Ανάλαβε εμάς πάλι, σου παραδιδόμεθα, διαφύλαξε εμάς και σώσε μας. Τη ση χάριτι πάλιν, όχι τη ημετέρα ισχύ.

Οτιδήποτε καλό και αν κάνει ο άνθρωπος, πάντοτε είναι ως ράκος αποκαθημένης, όπως αναφέρει διά του Ησαΐου. Κάτι θα έχει μέσα: ιδιοτέλεια, υπολογισμό, συμφέρον, χίλια δυο πράγματα· έχει ξένες ύλες. Ως επιτοπής των η δικαιοσύνη δικιά μας, ό,τι κάνουμε εμείς.

Γι' αυτό τησίχαρητη, χάρητη μεθαστεσοσμένη, θα πράττουμε το αγαθόν χωρίς να περιμένουμε από το αγαθόν. Τη συνέχεια επαναλαμβάνει τα Σπρεσβείας της Περαγίας Θεοτόκου, της Παναγίας Αχράντου υπερευλογημένης σε λόξες ποινσιμών Θεοτόκου και Αϊπαρθένου Μαρίας μετά πάντων των Αγίων — το μιλήσαμε αυτό στην προηγουμένη μας ομιλία — Μνημονεύσανται σε αυτούς και αλλήλους πάσαν τη ζωή νημό Χριστώ το Θεό παραθώμεθα Πάλι καλεί τον άνθρωπο να παραδοθεί και να ξανά του τα δώσει, να τα αναλάβει αυτός, να τα ρυθμίσει όπως αυτός νομίζει προς το συμφέρον.

Πάλι ο χορός λέμε, εσύ κύριε, εσύ ξανά, όχι εμείς. Ο ιερεύς πάλι πρέπει να πει μυστικώς εδώ, στην περίπτωση αυτή: Κύριε ο Θεός ημών, σῶσον τὸν λαόν σου καὶ εὐλόγησον τὴν κληρονομίαν σου. Σῶσον τὸν λαόν σου καὶ εὐλόγησον τὴν κληρονομίαν σου.

Το πλήρωμα της Εκκλησίας σου φύλαξον, αγίασον τους αγαπώντας την ευπρέπειαν του οίκου σου. Συ αυτούς αντιδόξασον τη θεϊκή σου δυνάμει και μη εγκαταλείπεις αυτούς τους ελπίζοντας επί σε. Άλλη προσευχή πάλι του κληρικού μέσα, διά των λαών.

Ωραία είναι η έκφραση αυτή που λέγει: «σῶσον τὸν λαόν σου καὶ εὐλόγησον τὴν κληρονομίαν σου».

Και κληρονομία πάλι είναι η ίδια. Να τον σώσεις, τον λαόν σου. Ο τρόπος του σώζεσθαι τον γνωρίζουμε. Και να ευλογήσεις την κληρονομία σου, όχι τους εργάτες σου, την κληρονομία σου. Οι άνθρωποι κληρονομούν τη Βασιλεία των Ουρανών. Η Βασιλεία των Ουρανών δεν είναι αντιμισθία, όπως πιστεύουν ορισμένοι, που μετράνε τα έργα τους και τα γράφουν. Και για να κληρονομήσω, πρέπει να είμαι συγγενής. Γι’ αυτό πρέπει να γίνω αδελφός του Χριστού, κατ’ επέκτασιν παιδί του Θεού, εφόσον η κληρονομία είναι του Πατρός, από καταβολής κόσμου φτιαγμένη, και ο Χριστός είναι ο φυσικός Υιός. Εγώ κατά χάριν υιός πρέπει να γίνω, εφόσον θα γίνω αδελφός του Χριστού.

λόγος του βαπτίσματος, να αναγεννηθώ και να γίνω αδελφός του Χριστού. Για να διατηρήσω αυτή τη συγγένεια, «Ελάτε να κληρονομήσετε» θα ακούσουμε μεθαύριο της.

Από κληρονόμοι να κληρονομήσετε, ελάτε. Ποιοι κληρονομούν; Οι εργάτες κληρονομούν; Οι φίλοι, οι συγγενείς, οι αδελφοί, τα παιδιά, αυτοί κληρονομούν. Γι' αυτό πρέπει να είμαστε αδελφοί του Χριστού και παιδιά του Θεού διά Χριστού.

Η κληρονομία του, λοιπόν, είναι οι βεβαπτισμένοι και αυτοί οι οποίοι διατηρούν την καθαρότητα του ενδύματος που έλαβαν εν τω βαπτίσματι. Διά της μετάνοιας, εξομολογήσεως και Θείας Κοινωνίας. Η μετάνοια και η εξομολόγηση καθαρίζει τον άνθρωπο από τυχόν ρύπους που διά απροσεξίας του μπορεί να αποκτήσει.

Και η Θεία Κοινωνία είναι αυτή η οποία τρέφει την αναγεννηθείσαν εκ του βαπτίσματος ψυχήν. Εδώ, λοιπόν, κληρονομία υπολογίζεται ο βαπτισμένος και ο μετέχων των μυστηρίων, όχι ο νεκρός.

Το πλήρωμα της Εκκλησίας σου φύλαξον. Εκκλησία δεν είναι αυτός ο οποίος δεν μετέχει της Εκκλησίας. Είναι βαπτισμένος, αλλά στην Εκκλησία δεν πηγαίνει. Είναι βαπτισμένος, μα δεν εξομολογείται. Είναι βαπτισμένος, μα δεν μετέχει του μυστηρίου. Κατά συνέπεια, δεν είναι μέλος της Εκκλησίας.

Εκκλησία είναι ο Χριστός, η κεφαλή, και οι μετέχοντες είναι το κλήμα, το δέντρο με τους βλαστούς. Αν οι βλαστοί, αν οι βέργες, δεν μένουν επί του κλήματος να απομυζούν από το κλήμα, δεν μπορεί ποτέ να έχουν ζωήν εν εαυτοίς.

Αν λοιπόν πρέπει να θέλουν να έχουν ζωή θα πρέπει να έχουν σχέση με το κλίμα.

