Περί Θείας Λειτουργίας

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

You will remember that our subject was the Creed. We have come specifically to the section that speaks about the Holy Spirit. And the day before yesterday, we spoke about some of the attributes of the Holy Spirit, as well as the fruits of the Holy Spirit and the works of the flesh.

Paul tells us this in his Epistle to the Galatians, in chapter five and the verses that follow. Tonight, let us dwell on the passage which says that the Holy Spirit proceeds from the Father: “who proceeds from the Father.” This is an issue which, as you yourselves know, has shaken the Roman Catholic Church more than anything else.

Paul. To this saying of the Lord in the Gospel, “who proceeds from the Father,” they added, “and from the Son.”

In simple words, and as far as people are able to grasp it, one could describe the harmony between the Father, the Son, and the Holy Spirit in this way: God—that is, the Father—begets the Son from His own essence and causes the Holy Spirit to proceed.

The Father, then, is the cause both of the Son and of the Holy Spirit.

He begets the Son and causes the Holy Spirit to proceed. Now, the Son, being begotten of the Father, is consubstantial with Him. Since He was begotten from the essence of the Father, He is homoousios—of one essence with the Father. This is what the Orthodox Church upheld and continues to uphold, and what Athanasius the Great defended: not that the Son is merely of a similar essence, but that He is consubstantial with the Father.

Regarding this, John 6:45 says the following. We might call it confirmation from the Gospel. This is not merely theoria, a matter of divine contemplation; it is also stated here: “Everyone who has heard and learned from the Father comes to Me.”

“Not that anyone has seen the Father, except He who is”—He who exists, meaning that there was never a time when He did not exist, but He exists eternally—“He who is from God; He has seen the Father.” He is speaking about Himself: no one has seen the Father; rather, it is He who is, He who exists eternally, who has seen the Father. A theological truth is also contained here.

This excludes the Jehovah’s Witnesses, who say that at one time He did not exist, but came into being—that at one time the Word (Logos) did not exist, but was created. Yet here it says, “He who is,” He who exists, “from God.” There is something else here as well that I did not want to pass over: “Everyone who has heard and learned from the Father comes to Me.”

You see here how the divine uncreated energies work in salvation. The believer, the human person, begins from the Father. How does this happen? The Father speaks to the person. And where does He lead him? Does He lead him to the Father—to Jehovah, as we might say? No. “He comes to Me,” Christ says.

Through the Holy Spirit, the Father illumines the person of good will, not one whose soul is deceitful, for “wisdom will not enter a deceitful soul.” Many people are troubled and say, “This man is intelligent and highly educated. How can he not believe? How can he fail to see these things?” It is because his soul is deceitful. He may be educated and possess a great deal of knowledge.

But he does not have purity of soul; his soul has become distorted. Whatever he hears, he refuses to accept. Instead, he looks for something else with which to disprove it. Such a person will never understand. He will create a religion of his own.

And that religion will have only Hell. It will have no Paradise, as the religion of Christ does. In his own religion there is only Hell, and he will remain within that religion. Here, then, Christ shows the cooperation of the Father, through the Holy Spirit, speaking to the believer, to the human person.

But once the person has been received, the Father leads him to the Son, because Christ is the One who makes the person fruitful. Christ regenerates him in Baptism, gives him strength, and gives him His Body. Christ forgives his sins.

It is as though they deliberately cut down with their own hands the very bridge they would have to cross in order to return and become children of God. This, then, is clearly demonstrated. “Everyone who has heard and learned from My Father comes to Me.” And then He explains: “Not that anyone has seen the Father”—no one has seen Him...

We know this from the words, “He who is from the Father.” Who is this? He is the One who eternally exists and knows the Father. Who is He? It is the Son who revealed the Father. Indeed, on the day of His Baptism we saw the three hypostases at the Theophany: God was revealed.

The Father from above says, “This is My Son”; the Son is baptized; and the Holy Spirit descends upon Him like a dove. This is why that day is called the Theophany. The Son, then, is begotten of the Father and is consubstantial with Him, since He has been begotten from the essence of the Father.

The Holy Spirit shares the same eternal source: He has the same origin and comes from the same cause. Just as Christ is from the Father, so also the Holy Spirit is from the Father. This is why He is said to share the same eternal source: the Son and the Spirit have the same origin and come from the same cause, the Father.

The Holy Spirit is co-eternal with God the Father, yet He proceeds from the Father. The Father is unbegotten; the Son is begotten from the Father alone; and the Holy Spirit proceeds from the Father alone. Broadly speaking, this is the relationship among these three persons.

Let us continue with another point. According to Holy Scripture, the Holy Spirit rests in the Son. This is something that shocks many people. For this reason, in many passages He is called the Spirit of the Son.

In verse 18 and the verses that follow, when Christ was in the synagogue, the book of Isaiah was given to Him to read, and He opened it—or leafed through it, as we might say.

We see this in Isaiah, chapter 61, verse 1, where it says, “The Spirit of the Lord is upon Me, because He has anointed Me.” I believe you have read this passage. It is the Gospel reading appointed for the first day of the ecclesiastical year.

It is September 1. If you look in your service book or your Horologion, you will see that it does not begin in January. It begins on September 1 and ends on August 31. There is an ecclesiastical year, for the Lord is “He who blesses the crown of the year.” The Gospel read on that day says, “The Spirit of the Lord is upon Me.”

“He has sent Me to preach the Gospel to the poor, to heal the brokenhearted, to proclaim release to the captives and recovery of sight to the blind.” These are the ministries, the work that Christ performed when He came into the world.

“To set at liberty those who are oppressed, to proclaim the acceptable year of the Lord.” And there He stopped. He rolled up the scroll, returned it to the attendant, and sat down. In other words, when the scroll was handed to Him, no one told Him what passage to read. He Himself unrolled it and found the place in Isaiah that spoke about Him.

It had, of course, been written eight hundred and fifty years before Christ. And He finds this prophecy written about Himself. When He had read it, all who were in the synagogue had their eyes fixed upon Him. They were astonished. Then He began to say to them, “Today this Scripture has been fulfilled in your hearing.” What had been written long before was now fulfilled.

Today you see its fulfilment, because I am the One upon whom the Spirit of God rests.

Those of you who read Holy Scripture can also find this in Isaiah, chapter 11, verse 2. And so Paul, having in mind both this passage from Luke and the one from Isaiah, says in Galatians 4:6:

“God sent forth the Spirit of His Son.” From whom does He proceed? From the Father, as Christ Himself said. Did He not say, “who proceeds from the Father”? Yet Paul says, “God sent forth the Spirit of His Son into our hearts, crying, ‘Abba, Father.’” On the basis of these passages, the Holy Spirit is called both the Holy Spirit and the Spirit of the Son—not the Spirit who proceeds also from the Son, as some add, but the Spirit who belongs to the Son.

The Holy Spirit is also called the Spirit of the Son because, when Christ rose on that very day, as we read in John, chapter 20, verse 22 and following, He said: “Peace be with you. As the Father has sent Me, I also send you.”

Having said this, He breathed on them and said, “Receive the Holy Spirit.” This does not mean that the Spirit proceeds from Him. Yet because Christ gives the Holy Spirit, they use this to claim that the Spirit also comes forth and proceeds from Him.

“Receive the Holy Spirit. If you forgive the sins of any, they are forgiven them; if you retain the sins of any, they are retained.” Here we have the formal institution of the Mystery of Holy Confession and the forgiveness of human sins.

This was an act of Christ before Pentecost. He gave the Apostles grace—a partial gift of the grace of the Holy Spirit. The Apostles passed it on to others, and they in turn to others; and it continues to this day.

Before Pentecost, there is yet another passage in which Christ is shown sending—sending forth—the Holy Spirit into the world. We find it in John, chapter 14, verse 26 and following.

“Whom the Father will send in My name”—the Father will send Him in My name—“He will teach you all things and bring to your remembrance all that I have said to you.”

This is why no human being can ever understand rightly unless the Holy Spirit illumines him. And if the Holy Spirit illumines him rightly, because he is worthy to receive that illumination and is not corrupt in soul, the Spirit will lead him to Christ.

“No one comes to the Father except through Me,” Christ says. No one can pass by some other way; he must pass through Me. Likewise, “No one comes to Me,” to Christ, “unless the Father draws him” through the Holy Spirit. The Father sends him to Christ, and Christ brings him to God.

This is the cooperation that takes place. If either one is rejected—either the Holy Spirit or Christ—there can be no communion with the Father. A person cannot be called, nor can he truly be, a son of God.

It cannot be otherwise; this relationship is absolutely necessary. From these passages—“The Spirit of the Lord is upon Me,” “God sent forth the Spirit of His Son,” and “In My name He will send you another Paraclete,” and the rest—we understand this teaching.

This is why the Spirit is said to be the Spirit of the Son. In reality, however, as I have told you, He is from the Father. The Church teaches dogmatically through the Creed, this Symbol of Faith, beginning with the Second Ecumenical Council.

The Church teaches that the Holy Spirit proceeds from the Father, and it stops there. This is found in the Gospel; that is where the Creed received it. Christ Himself said from whom the Spirit proceeds. And since Christ said it, no human being can under any circumstances correct it.