Γι' αυτό ο Χριστός είπε: «Εγώ είμαι η άμπελος, υμείς τα κλήματα. Ο μένων εν εμοί πολύ καρπόν φέρει». Πολλοί μας είμαστε βαπτισμένοι, αλλά δεν μετέχουμε, δεν απομυζούμε από την άμπελον, από το Άγιο Ποτήριο. Δεν είμαστε Εκκλησία, όπως δεν είναι σώμα ένα μέλος το οποίο έχει αποκοπεί. Το χέρι μου δεν αποτελεί σώμα όταν έχει αποκοπεί. Όταν μένει μόνο η κεφαλή και πέσουν όλα τα άλλα, αποκοπούν, δεν μπορεί να λέγονται μέλη του ενός σώματος. Δεν μπορεί να είναι Εκκλησία, διότι η Εκκλησία έχει κεφαλή τον Χριστό και μέλη τους πιστούς, οι οποίοι είναι γύρω πάντοτε από το θείο μυστήριον της Θείας Ευχαριστίας, της αμπέλου του Αγίου Ποτηρίου. Δεν μετέχει στο ποτήριο, δεν είναι Εκκλησία. Το όνομα έχει ότι ζει και νεκρός ει. Προσευχή γίνεται, λοιπόν: «Αγίασον τους αγαπώντας...». Συγγνώμη. «Το πλήρωμα της Εκκλησίας σου φύλαξον». Διαφύλαξέ το με τον τρόπο που ξέρεις εσύ, χάρη του Πνεύματος Αγίου.

Αγίασον τους αγαπώντας την ευπρέπειαν του οίκου σου.

Αν παραδεχτούμε ότι ο Χριστός, ο Θεός γενικά, δεν κατοικεί εν χειροποιήτοις ναοίς, όπως θέλουν να πιστεύουν οι Προτεστάντες και οι άλλοι. Παρότι παρευρίσκεται, δεν κατοικεί, αλλά παρευρίσκεται και αγιάζει τους ανθρώπους που συναθροίζονται.

Θα πρέπει να δεχτούμε το πρώτον ότι ναός χάριτος Πνεύματος Αγίου, όπως ερμηνεύει και ο Παύλος στους Κορινθίους, είναι ο άνθρωπος. Ο άνθρωπος είναι ναός Πνεύματος Αγίου. Γι' αυτό και του απαγορεύει να γίνει πόρνος. Τα μέλη αυτά δεν μπορεί να τα κάνεις μέλη πόρνης, εφόσον είναι ναός Πνεύματος Αγίου.

Θα φύγει το Πνεύμα το Άγιο για να γίνεις πόρνος, για να γίνεις μοιχός, για να γίνεις άτιμος. Καταλάβατε; Εδώ, λοιπόν, αναφέρει δύο ναούς: τον ναό, τον άνθρωπο που είναι ναός Πνεύματος Αγίου. Γι' αυτό και, αν γνωρίζετε, για να γίνει μία λειτουργία είναι ανάγκη να υπάρχει η αγιασμένη Αγία Τράπεζα, εγκαινιασμένη.

Και να έχει στη βάση της λείψανα Αγίων, που είναι ναός Πνεύματος Αγίου το λείψανο. Ή να έχει δανειστεί ή να είναι τόπος μαρτυρίου. Γι' αυτό οι πρώτες εκκλησίες έγιναν στο ένθα μαρτύριον, όπου μαρτύρησε κάποιος.

Εκεί γινότανε. Σήμερα δεν μαρτυρούμε για τον Χριστό, δυστυχώς, και κατά συνέπεια δεν γίνονται. Δανειζόμαστε λοιπόν λείψανα από αυτούς και βάζουμε στο αντιμήνσιον και απάνω σε αυτό κάνουμε τη Θεία Λειτουργία.

Ελλείψει δε αυτού, μπορεί να γίνει επάνω στο στήθος βεβαπτισμένου ανθρώπου, διότι ο άνθρωπος είναι Ναός Πνεύματος Αγίου. Μπορεί να γίνει επάνω στην παλάμη του, ελλείψει Αγίας Τραπέζης και αντιμηνσίου, σε κίνδυνο κ.λπ.

Απάνω στην παλάμη του ανθρώπου, επειδή είναι ναός Πνεύματος Αγίου.

Ζητείται λοιπόν εδώ πέρα να εκτιμηθούν και να προσεχτούν οι άνθρωποι που αγαπούν την ευπρέπειαν του οίκου. Αν λοιπόν θέλουμε μεταφορικά να το φέρουμε, θα πούμε πρώτα αυτοί που ενδιαφέρονται για την ευπρέπειαν του οίκου της ψυχής των, που κατοικεί ο Χριστός.

Γιατί ο οίκος που δεν κατοικεί ο Χριστός δεν είναι δικός του, κατά συνέπεια δεν είναι οίκος του. Για να είναι οίκος του, πρέπει να κατοικεί. Για να κατοικεί λοιπόν, πρέπει να είναι η ψυχή. Εκεί κατοικεί το πρώτον ο Χριστός. Αλλά και στην εκκλησία. Και στην εκκλησία. Και εκεί καλείται «Ευλογητός ο Θεός». Όταν βάλει ο ιερεύς, αμέσως καταφθάνουν άγγελοι, αρχάγγελοι, χερουβείμ, σεραφείμ, θρόνοι, κυριότητες, δυνάμεις, Τίμιος Πρόδρομος, Παναγία Θεοτόκος, ο Χριστός, τα πάντα παρόντες. Τους επικαλούμεθα να παρασταθούν και θα πρέπει να νιώ...

Νιώθουμε ότι βρισκόμαστε σε ένα ναό του Θεού, που είναι παρών ο Θεός, και πρέπει η διαγωγή μας να είναι ευπρεπεστάτη.

Δυστυχώς, πολλές φορές σε πολλούς ναούς υπάρχουν ανακόλουθα πράγματα και λαμβάνουν χώραν ανακόλουθα πράγματα, τελείως ξένα προς την υπόθεση της Θείας Λειτουργίας, της προσευχής και γενικά της λατρείας, που καλούνται οι άνθρωποι.

Συζητήσεις πολλάκις, γέλωτες πολλάκις, χειροκροτήματα πολλάκις, καβγάδες στο ιερό, πολλά πράγματα. Παιδιά να τρέχουν, άλλοι να πηγαίνουν ό,τι ώρα θέλουν, να μεταφέρονται, να ανάπτουν κεριά, να κάνουν, να φτιάχνουν.