Christ cannot be mistaken, nor did He have any reason to mislead us by saying, “You know, He comes from there, but that is not the whole truth.” What He said is the truth. Thus, in John, chapter 15, verse 26, He says: “But when the Paraclete comes, whom I shall send to you from the Father”—from the Father, though in My name; I shall send Him—“the Spirit of truth.” This distinction is made because there is also a spirit of wickedness, a spirit of error, and many others. “Who proceeds from the Father”—who has His procession from the Father—“He will bear witness concerning Me.”

He will speak to you about Me. This is why no one has ever spoken rightly about Christ without being filled with the grace of the Holy Spirit. Left to himself and his own cleverness, he will fashion Christ according to his own imagination.

He will portray Him as a great man, a philanthropist, an intelligent man, a politician, a socialist, or a communist, as some say. But he will not confess Him as the crucified Nazarene, the Son of God.

He will not know Christ rightly, but will fashion Him according to his own measure. When, however, he is filled with the grace of the Holy Spirit, he will present Christ, inwardly and outwardly, exactly as He is: God who became man. He will accept completely what Paul says in 2 Corinthians 5:19.

“God was in Christ, reconciling the world to Himself.” He will accept what Paul says in his First Epistle to Timothy: “Great is the Mystery of godliness: God was manifested in the flesh.” He will fully confess the Incarnation: God and man. I behold the miracles and proclaim His divinity. I see His sufferings—that He weeps, hungers, thirsts, and asks questions—and I do not deny His humanity.

As Saint Proclus, the bishop of Constantinople and a disciple of the divine John Chrysostom, says, the words “proceeds from the Father” are scriptural. As I told you, Christ calls the Holy Spirit the Paraclete, while John also calls Christ Himself a Paraclete. There are two Paracletes, two Comforters.

The Holy Spirit is the Paraclete, and Christ is also called the Paraclete. “We have an Advocate with the Father, Jesus Christ the Righteous,” John writes in his first catholic epistle. “He will bear witness concerning Me.” The key, as I have told you, is Christ.

And here I would like to say something in passing. Many people, for one reason or another, do not live in Christ; that is, they have no living, organic relationship with Christ. Such a relationship with Christ is acquired in a certain way, and preserved, only through the Church.

Through the Mystery of Baptism, a person is cleansed. Through the Mystery, he receives the grace of the Holy Spirit and enters into communion and unity with God. And through the Mystery of Holy Communion, he preserves this grace.

Through the Mystery, a person is nourished in a certain way; indeed, Christ “strangely nourishes the nous,” as a beautiful passage in the prayers before receiving of the Holy Gifts says. It is a Mystery. Our loved one may be standing at the threshold of death, and instead of finding a way to speak to him about Christ and unite him with Christ, even at the final moment, we discuss other matters and keep all these things far away.

Then he departs from us. Yet instead of turning to Christ, who has authority over life and death, people look elsewhere. We go to a medium to speak with the soul. We perform charitable works for show. We hold memorial services and spend ten or twenty thousand drachmas.

What we ought to do is put ourselves in order, be reconciled with Christ, and go and beseech Christ for our loved one. But we do not do it.

There is no grace of the Holy Spirit to guide people and show them where to turn, either for themselves or for those entrusted to their care. Christ is everything. Without Christ there is no salvation. He is the starting point. Wherever you begin and wherever you end, it is all in Christ.

Authority has been given to Him. He holds everything in His hand. He created us, and He created us anew. He regenerates us, and if we fall, He regenerates us once again. He will raise us from the dead. He will judge us. He will present us to God the Father. Here He nourishes us with His Body and Blood. He forgives our sins. He sanctifies us. He establishes the relationship between the believer and the Father. He is the key; He is everything.

That is why such a great war is waged against Him. And the prophecy of the righteous Simeon is fulfilled—the words we shall hear repeated the day after tomorrow, on the Feast of the Meeting of the Lord: “This Child is destined for the fall and Resurrection of many in Israel, and for a sign that will be spoken against.”

Indeed, for those who grasp this, it is Resurrection; for those who reject it, it is Hell. He is set for the fall and Resurrection of many.

Thus, the more fully scriptural teaching is “from the Father”: the Holy Spirit proceeds from the Father.

Christ says, “Whom I shall send to you”—I shall send Him to you.

In the seventh chapter of John, the grace of the Holy Spirit is discussed, and it says that the Spirit had not yet been given, because Christ had not yet been glorified. Christ had not yet been crucified, it says, and the Spirit had not yet come.

This is the Spirit of adoption, not the spirit of providence by which the world is sustained. It is the Spirit of adoption, through whom we receive adoption once again, as Paul says in the reading for Christmas Day. “Whom I shall send to you.” Christ had to depart so that the Holy Spirit might come—the One who remains with us always. For it is the third person of the Holy Trinity, the Holy Spirit, who carries out the believer’s salvation on behalf of Christ.

That is why every work undertaken by the Church begins with the prayer, “O Heavenly King, the Comforter.” It is a distinct and all-embracing prayer for the grace of the Holy Spirit. Through Him everything is accomplished: sanctification, forgiveness of sins, the blessing of water, the blessing of oil, the blessing of bread and wine—everything. By the grace of the Holy Spirit, demons are cast out. Everything is accomplished by the One who abides in the Church.

There is a beautiful type in the Old Testament, and those of you who read Holy Scripture will have encountered it. You will remember that when Solomon built the Temple, he asked God to sanctify it. This corresponds to what we call the consecration of a church.

And what happened? The entire Temple was filled with a cloud, like the cloud that appeared in the upper room at Pentecost. This revealed the presence of the Holy Spirit in the Church. Just as the upper room, which was a spiritual baptismal font, was completely filled, so too was Solomon’s Temple filled with that cloud.

The same thing happens in the Orthodox Church. I say this for the sake of those who think that they need to be attentive only when they are standing at the front, where everyone can see them.

If they are standing somewhere at the back, in some corner, they think they can carry on talking. If they are at the front, facing the iconostasis, somewhere near the Holy Doors, then they can stand attentively. As though Christ were not there at the back, by the candle stand, or upstairs in the women’s gallery, or anywhere else! He is everywhere present and fills all things. And a person needs two prayers in order to pray: prayer for the sake of prayer itself. That is why he calls upon the Holy Spirit to come and cleanse him.

And if the grace of the Holy Spirit is not with us, because of sin or for some other reason I do not know, then our prayer cannot ascend to Heaven. A person does not even know how to pray.

As Paul characteristically says in the eighth chapter of Romans, it is the Holy Spirit who “intercedes for us with groanings which cannot be uttered.” The Spirit also knows what is truly beneficial for a person. For we ask for earthly things—for our little niece, our father, our mother, and the others.

We ask that they may recover, win the lottery, pass their examinations, and all the usual things. But when the grace of the Holy Spirit is present, all these things are set aside. Then a person comes before God in prayer and says, “My God, what can I say to You? I do not know what to say.”

And perhaps he has offered the greatest prayer of all. Another may speak to God for an entire week and yet say nothing. In the one case, humility bound his tongue; in the other, pride made him speak on and on. These are mysterious things.

That is why even spiritual people cannot explain how this relationship with God comes about, or how grace is brought down to us. They feel stirrings within themselves; tears come to their eyes; they experience the Kingdom and a state beyond this world. We cannot define it.

They cannot define it, because it is not something tangible or material. It is spiritual.

“Whom I shall send,” then. If Christ does not approve, you will not receive Him. “Whom I shall send.” And Euthymios, an interpreter from the early centuries, says: “See that the Son also sends Him.” It is not only the Father from whom the Spirit proceeds; the Son also wills to send Him, because He is equal in honor with the Father. If He were not equal in honor with the Father, He could not exercise what belongs to the Father. How could He command the Holy Spirit, receive Him, and send Him wherever He wills, if He were not equal in honor with the Father?

This is an answer to those who reject the equality of the Father and the Son. He says characteristically: “See that the Son also sends Him, since He is equal in honor with the Father. Yet He proceeds from the Father, not from the Son.” He proceeds from the Father, but I too shall send Him.

If you do not agree with My teaching, which I left to you through My Apostles and My Saints, you will not receive the Spirit. For the Father sends you to Me through the Holy Spirit; but when you come to Me, you must believe what I teach.

If you do not believe, the whole matter is lost, so to speak; it cannot go forward.

“He proceeds from the Father, because He is of the Father’s essence.” For if He were not of His essence, He would not proceed from the Father. The Father cannot cause to proceed something that He neither possesses nor is.

This is both a broad point and a subtle one, and it is necessary for a person to understand it. For many people say, “What does it matter whether we say ‘from the Father’ or ‘from the Son,’ and so on? Is it really such a disaster? We believe in Christ.”

But not according to your own way. And you will see why the Holy Spirit cannot also proceed from the Son—He cannot proceed from the Son as well. The Orthodox rightly confess: “He proceeds from the Father, because He is of His essence, and therefore He knows all that belongs to the Father.”

Speaking to the Corinthians—and I forgot to mention this to you—he says: “No one can know the things of God except the Spirit of God.”

If He were inferior to God, could He know the things of God? Can a servant know everything that belongs to his master? Can an office attendant know everything that belongs to the director and the administration? He must be equal in honor, sharing in what is His, seated at the same table with equal authority and the same power, in order to know. Therefore, to know the things of God, He must be God.

Can I offer an expert opinion about a building that is in danger of collapsing at any moment? I know nothing at all about engineering. Can I offer a medical opinion or give a diagnosis when I know nothing even of Hippocrates? How could I? Can I say anything about the law when I have never even opened a legal book? I cannot.