Αυτό δεν επιτρέπεται. Επιβάλλεται μάλιστα από αυτούς που γνωρίζουν να επεμβαίνουν, ίνα τα πράγματα τακτοποιούνται και ευσημόνως και κατά τάξη γίνονται οι θείες αυτές αναφορές αν θέλουμε να επιτύχουμε την επαφή και να καταπεμφθεί η Θεία Χάρις εφ’ ημών κατά την ώρα της λειτουργίας.

Μάλιστα, φτάνουν οι Άγιοι του Θεού άνθρωποι να φτάνουν στο σημείο, ένας που αντιλαμβάνεται να επεμβαίνει, έναν Άγιο να καλεί τον Διάκονο να επέμβει ή να σταματήσει και η προσευχή ακόμη, να διακόψει την προσευχή του.

Άτακτα αυτά τα οποία λαμβάνουν χώρα, και θα έχει, λέει ο θείος Χρυσόστομος, περισσοτέραν χάριν και ευλογίαν από τον Θεόν αυτός που θα διακόψει την προσευχή του για να δημιουργήσει ευταξίαν, παρά που θα αδιαφορήσει γι' αυτό το θέμα. Να μου επιτρέψετε να σας μεταφέρω επάνω σε αυτό που σας είπα. Λέγει σε μια του ομιλία στις Πράξεις των Αποστόλων, στην 24η, ο θείος Χρυσόστομος το εξής.

Δηλαδή, σε εκκλησία γίνεται ευχή, γίνονται πάντες νέοι ψυχροί και γέροντες καθάρματα μάλλον ή νέοι. Γιατί έχουμε και γέροντες που συζητούν, που χαριεντίζονται, που χασμώνται, που κάνουν ό,τι θέλουν. Και τους λέει καθάρματα.

Έχουμε, λέει, νέους ψυχρούς, αδιαφόρους, και γέροντες καθάρματα μάλλον ή νέοι, γελώντες χειρότερα από τους νέους που γελούν, διαλεγόμενοι και αλλήλους κόπτοντες. Και συζητούν και σκουντιούνται και γελούν.

Συπαρέστηκας ο νέος ή ο πρεσβύτερος Επίπληξον, οποιοσδήποτε κι αν είσαι. Μιλήσέ του και επίπληξέ τον αυτόν. Ούκα νεχόμενον, δεν δονεχθείς Και εν ανάγκη των διάκωνων κάλεσε Ιδοποίησε αυτοί, δεν στα έχουν σε μνωπεπός Συζητούν, δημιουργούν κατάσταση που δεν είναι Σύμφωνος με την ώρα αυτή με τον σκοπό που ήρθαμε εδώ πέρα.

Ἀπόλυσον, τὰ κατὰ σεαυτὸν ποίησον, ό,τι μπορείς από την πλευρά σου κάμε. Άπελθε λαβών των μισθών από τις ευχής Προτίμησε να διακόψεις την ευχή και να πάρεις μισθό από εκεί για την ευταξία, παρά να περιμένεις να πάρεις από την προσευχή σου.

Σε ένα δε άλλο μέρος λέγει: Ως εν λύρα παναρμονίω και επικύλως εσκεβασμένη Όπως μια λύρα είναι χορδισμένη, όπως τα λέγαμε, και δίδει μια αρμονία, έτσι πρέπει να είναι η Εκκλησία. Ο ψάλτης στη θέση του, ο ιερεύς στη θέση του, ο νεωκόρος στη θέση του, ο πιστός στη θέση του, οι παρθένες στη θέση τους, οι γυναίκες στο δικό τους μέρος, οι άντρες στο δικό τους μέρος, οι επίτροποι στη θέση τους, και να είναι μια αρμονία μέσα, λέγει.

Ως εν λύρα παν αρμονίου και επικύλωσε σκεβασμένη Μία της έδιχος συμφωνία αποτελείται εκ της καθέκαστον εφταξίας των συγκεκριμένων Ο καθένας πρέπει να είναι στη θέση του, για να δημιουργεί μία λύρα αρμονίας μέσα στην Εκκλησία.

Οὕτω δὴ καὶ ἐνταῦθα, έτσι λέει πρέπει και εδώ στην Εκκλησία, Μίαν εξ απάντων σύμφωνον αρμονία προσήκων αποτελείστε Πάρεστιν ὁ βασιλεύς, είναι ο Χριστός, λέει, εδώ. Θεωρεῖ τὸ στρατόπεδον και βλέπει τους αξιωματικούς και τους οπλίτες και τους υπαξιωματικούς.

Συ δε υποτε σε εκείνου όψεση έστηκας γελών ή τον γελόντα περιορών, εσύ παρότι είναι λεωβασιλεύσε εδώ, και επιβλέπει το στρατόπεδο, εσύ, λέει, γελάς ή, αν δεν γελάς εσύ, βλέπεις αυτούς που γελούν. Ου γαρ ως λυμεώνας, ου γαρ ως φθορέας θεωρείς, ου γαρ ως εξώλεις και διεφθαρμένους του Θεού τους της Εκκλησίας.

Απελαύνεις· έτσι, σαν τέτοιους λέει, δεν πρέπει να τους πετάξεις έξω αυτούς τους ανθρώπους. Μη γαρ θέατρόν εστι το ενθάδε. Τι είναι εδώ που γελάς, που αστείζεσαι, που σπρώχνεσαι, που δακτυλοδεικτείς, που σείεσαι και κάνεις;

Άφες ουν την ευχή, διάκοψε με την προσευχή σου. Κἀκεῖνον επιτίμησον και πήγαινε να του μιλήσεις, να τον διορθώσεις. Ούτω κακίνων οφελείς και σύ κερδανής Και αυτόν ωφελείς, αν διακόψεις την προσευχή σου.

Και πας και του μιλείς, αυτού που δεν φέρεται σωστά και ορθά. Και αυτόν οφελείς λέει και σύ κερδανής Ούτω και δυνηθίσωμε θα άπαντε σωθήνε και της του Ουρανών Βασιλεία Επιτυχή. Κατά αυτή την έννοια, λέει, θα επιτύχουμε τη σωτηρία μας.

Δεν μπορώ να αδιαφορώ για το Ναό του Θεού. Και είναι αλήθεια ότι, αν υπάρχουν, όπως θα λέγαμε, παρατράγουδα μέσα στην Εκκλησία, είναι διότι εμείς, που λέμε ότι κάτι καταλαβαίνουμε, λέμε: «Εμείς θα πάμε να φτιάξουμε τώρα την κατάσταση;» Και ο καθένας κάθεται στην άκρη του, δήθεν ότι προσεύχεται, και δημιουργείται όλη αυτή η κατάσταση.

Ο θείος Χρυσόστομος στην περίπτωση αυτή έχει αντίθετη γνώμη. Θα διακόψεις και θα επέμβεις. Δεν θα βγάλεις, βέβαια, το πιστόλι· εντούτοις όμως θα διακόψεις, θα γίνεις αιτία ώστε να μπορέσει να τακτοποιηθεί αυτό το κακό που γίνεται μέσα στην Εκκλησία.

Διαφορετικά, δεν μπορεί να είσαι μέσα σε αυτούς τους αγαπώντας την ευπρέπειαν του οίκου. Δεν την αγαπώ εγώ. Εγώ δεν την αγαπώ. Όχι, δεν την αγαπώ εγώ καθεαυτό, αλλά με τη στάση μου δείχνω ότι δεν την αγαπώ. Απόδειξη είναι ότι δεν την υποστηρίζω, δεν ενδιαφέρομαι.

Γι' αυτό ο καθένας μας έχει ενοχή, αν πολλά πράγματα δεν γίνονται καλά στην Εκκλησία και πολλά ανακόλουθα πράγματα λαμβάνουν χώρα εν αυτή. Στη συνέχεια γυρίζει τώρα η Εκκλησία τους ανθρώπους από τις πρεσβείες της Θεοτόκου στο Σωτήρα τώρα.

Φόσον γρηγορότερα πήγαμε στην Υπεραγία Θεοτόκο να μας παρουσιάσει το Χριστό Τώρα εφόσον αυτή επρέζεσε κατά κάποιον τρόπο εμείς ερχόμαστε αυτόν και του λέμε σώσον ημάθη ε Θεού

Σωτηρία, λοιπόν, εμείς οι Ορθόδοξοι την περιμένουμε από το Χριστό.

Όχι από τον Πατέρα, που κόπτονται οι Ιεχωβίτες, από τον Ιεχωβά. Όχι, από τον Χριστό. Σώσον ημάς η Ε Θεού. Ο Πατήρ δεν σώζει αφ' αυτού του, διά του Υιού σώζει. Ο έχων τον υιόν έχει την ζωήν· ο μη έχων τον υιόν του Θεού την ζωήν ουκ έχει.

Ιωάννης ΓΑΜΑ 36

Πλανώνται αυτοί που νομίζουν ότι η σωτηρία είναι σήμερα στον Πατέρα. Όχι, πάσαν την εξουσίαν δέδωκε τω Υιώ. Όσοι εδέχθησαν Αυτόν, εξουσία αυτή σε δόθη τέκνα Θεού γενέστε Ιωάννης ΑΕ Έρχεται ο Χριστός στον κόσμο, ίνα την υιοθεσίαν απολάβωμεν, κατά τον Παύλο.

Γαλάτας ΔΕΛΤΑ ΕΚΤ Είναι έτσι, δεν είναι; Πώς λοιπόν μπορείς να περιμένεις από τον Ιεχωβά, από τον Πατέρα, εφόσον ο Χριστός εδόθη ως σωτήρ εις τον κόσμο; Η Ορθοδοξία λοιπόν, κρατώντας γραφικώς το θέμα όπως το τοποθετεί εν τω Ευαγγελίω του το Πνεύμα το Άγιο: Σώσων ημάς οι έφεους Η Υπεραγία Θεοτόκος πρεσβεύει και ο Χριστός σώζει.

Ψευδόμεθα βέβαια πολλάκις οι περισσότεροι που είμαστε στην Εκκλησία, όταν λέμε αυτά τα λόγια. Θα μπορούσε να ακουστεί μία απάντηση από το τέμπλο, από την εικόνα του Κυρίου μας, και να πει: «Ψευταρά, δεν θέλεις να σε σώσω».

Διότι αν ήθελες να σε σώσω, θα έκανες ό,τι εγώ έχω πει για να σωθείς. Εβαπτίσθης. Ναι. Δημιούργησες προϋποθέσεις σωτηρίας. Δεν διατήρησες όμως την καθαρότητα του βαπτίσματός σου.

Δεν σου έχω υποδείξει τρόπον, τι θα κάνεις; Γιατί ήρθες εδώ και με κοροϊδεύεις; Θέλεις να σωθείς; Πρώτα εις τον πνευματικόν, πρώτα εις το εξομολογητήριον. Όπως πήγες και πήρες το μπάνιο σου χτες το βράδυ και ξυρίστηκες σήμερα, και άλλαξες τα εσώρουχα και τα εξώρουχα να μου έρθεις εδώ, να αλλάξεις και τη στολή σου και να μου έρθεις εδώ.

Και μην μου ψεύδεσαι εμένα να σε σώσω Δεν θέλεις να σωθείς, ούτε θέλεις να με ακούσεις καθ' ολοκληρίαν, γιατί σου ελέγχω την παράνομο ζωή σου.

Ξέρω πώς θα βγαίναμε από την εκκλησία ζωντανοί έξω. Εμπαίζουμε ιερά και όσια. Και κληρικοί πολλάκις και εμείς οι λαϊκοί. Σε αυτό το σημείο ψευδόμεθα. Δεν θέλουμε. Παρότι λέμε «σώσε μας». Μάλιστα, να σε σώσω. Όχι, μετανόησε εσύ, εξομολογήσου, δεν σου ζητάω λογαριασμό. Όχι, δεν μετανοώ, θα κάνω τα ίδια. Τα παιδιά σου όταν είναι και εσύ στο σπίτι, δεν θα έρθεις ξανά. Στον Πεζαχτάμου να με ελέγξεις τι θα κάνω, τι θα φάω, τι θα πιω, πώς θα πολιτευτώ, κάθε ολοκλήρια. Τι έρχεσαι εδώ πέρα και μου φωνάζεις να σε σώσω, λοιπόν; Εγώ έχω υποδείξει τρόπον σωτηρίας, αλλά δεν θέλεις να τον ακολουθήσεις. Δεν με εμπαίζεις, αλλά θα σε ανεχτώ. Αλλά με χτυπάς, όμως θα σε ανεχτώ. Αυτός είναι ο φόβος ο μεγάλος, να εμπαίζω με πράγματα τα οποία δεν εμπαίζονται. Και δεν εμπαίζονται. Και αλίμονα από τους ανθρώπους που θα πέσουν σε χέρια Θεού ζώντος.