Therefore, since He both gives and knows, He is above all God. How He proceeds is a question many people ask, because they want to resolve the things of God in human terms and express them in words.

It is related in one passage of the Acts of the Apostles: “If I were to tell you, you would not believe.” It is impossible for a human being to understand any of these things—the how, the manner, and all the rest. When Christ began to learn His letters, the teacher had asked Joseph to send the Child to him to be taught.

And Christ asks him, “You who do not know what alpha means, explain alpha to Me, and then I shall tell you about beta.” What could he possibly explain? Christ says, “I am the Alpha and the Omega.” Try, then, to fathom what Alpha and Omega mean.

I do not have the text with me; I did not know this would come up, but I shall bring it next time and read it to you. What does it say there? The teacher was astonished and sent Him back to His father. If you do not even understand alpha, how can you understand what God is? Is that possible? And yet Luciferian pride exists.

And it keeps a person far from God. Why? Because he cannot investigate God and explain God. We have said this many times. Did not even our Most Holy Theotokos ask the same question: “How shall this be?” And what did the angel answer her? Could he explain how it would happen? As John Chrysostom adds, “Where God wills, the order of nature is overcome.” Do not ask how, because you cannot know. This is what God’s Saints say. They did not go astray; they humbled themselves, acknowledging that they could not understand. So they put the question to Saint Gregory the Theologian: “You are a theologian; tell us how the Holy Spirit proceeds from the Father.”

And he answered as follows: “You explain the generation of the Son, and then I will explain the procession of the Holy Spirit.”

“Tell us,” they said. And he replied, as our Chrysostom also said, “I will say one thing to you: if you answer me, then I will answer you. So tell me: how was the Son begotten? How is the Son begotten from the Father?”

“Then I will tell you how the Holy Spirit proceeds.” These things are beyond reason, beyond the human intellect, and man is called to believe them. But where is faith to be found? Where is this thing sold, so that we may buy a little of it?

It is not sold. Faith is a gift; it is grace. It is given to the humble—to the humble. And when I say humble, I mean those who possess a great deal and say that it is nothing. We, however, are nothing, yet we want to convince ourselves that we are something.

It is impossible for us to comprehend anything about the Godhead. For what reveals the character of the Godhead and manifests its majesty is this: He emptied Himself—this is His kenosis—and took the form of a servant. He left His throne and became man. Even Satan was scandalized by this. He thought, “I was down below and sought to rise higher, while He who was above came down below. How could this happen?” And there he saw what this truly meant.

It is a great thing for a person to believe, but many are unwilling. The Holy Spirit, then, proceeds from the Father alone. Saint John of Damascus says explicitly in the first book, chapter eight, of The Exact Exposition of the Orthodox Faith: “The Holy Spirit does not proceed from the Son.”

For within the Godhead there is only one principle: the Father. There is one cause, from whom proceeds all that exists within the Godhead. Otherwise, we would have two principles. We would not have one principle, for the Son would also be a principle. Then there would be two competing principles in Heaven.

Two kings. I repeat: the Holy Spirit does not proceed from the Son, because within the Godhead there is only one principle, the Father; one cause, the Father, from whom proceeds all that exists within the Godhead.

He also says: “The Holy Spirit is an enhypostatic procession—a procession possessing hypostasis, or person—and a projection from the Father, proper indeed to the Father, but not proceeding from the Son. For He is the Spirit of the mouth of the Godhead, who proclaims the Word.” The Father is the nous, the Word is the Logos, and the Spirit is He whom the Father causes to proceed.

Man, too, is in a small way a little god. The Holy Spirit, he concludes, stands between the Unbegotten and the Begotten and, through the Son, is joined to the Father. These are mysteries. How can anyone approach them? Whoever attempts to approach them presumptuously will become dizzy and fall.

That is what has happened to many who tried to press too far into this subtle point. Now let me tell you a few things about this matter. The Orthodox Church remained faithful to the Creed. But today, as you know, we also have the Western Church.

Among the other things it has altered, it has also altered the Orthodox faith of the early Church. It has introduced the so-called Filioque, meaning “and from the Son.” That is what Filioque means: “and from the Son.” Listen now to how the Filioque first appeared, who introduced it, and when. I will set it out chronologically.

The first to introduce the Filioque addition into the Creed on his own authority was Pope Benedict VIII, around the year 1014. By this he sought to demonstrate that he was not merely equal to, but even superior to, the Ecumenical Councils: equal to them because he could define doctrine by himself, and superior because they had not dared to do what he did.

There had already been groundwork leading up to this matter. It was not as though the Patriarch simply woke up one morning and made a decision. No, the issue had arisen earlier. One proof of this is an action taken by Patriarch Sergius.

For those who do not have access to a library, I will relate this as well. Listen: Sergius, the Patriarch of Constantinople at that time—yes, the then Patriarch of Constantinople—removed the name of that pope, Benedict VIII, from the diptychs. You know what the diptychs are; we discussed them in our series on the Divine Liturgy.

From that time onward, no pope’s name was entered in them. Even to this day, the name of a pope has not been inscribed in the diptychs of the Orthodox Church.

There was also another pope named Leo—Pope Leo III. As I told you, there had already been earlier developments concerning this matter. In the year 809, he rejected through a Synod a proposal to add the Filioque to the Creed. The issue had already been raised by then, but in 809 Pope Leo synodically rejected the proposed addition of the Filioque to the Creed.

And notice this detail: he had the Creed engraved in Greek and Latin upon two silver tablets. He had it cut with a chisel into two silver tablets, one in Greek and the other in Latin, and hung them on either side of the entrance to the Church of Saint Peter.

One was in Greek and one in Latin. They did not contain the words “and from the Son,” but preserved the original wording: “who proceeds from the Father.” Beneath the silver tablets Leo wrote: “I, Leo, have placed these here out of love for and as a safeguard of the Orthodox faith.”

That this issue had been discussed and quietly stirred up even earlier is shown by an answer Saint Mark of Ephesus gave in his defense. He is that pillar of Orthodoxy whose feast we celebrated the day before yesterday.

Thus Saint Mark of Ephesus, that pillar of Orthodoxy, saw the Filioque as the chief cause of the schism. Having debated the Filioque at length with the Latin theologians at the Council of Florence, he said: “They caused the schism by openly introducing the addition.” In other words, they brought the addition out into the open; they no longer kept it concealed.

So they had been hinting at it earlier. Before this, they had kept it under their tongues. But there in Florence they brought it out openly; as we would say, they drew the sword. Saint Mark therefore tells us that this idea had already existed earlier.

And Saint Gregory Palamas, who grasped as perhaps no one else the spirit of thirteen whole centuries of Patristic Tradition, writes that those who accept the error of the Filioque cast the Holy Spirit out of the creative power and the Godhead; for whatever is not creative is not God.

And whoever speaks of two principles in God—one from the Father and another from the Son—makes the Son a principle derived from the first Principle. These points are only a few, of course, yet they weary anyone who does not know the Scriptures. And we, who above all have grown accustomed to having everything chewed for us, are shocked by dogma. It is difficult, and we do not want it.

These things are sufficient. Now, who will add to them or take away from them, I do not know. God knows. I had an obligation to pass these things on to you. I would also like, by way of a brief aside, to tell you this: those of you who frown when you hear these hard teachings, or those of you who cannot pass them on...

But you must take care to chew it over for yourselves. The heretics are terrified of dogma, and as soon as you sit down to discuss it, their first words are: “Are we going to speak about dogmas? And who are we to speak about dogmas?” But what right do we have to set dogmas aside, when dogmas do not date merely from the time of the Fathers, the Councils, and so forth?

They date from the time of the Apostles.

Holy Scripture says: “And as they went through the cities, they delivered to them the decrees to keep, which were determined by the apostles and elders at Jerusalem.” A council of elders and Apostles approved dogmas and handed them down to the faithful to be kept.

Who are you, then, to speak outside the dogmas? In simple terms, dogma is like the beacons used by those who navigate ships. They know their signals precisely. There is an international code, and as soon as a navigator sees where a beacon stands, how its light flashes, and how long each flash lasts, he immediately knows which beacon lies before him.

It stands before him as a guide. Remove those beacons, and then try to sail. Only by following them can the navigator avoid the rocks, travel safely, and reach his destination. So we have no right to remove these beacons of Orthodoxy, which guide us and warn us: “Take care here, lest you lose the divinity; take care there, lest you lose the Ever-Virginity.”

“Take care there, lest you lose the humanity of Jesus; take care there, lest you lose the precious Cross; take care, lest you lose the Trinitarian faith.” For that would bring harm. Whoever seeks to remove these things causes harm. That is the reason.

So forgive me if I have wearied you. Nevertheless, this matter had to be discussed, especially since we encountered it along the way and since we call ourselves Orthodox.

Θα ενθυμίσετε ότι το θέμα μας ήταν από το Πιστεύω. Ευρισκόμεθα συγκεκριμένως στο μέρος εκείνο που μιλεί περί του Πνεύματος του Αγίου. Και προχτές μιλήσαμε για μερικές ιδιότητες του Πνεύματος του Αγίου, ακόμη δια τους καρπούς του Πνεύματος του Αγίου, όπως και δια τους καρπούς της σαρκός.