Εάν είναι Κυριακή, λέγομεν «ο αναστάς εκ νεκρών». Εάν είναι άλλη καθημερινή, λέγομεν «ο εν αγίοις θαυμαστός», εορτάζεται ένας Άγιος. Όλος ο σκοπός αυτός είναι η προετοιμασία για να καταλάβουμε εμείς με τι τρόπο μας έσωσε ο Θεός.

Είναι σωτήρας μας και σαν τέτοιον θα πρέπει να τον αντιμετωπίζουμε. Δυστυχώς όμως δεν το έχουμε πιάσει όσο πρέπει το θέμα. Και αυτή ακόμη η Θεία Ευχαριστία, το μυστήριο των μυστηρίων, όπως θα μπορούσε να το πει κανείς, ο οδοστρωτήρας αυτός της συνηθείας το έχει ξεθωριάσει, σαν να μην συμβαίνει τίποτα.

Γι' αυτό βλέπετε τόσα ανακόλουθα πράγματα μέσα στην Εκκλησία να συμβαίνουν.

Αυτό το «Σώσον ημάς, Υἱὲ Θεοῦ» αναφέρεται και πιο κάτω, κατά την μικράν είσοδο. Εν πάση περιπτώσει, αυτό λέγεται τρεις φορές. Επίτα αλάσσει και λέγεται το Δόξα Πατρί και Ιώ και λοιπά και τον Ίντε Αΐ Και διαβάζεται έπειτα σε σύντομο χρόνο το Ο Μονογενήθιος και Λόγος του Θεού Πάλι αυτό είναι ένα κομμάτι μέσα στην Εκκλησία, δογματικό ολόκληρο, που υπενθυμίζει συνοπτικώς πώς έγινε το θέμα της σωτηρίας του ανθρώπου.

Και λέγει, ο μονογενής Υιός και Λόγος του Θεού, αθάνατος υπάρχων και καταδεξάμενος δια την ημετέραν σωτηρίαν ή το αθάνατος όπως ο πατήρ δογματίζει εδώ. Δεν ήταν ποτέ άνθρωπος, ήταν Θεός και καταδέχτηκε, για τη δικιά μας σωτηρία, σαρκωθῆναι· εφόρεσε σάρκα, εταπεινώθη.

Δηλαδή, εδώ εφαρμόζεται εκείνο το οποίο λέγει στους Φιλιππησίους, στο Β΄ 5, ο Παύλος. Εν μορφή Θεού υπάρχων, Θεόσον υπάρχων, δεν έγισα το αρπαγμόνι γίστατο του είναι να κατέβει και να γυνιάν Δεν το θεώρησε ότι θα ταπεινωθεί, και έλαβε δούλου μορφή και έγινε άνθρωπος και έφτασε κάτω μέχρι θανάτου, θανάτου δε σταυρού.

Δεν το ενόμισε ότι θα ήτο ταπείνωση, αλλά το έκανε για τον άνθρωπο. Αυτό είναι το «καταδεξάμενον σαρκωθήναι». Ε, καταδέχτηκε να σαρκωθεί και να γίνει βραχύ τι παρ’ αγγέλους. Οι άγγελοι δεν εσαρκώθησαν ποτέ, δεν ταπεινώθηκαν. Δεν έγιναν θνητοί. Ο Θεός έγινε θνητός για το χατίρι του ανθρώπου, ο μονογενής Υιός. Εν σαρκί, βέβαια, θνητός.

Παρθένου. Τη λέγει Θεοτόκο, ουχί Χριστοτόκο, και δεν τη λέγει Παρθένο απλώς, αλλά Αειπάρθενον, δηλαδή Παρθένον προ του τόκου, κατά τον τόκον και μετά τον τόκον.

Μαρίας, ατρέπτος ενανθρωπής σας, σταυρωθείστε, έρχεται αμέσως εφόσον εγινάζουμε σταυρώσει, Χριστέ ο Θεός, εσύ ο Χριστός ήσουνα και Θεός, Θεός είναι Χριστό κόσμου, καταλάσσονε αυτό κάτω από τον Παύλο,

Ευαγγελισμός, Ευα «Χριστὲ Μονογενές, Λόγε του Θεού». Είναι συνοπτικώς ένα περιστατικό γύρω από την ένσαρκον οικονομία. Αναφορικώς με αυτό υπάρχουν πολλά που έχουν λεχθεί: από πού ευρέθη, πότε εποιήθη.

Αποδίδεται το πρώτον στον Ιουστίνον τον Αυτοκράτορα, τον Ιουστινιανόν τον Αυτοκράτορα. Άλλοι τον έχουν ως αρχαιότερον του 5ου αιώνος, ότι αυτό έγινε κατά των Νεστοριανών. Κατ' άλλους, όμως, αποδίδεται στον Ιωσήφ και τον Νικόδημο.

Όταν ο Ιωσήφ και ο Νικόδημος περιποιούνται, στην αποκαθήλωση, το σώμα του Κυρίου μας. Αυτοί το φτιάξανε εκεί, λέγουν.

Αποδίδεται, λοιπόν, στον Ιωσήφ και στον Νικόδημον. Μάλιστα συγκεκριμένος ο Νικηφόρος Πατριάρχης Κωνσταντινούπόλεως, 800 τόσο, λέγει

«Εποίησαν αυτόν επί του τιμίου και ζωοποιού σώματος του Κυρίου, τον ύμνον αυτόν, και της εναυτώ αχωρής του Θεότητος επέρονται σ' αυτό προς τον Ταφιάστη. Όταν το κουβαλούσαν, λέγει, να πάνε να το θάψουν οι δύο αυτοί οι άγιοι άνθρωποι, Είπανε λέει αυτό το τροπάριο αυτών των ύμνων Ο μονογενής Θεός και ο Λόγος του Θεού, Αφάνατος υπάρχον και τα υπόλοιπα Εν πάση περιπτώσει, εκείνο που είναι για μας είναι ότι μέσα στον μικρόν αυτόν ύμνον υπάρχει ολόκληρη η ένσαρκος οικονομία, η Θεότης του Χριστού, ότι είναι ένα πρόσωπο της Αγίας Τριάδος.