Μας αναφέρει ο Παύλος στην προς Γαλάτας επιστολή του, στο έψιλον υποσημείο και κατωτέρω. Απόψε να σταθούμε σε εκείνο το μέρος που λέγει ότι εκπορεύεται εκ του Πατρός, το εκ του Πατρός εκπορευόμενο. Αυτό είναι κάτι που, όπως γνωρίζετε και εσείς, έχει συνταράξει κατεξοχήν την Παπική Εκκλησία.

Παύλος. Αυτήν την ευαγγελική ρήση του Κυρίου, «του Πατρός εκπορευόμενον», και προσέθεσε «και εκ του Υιού».

Θα μπορούσε κανείς με απλά λόγια να τοποθετήσει, για αυτούς που μπορούν να πιάσουν όσο μπορούν να πιάσουν, την αρμονία μεταξύ Πατρός, Υιού και Πνεύματος Αγίου. Ο Θεός, ο Πατήρ δηλαδή, γεννά τον Υιόν εκ της ουσίας αυτού και εκπορεύει το Πνεύμα το Άγιο.

Η αιτία δηλαδή είναι ο Πατήρ και του Υιού και του Πνεύματος του Αγίου.

Γεννά τον Υιόν και εκπορεύει το Πνεύμα το Άγιο. Τώρα, ο Υιός, γεννηθείς εκ του Πατρός, είναι ομοούσιος αυτώ. Εφόσον εγεννήθη εκ της ουσίας του Πατρός, είναι ομοούσιος, εκείνο το οποίον υπεστήριζε και υποστηρίζει η Ορθόδοξη Εκκλησία, ο Μέγας Αθανάσιος, που δεν ήθελε να τοποθετηθεί να γίνει ομοιούσιος, αλλά ομοούσιος τω Πατρί.

Στον Ιωάννη, στο 6:46, αναφέρει το εξής αναφορικώς με αυτό. Δηλαδή υπάρχει και πιστοποίηση, όπως θα λέγαμε, ευαγγελική. Δεν είναι μόνο θεωρία, αλλά αναφέρεται και εδώ. Λέγει το εξής: Πας ο ακουων παρα του πατρος και μαθων ερχεται προς με.

Ουχ ότι τον Πατέρα τις εώρακεν, ει μη ο ων, ο υπάρχων, δηλαδή δεν υπήρξε εποχή που δεν υπήρχε, ο υπάρχων πάντοτε, ο ων παρά του Θεού, ούτος εώρακεν τον Πατέρα. Δηλαδή λέει για τον εαυτόν: κανένας, λέει, δεν τον είδε τον Πατέρα, όχι ότι τον είδε κανείς τον Πατέρα, αλλά ο ων, ο υπάρχων πάντοτε. Εδώ εγκλείεται και μια θεωρία.

Οι Ιεχωβίτες έξω, οι οποίοι λέγουν ότι κάποτε δεν ήτο, έγινε. Κάποτε δεν ήτο ο Λόγος, αλλά έγινε. Εδώ λέει ο Ων, ο Υπάρχων, παρά του Θεού. Εδώ υπάρχει και κάτι τι άλλο και δεν ήθελα να το παρατρέξω. Πας ο ακουων παρα του πατρος και μαθων ερχεται προς με.

Βλέπετε ο τρόπος της ενεργείας, της σωτηρίας. Από τον Πατέρα ο πιστός, ο άνθρωπος. Τι είναι; Ο τρόπος: ομιλεί ο Πατήρ στον άνθρωπο. Και πού τον οδηγεί; Τον οδηγεί στον Πατέρα, στον Ιεχωβά, όπως θα λέγαμε; Όχι. «Έρχεται προς με», λέει ο Χριστός.

Δια του Πνεύματος του Αγίου, ο Πατήρ φωτίζει τον καλοπροαίρετον, όχι τον κακότεχνο στην ψυχήν, καθότι «εἰς κακότεχνον ψυχὴν οὐκ εἰσελεύσεται σοφία». Γιατί πολλοί σκανδαλίζονται και λένε: «Έξυπνος άνθρωπος αυτός, πόσα γράμματα, πώς δεν πιστεύει, δεν τα βλέπει αυτά;» Είναι κακότεχνος στην ψυχή του. Γράμματα μπορεί να ξέρει, γνώσεις μπορεί να έχει.

Καθαρότητα ψυχής δεν έχει, έχει διαστροφή της ψυχής. Κάτι που θα ακούσει δεν το δέχεται. Παρά να ζητεί να βρει κάτι τι άλλο να το αναιρεί. Ε, αυτός δεν πρόκειται να καταλάβει ποτέ. Θα φτιάξει θρησκεία δική του.

Η οποία θρησκεία θα έχει μόνον κόλαση. Δεν θα έχει παράδεισο, όπως έχει του Χριστού. Υπάρχει μόνον κόλαση στη δική του θρησκεία. Και θα μείνει στη δική του θρησκεία. Εδώ λοιπόν δείχνει τη συνεργασία του Πατρός, διά Πνεύματος Αγίου, που μιλάει στον πιστό, στον άνθρωπο.

αλλά όταν ο άνθρωπος ελήφθη τον οδηγεί στον Υιόν Διότι ο Χριστός είναι αυτός ο οποίος αξιοποιεί τον άνθρωπο. Τον αναγεννά εν τω βαπτίσματι, του δίνει δύναμη, του δίνει το σώμα του. Του αφήνει τις αμαρτίες του, ο Χριστός.

Σαν αποκόπτουν θεληματικά με τα ίδια τους τα χέρια τη γέφυρα από την οποία θα διήλθοντο, για να ξαναέλθουν να γίνουνε παιδιά του Θεού. Αποδεικνύεται λοιπόν σαφώς. «Ὁ ἀκούων παρὰ τοῦ πατρός μου καὶ μαθὼν ἔρχεται πρός με» και κάνει ερμηνεία. «Οὐχ ὅτι τὸν πατέρα τις ἑώρακεν», δεν τον

το ξέρει κανείς, ημί οιών παρά του Πατρός. Ποιος είναι αυτός; Ο υπάρχων τον Πατέρα. Ποιος είναι; Ο Υιός είναι αυτός που απεκάλυψε τον Πατέρα. Και μάλιστα κατά την ημέρα της βαπτίσεώς του είδαμε το τρισυπόστατο, τα Θεοφάνεια· εφανερώθη ο Θεός.

Ο Πατήρ από πάνω λέγει «οὗτός ἐστιν», ο Υιός βαπτίζεται και το Πνεύμα ως περιστερά επ’ Αυτόν. Γι’ αυτό και η ημέρα αυτή λέγεται Θεοφάνεια. Ο Υιός λοιπόν είναι γεννηθείς εκ του Πατρός, είναι ομοούσιος αυτώ, εφόσον έχει γεννηθεί εκ της ουσίας του Πατρός.

Το Πνεύμα το Άγιο είναι συνάναρχον, δηλαδή έχει την ιδία αρχή, είναι από την ιδία αιτία. Όπως ο Χριστός είναι από τον Πατέρα, έτσι και το Πνεύμα το Άγιο είναι από τον Πατέρα. Γι’ αυτό λέγεται συνάναρχον· έχουν την ιδία αρχή, από την ιδία αιτία, από τον Πατέρα.

Συνάναρχον μετά Πατρός Θεού, εκπορευόμενον όμως εκ του Πατρός. Ο Πατήρ είναι αγέννητος, ο Υιός γεννητός εκ μόνου του Πατρός και το Πνεύμα εκπορευτόν εκ μόνου του Πατρός. Αυτή είναι η σχέση, χοντρικά, των τριών αυτών προσώπων.

Στη συνέχεια ένα άλλο. Κατά την Αγία Γραφή το Πνεύμα αναπαύεται εν τω Υιώ. Αυτό είναι κάτι που πολλούς τους σοκάρει. Γι’ αυτό και καλείται σε πολλά μέρη Πνεύμα Υιού.

Στίχο 18 και κατωτέρω, όταν ο Χριστός μας ευρέθη στη συναγωγή, του εδόθη το βιβλίο του Ησαΐου να διαβάσει και εξεφύλλισε, όπως θα λέγαμε.

τον Ισαΐα στο 61ο κεφαλαίο του στίχος 1. Εκεί που λέγει πνεύμα Κυρίου έπεμε, ένε καιν έχρισέ με. Θα το έχετε, νομίζω, διαβάσει αυτό. Είναι το Ευαγγέλιο το οποίο διαβάζεται εις την πρώτη του θρησκευτικού έτους.

Είναι η 1η Σεπτεμβρίου. Αν κοιτάξετε τη Σύνοψή σας, το Ωρολόγιό σας, θα δείτε, δεν αρχίζει από τον Ιανουάριο· αρχίζει από 1η Σεπτεμβρίου και τελειώνει 31 Αυγούστου. Υπάρχει θρησκευτικό έτος, διότι είναι, λοιπόν, «ὁ εὐλογῶν τὸν στέφανον τοῦ ἐνιαυτοῦ». Αυτό το Ευαγγέλιο που διαβάζουν την ημέρα εκείνη λέει: «Πνεύμα Κυρίου ἐπ’ ἐμέ».

Εὐαγγελίσασθαι πτωχοῖς ἀπέσταλκέν με, ἰάσασθαι τοὺς συντετριμμένους τῇ καρδίᾳ, κηρύξαι αἰχμαλώτοις ἄφεσιν καὶ τυφλοῖς ἀνάβλεψιν. Είναι τα διακονήματα, η εργασία που έκανε ο Χριστός ερχόμενος στον κόσμο.

Αποστήλετε τεθρασμένους εν εφέση, κηρύξαι ενιαυτών κυρίου δεκτών Και εκεί κλείνει. Και πτήξα στο βιβλίο, το έκλεισε και πτήξα στο βιβλίο Απόδου στο υφερέτη εκάθησε Δηλαδή όταν του δόθηκε δεν του είπε δίχτυ τι να διαβάσει Αλλά μόνος του ξεφύλλισε και βρήκε τον Ισαΐα που μιλούσε για αυτόν τον ίδιο.

Γραμμένο βέβαια 850 χρόνια από πριστού Και βρίσκει την προφητεία αυτή που γράφει γι' αυτόν. Και όταν διάβασε αυτό και ήκουσαν αυτοί, πάντων εν τη συναγωγή οι οφθαλμοί ήσαν ατενίζοντες αυτώ. έμειναν εξτατικοί Ήρξατο δε λέγειν προς αυτούς ότι σήμερον πεπλήρωτε η γραφή αυτή εν τη σωσή ημών Αυτό που ήταν γραμμένο.

Σήμερα βλέπετε την πραγματοποίησή του, διότι εγώ είμαι εκείνος που το Πνεύμα του Θεού είναι μαζί μου.

Αυτό δε, όσοι διαβάζετε, θα μπορείτε να το βρείτε και στο ενδέκατο κεφάλαιο του Ισαΐου, στίχος 2. Γι' αυτό και ο Παύλος, έχοντας υπόψη του και αυτό του Λουκά και αυτό του Ισαΐου, Λέγει στην προσγαλάτας έξι

Εξαπέστειλε λέει ο Θεός το πνεύμα του Υιού αυτού Πόθεν εκπορεύεται; Εκ του Πατρός, όπως είπε ο ίδιος ο Χριστός. Δεν είπε; Το πατρός εκπορευόμενο Εν τούτοις ο Παύλος λέει: «Εξαπέστειλεν», λέει, «ο Θεός το Πνεύμα του Υιού αυτού Ιστασκαρδίασιμών κράζων αβαοπατήθ Εκ των χωρίων αυτών λέγεται το Πνεύμα το Άγιον, Άγιον και Πνεύμα του Υιού, όχι και εκ του Υιού, όπως προσθέτουν, αλλά και του Υιού.

Το Πνεύμα δε αυτό το Άγιον λέγεται ακόμη και του Υιού Πνεύμα, διότι, όταν ο Χριστός ανέστη την ιδίαν ημέρα, όπως διαβάζουμε στο 20ό κεφάλαιο του Ιωάννου, στίχος 22 και κατωτέρω, που λέγει το εξής: «Ειρήνη υμίν· καθώς απέσταλκέν με ο Πατήρ, καγώ πέμπω υμάς».

Και τούτο, λοιπόν, ειπών ενεφύσησε και λέγει αυτοίς: «Λάβετε Πνεύμα Άγιον». Όχι ότι το εκπορεύει αυτός, όμως, διότι, λοιπόν, δίδει Πνεύμα Άγιον, του το κατηγορούν ότι βγαίνει και από Αυτόν, προέρχεται και από Αυτόν.

Λάβετε Πνεύμα Άγιον· αν τινων αφήτε τας αμαρτίας, αφίενται αυτοίς, αν τινων κρατήτε, κεκράτηνται. Είναι εδώ η θέσπιση επισήμως του μυστηρίου της εξομολογήσεως και της αφέσεως των αμαρτιών του ανθρώπου.

Ενέργεια που έκανε ο Χριστός προ της Πεντηκοστής. Έδωσε χάρη, μερική χάρη, Πνεύματος Αγίου εις τους Αποστόλους. Και οι Απόστολοι εις τους άλλους και οι άλλοι εις τους άλλους. Και υπάρχει μέχρι σήμερα.

Πριν γίνει η Πεντηκοστή, υπάρχει ακόμη άλλο ένα εδάφιο που παρουσιάζει τον Χριστό να στέλνει, να στέλνει, να εξαποστέλλει, να στέλνει εις τον κόσμο το Πνεύμα το Άγιο. Αυτό θα μπορεί να το συναντήσει κανείς στο 14ο κεφάλαιο του Ιωάννου, στίχος 26 και κατωτέρω.

Πέμψει ο Πατήρ εν τω ονόματί μου, ο Πατήρ θα το πέμψει εν τω ονόματί μου. Εκείνος υμάς διδάξει πάντα και υπομνήσει υμάς πάντα α είπον υμίν.

Βασίλει. Γι' αυτό κανένας άνθρωπος δεν θα μπορέσει ποτέ να καταλάβει σωστά, εάν το Πνεύμα το Άγιον δεν τον φωτίσει. Και το Πνεύμα το Άγιον, αν θα τον φωτίσει σωστά, γιατί θα αξίζει να φωτιστεί σωστά, δεν θα είναι κακότυχος, θα τον στείλει στον Χριστό.

Ουδής έρχεται εις τον Πατέρα, ημίδιε μου λέγει ο Χριστός, κανένας δεν μπορεί να περάσει, εγώ με το πως θα την τεμπλώκω, από μένα θα περάσει Όπως και «ουδείς έρχεται προς με», προς τον Χριστό, «εάν δεν ελκύσει αυτόν ο Πατήρ» δια του Πνεύματος του Αγίου· τον στέλνει στον Χριστό και ο Χριστός στον Θεό.

Αυτή είναι η συνεργασία η οποία γίνεται. Αν ένα εκ των δύο απορριφθεί, ή το Πνεύμα το Άγιον ή ο Χριστός, δεν μπορεί να υπάρχει επαφή με τον Πατέρα. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να λέγεται ή να είναι και να είναι Υιός του Θεού.

Δεν μπορεί· θα πρέπει απαραιτήτως να υπάρχει αυτή η σχέση. Εξ αυτών λοιπόν των περιστατικών το πνεύμα κυρίου Εφεμέ, το άλλο εξ απέστεινο Θεός το πνεύμα του Υιού αυτού και θα λέω ότι εν τω ονοματή μου θα σας στείλει άλλον κλπ.

Είναι εκείνο το οποίο λέγεται ότι το Πνεύμα είναι του Υιού. Στην πραγματικότητα, όπως σας είπα, όμως, είναι εκ του Πατρός. Τώρα, η Εκκλησία δογματίζει, δια του Πιστεύω, δια του Συμβόλου αυτού της Πίστεως, αρχής γενομένης από τη Δευτέρα Οικουμενική Σύνοδο.

Δογματίζει και λέγει ότι εκ του Πατρός εκπορεύεται και στέκεται εκεί. Αυτό υπάρχει στο Ευαγγέλιο, από εκεί το έχει πάρει. Το είπε ο ίδιος ο Χριστός, από πού εκπορεύεται. Και εφόσον το είπε ο Χριστός, δεν μπορεί επ' ουδενί λόγω να το διορθώσει κανένας άνθρωπος.

Δεν μπορεί να κάνει λάθος ο Χριστός, ούτε είχε κανέναν λόγον να μας παραπλανήσει και να μας πει: «Ξέρετε, προέρχεται από εκεί, αλλά δεν έχει». Ό,τι είπε, αυτό είναι. Αναφέρει, λοιπόν, στον Ιωάννη, στο 15ο κεφάλαιό του, στίχος 26, το εξής: «Όταν δε έλθη ο παράκλητος, ον εγώ πέμψω υμίν παρά του Πατρός, από τον Πατέρα, αλλά εν τω ονόματί μου, εγώ θα τον στείλω, το Πνεύμα της αληθείας» — διάκρισις, γιατί υπάρχει και πνεύμα πονηρίας, πνεύμα πλάνης και χίλια δυο άλλα — «ο παρά του Πατρός εκπορεύεται», το οποίο από τον Πατέρα εκπορεύεται, «εκείνος μαρτυρήσει περί εμού».

Αυτός θα σας μιλήσει για μένα. Και γι' αυτό ποτέ κανένας δεν μίλησε για τον Χριστό σωστά, μη εμφορούμενος από χάρη Πνεύματος Αγίου. Αφ' εαυτού του, από εξυπνάδα του, τον Χριστό θα τον φτιάξει όπως τον φαντάζεται.

Είναι έναν ψηλό άνθρωπο, έναν φιλάνθρωπο, έναν έξυπνο, έναν πολιτικό, έναν σοσιαλιστή, έναν κομμουνιστή, όπως λένε ορισμένοι. Δεν θα τον έχει όμως ως τον εσταυρωμένον, τον Ναζαρινόν, τον Υιόν του Θεού.

Δεν θα τον έχει έτσι σωστά. Θα τον φτιάξει στα μέτρα του. Όταν όμως εμφορείται από χάρη Πνεύματος Αγίου, θα τον παρουσιάσει μέσα του και έξω. Όπως ακριβώς είναι. Ο Θεός ο οποίος έγινε άνθρωπος. Θα παραδεχτεί απόλυτα εκείνο που λέγει ο Παύλος στη Βήτα προς Κορινθίους, 5:19.