Η Παναγία Θεοτόκος είναι Θεοτόκος και Αειπάρθενος, ότι εσαρκώθη ο Χριστός για την αγάπη τη δικιά μας και καταδέχθηκε και το έκανε αυτό το πράγμα και δεν έχει άλλον σκοπόν. Ή, με συμπεπυκνωμένα και γρήγορα, να δώσει όλο το δόγμα στον άνθρωπο γύρω από την υπόθεση της σωτηρίας. Όταν λεχθεί αυτό, ξανά ο Διάκονος, ξανά καλεί τους ανθρώπους, τους πιστούς, την Εκκλησία: «Έτι και έτι του Κυρίου δεηθώμεν». Δίδεται πάλι μια απάντηση: «Αντιλαβού, σώσον ημάς».

Παράλαβε ημάς και λοιπά, της Παναγίας Αχράντου και τα υπόλοιπα. Και στη συνέχεια ο ιερεύς μυστικώς διαβάζει μία ευχή, η οποία ευχή προετοιμάζει κατά κάποιον τρόπο να γίνει η μικρά λεγομένη είσοδος. Η ευχή την οποία διαβάζει μέσα μυστικώς και τώρα τελευταία εκφώνως, όπως σας λέγω, λέγει τα εξής: «Ο τας κοινάς ταύτας και συμφώνους ημίν χαρισάμενος προσευχάς».

Εσύ δηλαδή που μας έδωσες την ευκαιρία από κοινού, αλλά και εκ συμφώνου. Αυτό δεν συμβαίνει δυστυχώς. Και θα ήθελα να σας δώσω μια αφορμή να το προσέξετε. Εμείς δυστυχώς, όταν πηγαίνουμε στην Εκκλησία, Ή και στα εισιδιωτικά μας προσευχάς ακόμη Ευχαριστούμε, προσευχόμεθα πάντοτε για τα ατομικά μας σαρκικά ή ειρηνικά συμφέροντα.

Τα ατομικά μας, είτε ο πολυπολίτης της οικογενείας είτε κανενός άλλου προσφιλούς προσώπου. Ένα πρόσωπο που είναι δίπλα μας στην Εκκλησία, που κι αυτό ξεκίνησε, πώς ξεκίνησε και ήρθε δίπλα μας, που είναι όμως άγνωστο σε εμάς προσωπικώς, για εμάς είναι ξένο.

Δεν το λαμβάνουμε υπόψη μας κατά την προσευχή μας. Καθώς και αυτός δεν λαμβάνει εμάς υπόψη. Και τι κάνουμε τότε; Προσεύχεται ο καθένας για τα δικά του. Είναι σαν να πάρεις μια καραμπίνα και να σταθείς τώρα

να τουφεκάς ένα αεροπλάνο μόνος. Το βάρεσαι μια σφαίρα το αεροπλάνο Το ρίξες, δεν το ρίξες Το αεροπλάνο την έχει τη χάρη. Την ρώσουν. Όταν όμως ο καθείς πάρει να προσεύχεται για τα δικά του, αλλά να προσεύχεται για τον διπλανό του, για τον άλλον.

Ξέρετε τι θα γίνει; Δεν θα πηγαίνει λιανοτούφεκο επάνω, θα πηγαίνει δέσμη ολόκληρη. Χίλιοι μετά, χίλιες τουφεκιές θα πέσουν να πάνε επάνω. Κύριε, τόσος δικός σου κόσμος είναι, πονεμένοι, θλιμμένοι, προβλήματα οικογενειακά, ατομικά, πνευματικά, υλικά.

Σε παρακαλώ, σώσε όλο τον κόσμο, όλους αυτούς που είμαστε μαζί. Και τελευταία εμένα, αν με θυμηθείς. Πού τέτοιο πράγμα;

Ευχή, Δεν το βρήκες ποτέ στο Ευαγγέλιο αυτό και δεν σταμάτησες ποτέ να πεις: «Τι λες, Παύλε;» Ναι, αυτό που σου λέω, ότι η αγάπη, αν έχεις αγάπη, δεν ζητεί τα δικά του, τα εαυτού. Άσε με εμένα να πεθάνω, οι άλλοι να ζήσουν. Δεν λέει ο Παύλος να γίνει ανάθεμα, να ζήσουν οι δικοί του; Δεν λέει ο Μωυσής να γίνει ανάθεμα, για να μην χαλάσει τους Εβραίους; Πού είναι η αγάπη αυτή; Υπάρχει αγάπη σε εμάς; Πώς, λοιπόν, να είναι κοινές οι προσευχές της Εκκλησίας μας; Δεν είναι κοινές.

Είναι μεμονωμένες οι προσευχές μας. Και γι' αυτό δεν έχουν και κανένα αποτέλεσμα. Σπάνε εύκολα, τις σπάει ο διάολος στον δρόμο. Για πάρε μια βέργα τις σπάς, πάρε κι άλλη τις σπάς, πάρε κι άλλη σας Πάρε δέκα μαζί, δεν τις σπας.

Βάλε εκατό μαζί, δεν τις κουνάς. Βάλε πεντακόσιες μαζί, δεν μπορείς να τις δεις. Αυτό είναι. Αλλά δεν υπάρχει αυτό. Δεν έχει διδαχθεί. Εμείς είμαστε ακατήχητοι στα θέματα της πίστεώς μας. Ούτε ξέρουμε πώς να προσευχηθούμε.

Αν ήταν δυνατόν, που θα γονατίσεις να προσευχηθείς το βράδυ, να μην προσευχηθείς τίποτα δικό σου. Σύμφωνοι; Να προσευχείς για τα άλλα. Προσευχείς για την εκκλησία. Να προσευχείς για το ανδρόγενο του χώριου.