Θεός είναι εν Χριστώ κόσμων καταλάσσον εαυτό Θα παραδεχτεί εκείνο του Παύλου που λέει στον Τίτο. Μέγα το της ευσεβείας μυστήριον. Θεός εφανερώθη εν σαρκί. Θα παραδεχτεί απόλυτα την ενανθρώπηση. Θεός και άνθρωπος. Ορώ τα θαύματα, ανακηρύττω τη θεότητα. Βλέπω τα πάθη, που κλαίει, που πεινάει, που διψάει, που ερωτά, ουκ αρνούμαι την ανθρωπότητα.

Που λέγει ο Άγιος Πρόκλος, ο Επίσκοπος της Κωνσταντινουπόλεως, μαθητής του θείου Χρυσοστόμου, ώστε είναι γραφικό το «εκπορεύεται εκ του Πατρός». Όπως σας είπα, που αναφέρει τον μεν, λέγει Παράκλητον, και τον εαυτόν του τον λέγει Παράκλητον ο Ιωάννης. Δύο Παράκλητοι, δύο παρηγορητές είναι.

Και το Πνεύμα το Άγιο, Παράκλητος, και ο Χριστός λέγεται Παράκλητος. Έχομεν Παράκλητον προς τον Πατέραν Ιησούν των Δίκαιων γράφει στην πρώτη του καθολική επιστολή Εκείνος μαρτυρήσει περί εμού. Το κλειδί, όπως σας είπα, είναι ο Χριστός.

Γι' αυτό θα ήθελα, εν παρενθέσει, να πω. Πολλοί άνθρωποι, οι οποίοι για τον α ή β λόγο δεν ζούνε εν Χριστώ, δεν έχουν δηλαδή οργανική σχέση με τον Χριστό, και η οργανική σχέση με τον Χριστό αποκτάται κατά κάποιον τρόπο και διατηρείται μόνον διά της Εκκλησίας.

Μυστηριωδώς ο άνθρωπος καθαρίζεται εν τω βαπτίσματι και μυστηριωδώς ο άνθρωπος λαμβάνει χάρη Πνεύματος Αγίου και γίνεται αποκοινός και ενός με αλφαγιώτα. Μυστηριωδώς ο άνθρωπος διατηρεί αυτή τη χάρη διά της Θείας Κοινωνίας.

Μυστηριωδώς ο άνθρωπος κατά κάποιον τρόπον τρέφεται, τον δε νουν τρέφει ξένως. όπως λέγει ένα ωραίο κομμάτι προ της θείας κοινωνίας, στη Θεία Μετάληψη. Είναι μυστήριο. Βρίσκεται τώρα ο άνθρωπός μας στα πρόθυρα του θανάτου και, αντί να βρούμε έναν τρόπο να του μιλήσουμε για τον Χριστό και να βρούμε έναν τρόπο να τον συνδέσουμε, έστω και την τελευταία στιγμή, με τον Χριστό, για άλλα θέματα συζητούμε και όλα αυτά τα κρατούμε μακριά.

Έφυγε από κοντά μας. Αντί να πάμε να βρούμε τον Χριστό, ο οποίος είναι ο εξουσιαστής της ζωής και του θανάτου. Άλλα πράγματα κοιτάζουν. Πάμε στο μέντιουμ να μιλήσουμε με την ψυχή. Κάνουμε αγαθοεργίες έξω. Κάνουμε μνημόσυνα και χαλάμε δέκα ή είκοσι χιλιάδες δραχμές.

Το σωστό είναι ό,τι πρέπει να κάνουμε: να φτιάξουμε τον εαυτό μας, να συνδιαλλαγούμε με τον Χριστό και να πάμε να παρακαλέσουμε τον Χριστό για τον άνθρωπό μας. Δεν το κάνουμε.

Δεν υπάρχει χάρις Πνεύματος Αγίου να οδηγήσει τους ανθρώπους πού να πάνε για τον εαυτόν τους και για τους δικούς τους που εξαρτώνται από αυτούς. Και το παν είναι ο Χριστός. Χωρίς Χριστό σωτηρία δεν υπάρχει. Είναι η αφετηρία. Όπου να ξεκινήσεις και όπου θα τελειώσεις, σε Χριστό.

Αυτός, Αυτῷ ἐδόθη ἐξουσία, Αυτός κρατάει τα πάντα επί χειρί Του, Αυτός μας έφτιαξε, Αυτός ξανά μας έφτιαξε, μας αναγεννά και, αν πέσουμε, Αυτός ξανά μας αναγεννά, Αυτός θα μας αναστήσει, Αυτός θα μας κρίνει, Αυτός θα μας παραδώσει τῷ Θεῷ καὶ Πατρί, Αυτός μας τρέφει εδώ διά του σώματός Του και του αίματός Του, Αυτός μας συγχωρεί τις αμαρτίες, Αυτός μας αγιάζει, Αυτός δημιουργεί τη σχέση πιστού, και Πατρός. Αυτός το κλειδί, Αυτός τα πάντα.

Και γι' αυτό γίνεται πόλεμος πολύ. Και εφαρμόζεται εκείνο που επροφήτευσε ο προφήτης Ζαχαρίας, που θα το ακούσουμε επαναλαμβανόμενο μεθαύριο, της Υπαπαντής: «ουτος κειται εις πτωσιν και αναστασιν πολλων εν τω ισραηλ και εις σημειον αντιλεγομενον».

Πράγματι, όσοι το συλλάβουν αυτό, Ανάστασις· όσοι το απορρίψουν, Κόλασις. Εις πτώσιν και εις Ανάστασιν πολλών.

Γραφικότερο, λοιπόν, είναι το «εκ του Πατρός», ότι εκπορεύεται εκ του Πατρός.

Λέγει, ον εγώ πέμψω ημίν, εγώ θα σας τον στείλω.

Στο ζήτα κεφάλαιο του Ιωάννου αναφέρεται εκεί περί της χάριτος του Πνεύματος του Αγίου και λέγει πνεύμα ουκλιν, ότι ο Χριστός ούπο εδοξάσει. Δεν είχε, λέει, σταυρωθεί ακόμα ο Χριστός και Πνεύμα δεν είχε έρθει.

Το Πνεύμα της υιοθεσίας, όχι το πνεύμα της προνοίας που συντηρεί τον κόσμο. Το Πνεύμα της υιοθεσίας, για να απολάβουμε την υιοθεσία ξανά, όπως λέγει ο Παύλος την ημέρα των Χριστουγέννων. Όν εγώ πέμψω εμείς έπρεπε να πάει ο Χριστός για να έρθει το πνεύμα του Άγιον Αυτό που μένει με θυμών πάσα στα σημέρας Διότι το τρίτο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος είναι αυτό το οποίο ενεργεί, για λογαριασμό του Χριστού, τη σωτηρία του πιστού: το Πνεύμα το Άγιο.

Γι' αυτό κάθε ενέργεια που θα κάνει η Εκκλησία ξεκινάει από τον «Βασιλεῦ Οὐράνιε, Παράκλητε». Προσευχή ξεχωριστή και περιεκτική της χάριτος του Πνεύματος του Αγίου. Δι' αυτού ενεργούνται τα πάντα. Αγιασμός, Άφεσσα Μαρτιών, Αγιασμός Ήδατος, Αγιασμός Ελέου, Αγιασμός Άρτου, Ίνου, το μπάντο Διότι χάρη τους του Πνεύματος του Αγίου εκβάλουν τα δαιμόνια, τα πάντα είναι αυτό που μένει ενδιακλησία

Υπάρχει ένας ωραίος τύπος στην Παλαιά Διαθήκη και όσοι διαβάζετε τη Γραφή θα το έχετε συναντήσει. Θα ενθυμείστε, όταν ο Σολομών έκανε τον ναό, παρακάλεσε τον Θεό να αγιάσει τον ναό. Είναι εκείνο που λέμε εμείς, κάνουμε τα εγκαίνια.

Και τι έγινε; Εγέμισε ο ναός όλος από μία νεφέλη. Σαν τη νεφέλη εκείνη η οποία παρουσιάστηκε την Πεντηκοστή στο υπερώο. Και έδειξε, δηλαδή, την παρουσία του Πνεύματος του Αγίου εν τη Εκκλησία. Και όπως το υπερώο, που ήταν μια κολυμβήθρα πνευματική, ήτο γεμάτο όλο, έτσι και ο Ναός Σολομώντος, γεμάτος από τη νεφέλη αυτή.

Το ίδιο συμβαίνει και στην Ορθόδοξη Εκκλησία και το λέγω αυτό για μερικούς οι οποίοι νομίζουν ότι μόνο αν είναι μπροστά και εκτεθειμένοι, τότε πρέπει να προσέχουν.

Αν είναι πίσω σε καμιά άκρη, μπορούν να συζητούν. Αν είναι μπροστά προς το τέμπλο, κάπου εκεί προς την Ωραία Πύλη, μπορούν να στέκονται κάπου εκεί κοντά. Ο Χριστός πίσω στο παγκάρι ή, δεν ξέρω, στον γυναικωνίτη ή αλλού δεν είναι. Είναι πανταχού παρών και τα πάντα πληρών. Και ο άνθρωπος χρειάζεται δύο προσευχές για να προσευχηθεί. Προσευχή διά προσευχή. Γι' αυτό καλεί το Πνεύμα το Άγιο να έρθει, να καθαρίσει.

Και εάν η χάρις του Πνεύματος του Αγίου δεν είναι μαζί μας, εξαιτίας αμαρτίας ή εξαιτίας δεν ξέρω ποιου άλλου λόγου, δεν είναι δυνατόν η προσευχή να φτάσει απάνω. Ούτε καν ξέρει ο άνθρωπος πώς να προσευχηθεί.

Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά στο Ζήτα προς Ρωμαίους ο Παύλος, το Πνεύμα το Άγιο, λέει, είναι εκείνο το οποίο υπερεντυγχάνει στεναγμοῖς ἀλαλήτοις. Επίσης, τι είναι το συμφέρον για τον άνθρωπο. Γιατί εμείς ζητάμε σαρκικά πράγματα για την ανιψούλα, για τον μπαμπά, για τη μαμά, για αυτούς.

Να γίνουν καλά, να κερδίσουν το λαχείο, να επιτύχουν σε εξετάσεις και τα συνηθισμένα πράγματα. Αλλά υπάρχει χάρις Πνεύματος Αγίου, όλα αυτά πάνε στην άκρη. Και αυτό είναι που θα μιλήσει για την προσευχή ο άνθρωπος μπροστά και να πει: «Θεέ μου, τι να σου πω; Δεν ξέρω τι να σου πω».

Και να έκανε τη μεγαλύτερη προσευχή. Και να του μιλάει μια βδομάδα και να μην είπε τίποτα. Διότι σε μια περίπτωση από ταπείνωση εδέθηκε η γλώσσα του και στην άλλη από εγωισμό υποαναγγελήθηκε. Είναι μυστήρια πράγματα.

Γι' αυτό και οι άνθρωποι του πνεύματος ακόμη δεν μπορούν να ερμηνεύσουν με τι τρόπο γίνεται αυτή η σχέση με τον Θεό, πώς μπορούν να κατεβάσουν τη χάρη κάτω. Νιώθουν σκιρτήματα, τους έρχονται δάκρυα, βασιλεία, νιώθουν μια κατάσταση που είναι έξω από τον κόσμο αυτόν. Δεν μπορούμε να την προσδιορίσουμε.

Δεν μπορούν, δεν τους είναι ένα χειροπιαστό, υλικό πράγμα. Είναι πνευματικό πράγμα.

«Όν εγώ πέμψω», λοιπόν. Εάν δεν εγκρίνει ο Χριστός, δε θα το έχεις. «Όν εγώ πέμψω». Και λέγει ένας ερμηνευτής των πρώτων αιώνων, ο Ευθύμιος: «Όρα δε, βλέπε δε, ότι πέμπει μεν αυτό και ο Υιός». Δεν είναι μόνο ο Πατήρ που εκπορεύει, αλλά θα θέλει και ο Υιός, ως ομότιμος τω Πατρί, διότι, αν δεν ήταν ομότιμος τω Πατρί, δεν μπορούσε να μπαίνει στα του Πατρός. Ε, πώς μπορούσε να διατάσσει και να παίρνει το Πνεύμα το Άγιο και να το στέλνει όπου θέλει αυτός, αν δεν ήταν ομότιμος τω Πατρί;

Απάντηση εναντίον αυτών που απορρίπτουν το ίσον Πατρός και Υιού. Λέγει, λοιπόν, χαρακτηριστικά: «Όρα, βλέπε, ότι πέμπει μεν αυτό και ο Υιός, ως ομότιμος τω Πατρί». Παρά του Πατρός δε, όχι αφέ αυτού του, ως παρά του Πατρός εκπορευόν Από τον Πατέρα εκπορεύεται, αλλά και εγώ θα το πέμψω.

Αν δεν συνηγορείς με τη διδασκαλία τη δικιά μου, που διά των Αποστόλων μου και των Αγίων μου εις εσάς άφησα, Πνεύμα δεν θα λάβεις. Διότι ο Πατέρας σε στέλνει σε μένα διά του Πνεύματος του Αγίου, αλλά, σε μένα που έρχεσαι, θα πιστεύεις αυτά τα οποία λέω εγώ.

Δεν πιστεύεις, θα χαθεί η υπόθεση, θέλω να πω, δεν μπορεί να προχωρήσει.

«Παρά του Πατρός δε εκπορεύεται, ως εκ της ουσίας αυτού ον». Γιατί, αν δεν ήταν εκ της ουσίας, δεν θα εκπορευόταν εκ του Πατρός. Ο Πατήρ δεν μπορεί να εκπορεύει πράγματα τα οποία δεν έχει ή δεν είναι.

Είναι χοντρό, αλλά και ψιλό. Και απαραίτητο να το καταλάβει ο άνθρωπος. Γιατί πολλοί άνθρωποι λένε: «Ε, τι πάει να πει τώρα του Πατρός και του Υιού κ.λπ.;» Χάθηκε ο κόσμος τώρα; Πιστεύουμε στον Χριστό.

Όχι με τον τρόπο σου. Και θα δείτε ποιος λόγος είναι που δεν μπορεί να είναι και εκ του Υιού, δεν μπορεί να είναι και εκ του Υιού. Και πολύ σωστά δογματίζουν οι Ορθόδοξοι: «Παρά του Πατρός δε εκπορεύεται, ως εκ της ουσίας αυτού, διό και οίδε πάντα τα του Πατρός».

Λέει προς τους Κορινθίους, σας πράξω να πω σ' όλων, γιατί λέει τους Κορινθίους: «Ουδείς δύναται να ιδεί, λέει, τα του Θεού, ει μη το Πνεύμα του Θεού».

Αν ήταν κατώτερο του Θεού, μπορούσε να γνωρίζει τα του Θεού; Μπορεί να γνωρίζει ο δούλος τα του αφέντη; Μπορεί να γνωρίζει ο κλητήρ τα του διευθυντού, τα της διευθύνσεως; Πρέπει να είναι ισότιμος, μέτοχος, που να παρακάθεται στην ίδια τράπεζα με ίση εξουσία και με ίδια δύναμη ή συνδύναμη, για να μπορεί να γνωρίζει. Για να γνωρίζει, λοιπόν, τα του Θεού, πρέπει να είναι Θεός.

Μπορώ εγώ να εκφέρω γνώμη σε ένα κτίριο το οποίο εκτίθεται κάθε στιγμή; Εγώ δεν έχω καν ιδέα από μηχανικούς. Μπορώ να εκφέρω μια γνώμη ιατρική, έναν ορισμό να δώσω, που δεν γνωρίζω καν τίποτα από τον Ιπποκράτη; Πώς είναι δυνατόν; Μπορώ να εκφέρω τίποτα αναφορικώς με τη Θέμιδα, εφόσον δεν έχω πιάσει ποτέ βιβλίο να διαβάσω; Δεν μπορώ.

Λοιπόν, για να δίδει κι αυτός και για να γνωρίζει, πάνω απ’ όλα είναι Θεός. Πώς εκπορεύεται είναι ένα ερώτημα που πολλοί άνθρωποι το ζητούν. Γιατί ζητούν τα θέματα του Θεού να τα λύσουν ανθρωποπαθώς, με λόγια.

Αναφέρεται σε ένα μέρος των Πράξεων των Αποστόλων: Αν ήθελε λέει σας διηγηθείτες ουκ ήθελατε επίστευση Είναι αδύνατον ο άνθρωπος να καταλάβει τίποτα από αυτά. Πώς, τι και λοιπόν. Άρχισε να μαθαίνει ο Χριστός γράμματα. Και είχε παρακαλέσει τον Ιωσήφ να του στείλει το παιδί να μάθει γράμματα.

Και τον ρωτάει ο Χριστός, του λέει: «Άφες, εσύ που δεν ξέρεις τι πάει να πει άλφα, ερμήνευσέ μου», λέει, «την ερμηνεία του άλφα, να σου πω εγώ», λέει, «το βήτα». Τι να ερμηνεύσεις; Ο Χριστός λέει: «Εγώ είμαι το άλφα και το ωμέγα». Άντε να τον βγάλεις πέρα, τι πάει να πει άλφα και ωμέγα.

Δεν το έχω μαζί μου, δεν ήξερα, θα έρθει στη ρύμη να σας το διαβάσω. Τι λέει εκεί, αφρίξετε, τον ξεκίναξε Τον έστειλε ξανά στον πατέρα. Μα το άλφα δεν ξέρεις, άμα τι είναι ο Θεός; Είναι δυνατόν; Και εν τούτοις υπάρχει εωσφορικός εγωισμός.

Και κρατάει τον άνθρωπο μακριά από τον Θεό. Γιατί; Γιατί δεν μπορεί να ερευνήσει τον Θεό. Και να εξηγήσει τον Θεό. Το έχουμε πει πολλές φορές. Και η Παναγία μας το ίδιο δεν είχε ερώτημα; Πώς έστε με τούτο, και ο άγγελος τι απείδησε, ξέρω εγώ πως έστε με τούτο, τι τούτο θα σου πω, πως δεν ξέρω να σου πω, και όπως συμπληρώνει ο Θείος Χρυσόστομος, όπου Θεός εκεί είσαι ούτε έχει θέσει το πως, μήροντας ότι εσύ γνωρίζω, τι εσύ ούτε πίστανε, έτσι λένε οι Άγιοι του Θεού άνθρωποι, και δεν έπεσαν έξω, ταπεινόθησαν ότι δεν μπορούν να το καταλάβουν, έδεισαν λοιπόν το ερώτημα Στον Άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο: «Να μας πεις εσύ που είσαι Θεολόγος, πώς εκπορεύεται το Πνεύμα το Άγιο εκ του Πατρός».