Να προσεύχεσαι για τον νεαρό που όλοι... Να προσευχείς για την άνοιδα που πήγε χωρίς το σπίτι, πήρε τον άντρα και τον πατέρα των παιδιών της αλληλής. Να προσεύχεσαι για αυτά τα πράγματα.

Να δείξεις ποιοι μένουν και οι διδασκάλους. Τίποτα δικό σου. Ένα κομμάτι ψωμί θα το δώσω, Θεό. Θα το δώσεις σε ποντίκια και σε σκύλους και θα το δώσεις σε εσένα και σε εμένα. Αλλά πού; Σε δικούλη μας εκεί πέρα. Ξεκάλεσαι για το εγγονάκι μου που δίνει εξετάσεις αύριο. Τι λες εκεί; Αν δεν πετύχει το εγγονάκι και γίνει λούστρος στην Ομόνοια, θα κάνεις δύο υποθέσεις, ε! Θα γίνει μαμμή για να κάνει εκτρώσεις, θα γίνει δικηγόρος για να κάνει μια ζημιά άλλη.

Εδώ, όμως, η Εκκλησία το λέει, γιατί εμείς ούτε καν δεν ξέρουμε την ακολουθία, τι λέει, τι είναι αυτό που λέει εκεί πέρα. Και αναφέρει στα φως Συ λέει που μας έδωσε στα συμφώνους εμείς και χαρισάμενος προσευχά Ο και δισσή και τρισσή συμφωνούσιν επί το όνομα της σου Είναι βιβλικό αυτό, δεν είπε;

Όπου δύο ή τρεις στο δικό μου όνομα κι εγώ εν μέσω Κι ό,τι ζητήσετε δύο, τρεις μαζί, εγώ θα σας το δώσω.

Επίσης όμως εμείς το δικό μας, σαν τον Πάπα. Πάπα, το δικό μας, σ' άλλους έξι, ουε το εννή, δεν λέει ο Εκκλησίας εσύ, ουε το Πάπα, ουε το εννή, αυτός είναι κι άλλος δεν είναι, ουε, Εμείς δεν έχουμε τέτοια συνοδικότητα και στις προσευχές μας και στις αποφάσεις μας, από κοινού.

600 πατέρες, 318 πατέρες, 230 πατέρες, τόσο, από κοινού. Ακουστούν όλες οι γνώμες, όχι ένας. Ένας δεν είναι. Αλλά αυτοί τι, δεν υπάρχουν; Άγιοι δεν υπάρχουν; Ο Χριστός είπε «όπου δύο ή τρεις». Τον έναν τον τρώει ο διάολος. Δύο τους είχε στον Παράδεισο. Δεν πήγε ο σατανάς όταν ήσαν και οι δύο· τους χώρισε και πήγε και πήρε τον έναν πρώτα και έγινε αυτός δύο και φάγανε και τον άλλον. Γι’ αυτό λέει, προσέξτε τώρα, όχι μοναχός, όλους μαζί, αγκαλιά.

Και όταν δει, λοιπόν, ο Θεός ότι δεν μιλά για τα δικά του, αλλά μιλά για τον αλλωνό, αυτό πάει να πει αγάπη. Δεν πάει να πει συναίσθημα, δεν πάει να πει συμφέρον, δεν πάει να πει υπολογισμός, δεν πάει να πει σαρκική αγάπη.

Πάει να πει πνευματική αγάπη, που ερμηνεύεται θυσία και δίδει, και σε ένα δίδει, και αυτού δίνει. Αλλά τέτοιες δεν έφτασαν στον ουρανό προσευχές. Εδώ, λοιπόν, είναι γραφικά αυτά τα οποία λέγει. Ο Τασκηνάς Ταύτας και συμφώνουσι μην χαριστάμενος προσευχάς Ο Κεδησί και Τρισί συμφωνούσιν επί το όνομα τήσους «Ό,τι ζητήσετε στο όνομά μου», τὰς αἰτήσεις παρέχειν ἐπαγγειλάμενος, μας έχεις πει ότι θα μας το δώσεις.

Αὐτὸς καὶ νῦν, εσύ τώρα, Χριστέ, που είπες αυτά τα λόγια, Τον δούλος σου τα αιτήματα προς το συμφέρον πλήρωσον Προς το συμφέρον, όχι προς τη γνώμη, προς το συμφέρον.

Πριν έρθω εδώ, μου τηλεφωνούσε ένας γιατρός, ασθενής από το νοσοκομείο, και μου λέει: «Αύριο γίνεται αυτή η εξέταση. Καταλαβαίνεις», μου λέει, «τι πάει να πει;» «Εάν είναι θετική, πάει να πει θάνατος». Του λέγω: «Τι θέλεις να είναι;»

Ε δεν καταλαβαίνεις μου λέει. Τι δηλαδή, αρνητική ε.

«Είναι συμφέρον να είναι αρνητική;» λέγει. «Ο Θεός το ξέρει, ενώ εσύ δεν ξέρεις», του λέω, «τίποτα». Γιατί, αν το ξέρει ο Θεός, άσ’ την κι όπως είναι. «Σὺ, Κύριε, σὺ γνωρίζεις καλύτερα και καλλιεργείς το συμφέρον μου αυτή την ώρα».

Γιατί μπορεί να είναι συμφέρον σου να είναι θετική και να πας γρήγορα σαν κυπαρισσάκι, να γλιτώσεις. Γιατί τώρα, όταν πληροφορηθείς ότι είσαι εντάξει, λυθήκανε τα φρένα σου και θα πάρεις κατήφορο.

Όταν συμβαίνει κάτι, δεν ούτε αφαίρεναν. Και πηγαίνει σιγά σιγά. Και ούτε μπορείς να καταστρέψεις κανέναν, να παρασύρεις κανέναν. Ούτε κι εσύ παρασύρεσαι. Μου λέει ναι. Ας το λοιπόν στα χέρια του. Εμείς να προσευχηθούμε. Να γίνει το καλύτερο και το συμφερότερο.

Που πολλάκις το συμφερότερο είναι αντίθετο με εκείνο που θέλουμε εμείς.

Θέλει η μάνα το παιδί να γίνει καλά.

Το παιδί, όταν γίνει καλά, θα πάει να χωρίσει αντρόγυνο το άλλο. Λέει, είναι καλύτερα να μείνει και κάτω. Θέλει να σηκωθεί γρήγορα το κρεβάτι από το σπίτι. Γιατί; Εορτές έχουν να μην ανοίξουν και το σπίτι. Να έρθουν να χορέψουν, να κάνουν στον διάολο τον χορό. Να μείνει το κρεβάτι, πιο καλύτερα. Δεν συμφέρει. Τι λέει ο Παύλος; Πάντα έξεστι, ου πάντα συμφέρει. Όλα, λέει, μπορεί να τα χρησιμοποιήσουμε. Συμφέρον μου είναι, Κύριε, να μην επιτύχω ποτέ κατά κόσμο, να εξευτελιστώ.

Χριστέ, να εξουθενωθώ. Αν είναι το συμφέρον της ψυχής μου αυτό που θα με σώσει, να γίνει. Εάν είναι να είμαι πάντοτε άρρωστος, να είμαι πάντοτε αδέκαρος, να είμαι πάντοτε στο παίδεμα του άλφα και του βήτα, να είμαι. Η ψυχή μου να σωθεί.

Διότι του κόσμου τούτου είναι τέλος, του κόσμου εκείνου ούτε είναι τέλος. Εδώ, λοιπόν, δεν ζητάει να γίνει η γνώμη του καθενός. Που η γνώμη δικιά μας, ως επί το πλείστον, είναι γνώμη χωματένια, σαρκική, υλική.

Κολάσιμος η γνώμη μας. Πολλάκις είναι αντίθετη με τη γνώμη του Χριστού.

Ζητάει, λοιπόν, των δούλων τα αιτήματα να γίνουν προς το συμφέρον. Που μπορεί να ικανοποιήσει τας ψυχάς πρώτον. Χορηγόν ημίν εν το παρόντι αιώνη την επίγνωση της ίδιας αληθείας Όχι την διαβίωση εν τω παρόντι αιώνι, το χρήμα, την απόλαυση, την ηδονή.

Όχι, εν τω παρόντι αιώνι την επίγνωση της σης αληθείας. Διότι εάν δεν σε γνωρίσω και δεν γνωρίσω την αλήθειά σου εν τω κόσμω τούτω, Αφέθηκα, καλύτερα να μην είχα γεννηθεί Ποιος είναι το μεγαλύτερο κατά το λεγόμενο ευεργέτη του κόσμου Πρόκειται να τον σώσει τίποτα και να τον στείλει στον Παράδεισο;

Εάν δεν γνώρισε την αλήθεια και έμαθε όλη την επιστήμη, Δεν πρέπει να τον σώσει Δεν σώζεται ο άνθρωπος, διότι η αυτοσωτηρία δεν υπάρχει. Μεγαλύτερη, λοιπόν, επιτυχία και, κατά συνέπεια και κατ’ επέκταση, η μεγαλύτερη και ωραιότερη προσευχή πρέπει να είναι Να γνωρίσουμε των μόνων αληθινών θεών και όν απεύθυλε Ιησού Χριστόν.

Αν αυτό δεν γίνει, δώσε χρυσά κουτάλια στον εαυτό σου και στα παιδιά σου και ετοιμάστε και μια κόλαση για την αιωνιότητα.

Αυτό πρέπει να γίνει. Και αυτό πρέπει να ξεκινάει από εκεί. Ο ερχομός του ανθρώπου εις τον κόσμο, ο προορισμός του ανθρώπου εις τον κόσμο. Να μάθει για το Θεό του. Να μάθει τον αληθινόν Θεόν. Και όν απεύθυλε.

Λέει, γιατί αν δεν μάθει πάλι τον Χριστό, Τον απορρίψει, θα το πάθει σαν τους Ιεχωβίτες, οι οποίοι απορρίπτουν τη γέφυρα. Αυτό θα πάθει. Θα μάθει τον αληθινόν Θεό και ον απέστειλε, και αυτόν που απέστειλε θα μάθει.

Τον Υιόν Του, που απέστειλε και έγινε άνθρωπος και γέφυρα για να πατήσουμε εμείς επάνω, να ξαναγίνουμε παιδιά του Παραδείσου και να εφαρμοστεί και σε μας:

Παραδείσου πάλιν ποιών πολίτην με. Στο λοιπόν είναι πολύ με έλεγχο περιεχόμενο. Σε παρακαλούμε, χορηγών ημίν εν τω παρόντι αιώνι την επίγνωση της σης αληθείας και εν τω μέλλοντι ζωήν αιώνιον χαριζόμενος.

Να μας χαρίσει, όχι ότι έχουμε πληρωμένη και τη δικαιούμεθα, όχι, να μας χαρίσει. Αν θέλει, βέβαια, θα μας χαρίσει. Εν πάση περιπτώσει, στο σημείο αυτό αναφέρει δυο λόγια εκφώνως, ότι αγαθός και φιλάνθρωπος Θεός υπάρχεις, όχι για τη δικαιοσύνη μας, αλλά για την αγαθότητά Σου, για τη φιλανθρωπία Σου.

Σή τη δόξα να αναπτέμπουμε πάλι το Πατρί και το Υιό και το Αγίο Πνεύμα Νυμ και Αΐ τώρα πάντοτε και στους αιώνα Και ο κόσμος λέει αμήν ναι έτσι να γίνει Τώρα, στη συνέχεια, γίνεται η προετοιμασία για τη μικράν είσοδο.

Είναι ολόκληρη υπόθεση και θα μείνουμε μέχρι εδώ απόψε βράδυ. Εύχομαι, εν πάση περιπτώσει, στον Κύριο ημών Ιησού Χριστόν και στους Τρεις Ιεράρχες, που ένας εξ αυτών των Ιεραρχών είναι ο θείος Χρυσόστομος, ο οποίος και ευλογεί το Ίδρυμα τούτο και τη Στέγην ταύτην, να μας ελεήσει και εμάς να καταλάβουμε τι είναι αυτό που μας έχει αφήσει και ο καθένας μας σιγά σιγά να προσανατολίζεται γύρω από το θέμα αυτό.

Αυτό, αν θέλει να έχει χάρη για τον εαυτό του και για τους άλλους, από αυτόν τον κόσμο για τον άλλον. Αμήν.