Και απήντησε ως εξής, είπε, ζει την γέννηση του Υιού και εμείς φυσιολογήσουμε την εκπόρευση του Πνεύματος

Πες μας λέει, όπως είπε ο Χρυσός μας και εγώ λέει, να σου πω λόγον έναν «Και αν θα μου απαντήσεις, τότε θα σου πω». «Λοιπόν, πες μου εσύ», του λέγει, «πώς γεννήθη ο Υιός, πώς γεννάται ο Υιός εκ του Πατρός».

«Τότε θα σου πω εγώ πώς εκπορεύεται το Πνεύμα το Άγιο». Αυτά είναι υπέρ λόγον, είναι υπέρ διάνοιαν του ανθρώπου. Και καλείται ο άνθρωπος να τα πιστέψει. Αλλά πού πίστη; Πού πουλιέται αυτό το είδος, να αγοράσουμε λίγο;

Δεν πουλιέται. Είναι δώρημα, είναι χάρις η πίστη. Στους ταπεινούς, στους ταπεινούς. Και όταν λέγω ταπεινούς, αυτοί που το έχουν τετρακόσια και λένε ότι δεν είναι τίποτα. Που εμείς δεν είμαστε τίποτα. Και θέλουμε να παραδεχθούμε ότι είμαστε κάτι.

Είναι αδύνατο να καταλάβουμε τίποτα περί της Θεότητας. Διότι αυτό που χαρακτηρίζει τη Θεότητα και αφήνει το μεγαλείο της. Είναι ότι εκένωσε αυτόν και έλαβε ζούλη μορφή Αφήνει, άφησε το θρόνο και έγινε άνθρωπος. Πράγμα το οποίο και αυτός ο σατανάς σκανδαλίστηκε. Σου λέει, εγώ ήμουν και κοίταγα να πάω παραπάνω. Αυτός που ήταν παραπάνω ήρθε παρακάτω. Πώς έγινε αυτό το πράγμα; Και εκεί την έβλεψε τη δουλειά.

Μέγα το θέμα, το να πιστέψει ο άνθρωπος, αλλά πολλοί δεν θέλουν. Μόνο, λοιπόν, εκ του Πατρός εκπορεύεται. Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός λέγει χαρακτηριστικά: Στην Έκθεση της Ορθοδόξου Πίστεως, στο 1ο κεφάλαιο, στίχος 8, τα εξής: Το Άγιον Πνεύμα δεν εκπορεύεται εκ του Υιού.

Διότι εν τη Θεότητι υπάρχει μόνο μία αρχή. Ο Πατήρ, μία αιτία, εξ ης προέρχεται παν ό,τι υπάρχει εν τη Θεότητι. Γιατί θα είχαμε δύο αρχές. Δεν θα είχαμε μία αρχή, θα είχαμε και τον Υιόν. Δυο αρχές σύγκρισης, λοιπόν, στον ουρανό.

Δυο βασιλιάδες. Το επαναλαμβάνω αυτό. Το Άγιον Πνεύμα δεν εκπορεύεται εκ του Υιού, διότι εν τη Θεότητι υπάρχει μόνο μία αρχή, ο Πατήρ, μία αιτία, ο Πατήρ, εξ ης αιτίας προέρχεται παν ό,τι υπάρχει εν τη Θεότητι.

Ο ίδιος λέει: το Άγιον Πνεύμα είναι ενυπόστατον εκπόρευμα, από την υπόσταση εκπόρευμα, και πρόβλημα εκ του Πατρός, ίδιον μεν του Πατρός, αλλ’ ουχί εκ του Υιού, διότι είναι το Πνεύμα του στόματος της Θεότητος, όπερ εξαγγέλλει τον Λόγο. Πατήρ ο νους, Λόγος, Πνεύμα που τον εκπορεύει.

Ένας μικρός, και ο άνθρωπος ένας μικρός θεός. Το Πνεύμα το Άγιον, καταλήγει, είναι μέσον του αγεννήτου και του γεννητού. Και διού το πατρί συναπτόμενο Μυστήρια πράγματα, πού να πλησιάσει; Ο άνθρωπος που θα θελήσει να πλησιάσει θα ζαλιστεί και θα πέσει.

Όπως έχουν πέσει πολλοί που θέλησαν να προβάλλουν αυτή τη λεπτομέρεια. Τώρα, να σας έλεγα μερικά γύρω από την υπόθεση αυτή. Διότι η μεν Ορθόδοξος Εκκλησία έμεινε στο Σύμβολο της Πίστεως. Και έχουμε όμως σήμερα, όπως γνωρίζετε, η Δυτική Εκκλησία.

Έχει τροποποιήσει, εκτός των άλλων που έχει τροποποιήσει, την Ορθόδοξη πίστη της Πρώτης Εκκλησίας. Έχει και αυτό το λεγόμενο Φιλιόκβε, «και εκ του Υιού». Αυτό πάνε να πει φιλιόκβε και εκ του Ιού Ακούστε πώς το πρώτον παρουσιάστηκε το Φιλιόκβε, ποιος το εισήγαγε, από πότε. Χρονολογικώς το θέτω αυτό.

Το πρώτον εισήγαγε την προσθήκη του Φιλιόκβε εις το Σύμβολον, αυθαιρέτως, ο Πάπας Βενέδικτος ο Όγδοος. Κατά το 1014, όπως καταδείξει, να αποδείξει, ότι αυτός εστί ου μόνον ίσος, αλλά και ανώτερος των Οικουμενικών Συνόδων· ίσος μεν, διότι δύναται να δογματίζει μόνος, ανώτερος δε, διότι εκείναι δεν ετόλμησαν να πράξουν ό,τι αυτός έπραξεν.

Αυτό το θέμα ήταν κάτι που υπήρχε προεργασία γύρω από την υπόθεση αυτή. Δεν είναι ότι μια μέρα ξημέρωσε και πήρε μια απόφαση ο Πατριάρχης. Όχι, υπήρχε και γρηγορότερα. Απόδειξις είναι μια ενέργεια του Σεργίου του Πατριάρχου.

Για ορισμένους που δεν έχουν βιβλιοθήκη, το μεταφέρω και αυτό. Ακούστε, ο τότε Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Σέργιος, συγγνώμη, ο τότε, λέγω, Πατριάρχης της Κωνσταντινουπόλεως Σέργιος, διέγραψε το όνομα του Πάπα εκείνου, Βενεδίκτου του Ογδόου, εκ των διπτύχων. Ξέρετε τι είναι τα δίπτυχα, το είχαμε μιλήσει στη σειρά της λειτουργίας.

Έκτοτε δε ουδέν παπικό όνομα ανεγράφη εν αυτοίς. Μέχρι και σήμερον ακόμη παπικό όνομα δεν έχει γραφεί σε δίπτυχα Ορθοδόξου Εκκλησίας.

Ένας άλλος, ο Λέων ονόματι, ο Πάπας Λέων ο Τρίτος. Σας είπα ότι υπήρχε προεργασία αυτού του πράγματος. Το 809 συνοδικώς απέρριψε πρόταση περί της προσθήκης του Φιλιόκβε εις το Σύμβολον. Είχαν πεταχτεί πόντι και από τότε Αλλά το 809 ο Πάπας ο Λέων απέρριψε συνοδικώς πρόταση προσθήκης του Φιλιόκβε εις το Σύμβολον.

Ενε χάραξε δε προσέχτε μια λεπτομέρεια, ελληνιστί και λατινιστί το Σύμβολο επί δύο αργυρών πλακών. Δυο πλάκες αργυρές, έγραψε απάνω, το ενεχάραξε με σμίλη, ελληνικά και λατινικά, αναρτήσας αυτάς εκατέρωθεν της πύλης του ναού του Αγίου Πέτρου.

Μία ελληνικά και μία λατινικά. Όχι «και εκ του Υιού»· το πρώτο όπως ήτανε, «το εκπορευόμενον εκ του Πατρός». Ο Λέων δε, κάτωθεν των αργυρών πλακών, στο κάτω μέρος έγραψε: «Ταύτα Λέων έθηκα δι’ αγάπην και επί προφυλακή της ορθοδόξου πίστεως».

Ότι δε αυτό το συζητούσαν και το υπεδαύλιζον από γρηγορότερα, αποδεικνύεται από μία απάντηση που έχει κάνει στην απολογία του ο Άγιος Μάρκος ο Ευγενικός, ο στύλος αυτός της Ορθοδοξίας, που εόρταζε προχθές.

Ούτως το Φιλιόκβε ως κυρίαν αιτίαν του σχίσματος βλέπει ο στύλος Ορθοδοξίας Μάρκος ο Ευγενικός, ο διαλεχθείς Όσο μου δείσα άλλως περί του Φιλιόχβε μετά των Λατίνων θεολόγων ή στην τράπεζαν της Φλοντεριακής Συνόδου το 1489 ως εξής «Την μεν αιτίαν του σχίσματος εκείνοι δεδώκασι», λέγει, «την προσθήκην εξενεγκόντες αναφανδόν». Την προσθήκην, δηλαδή, βγήκαν από το σκέπασμά τους πλέον, αναφανδόν.

Λοιπόν, είναι οι υποδόντα ενωρίτερων έλεγχων. Γρηγορότερα τα είχαν κάτω από τη γλώσσα. Τώρα όμως, εκεί στη Φλωρεντία, το έβγαλαν, ξεσπάθωσαν, όπως τα λέγανε. Ο Άγιος Μάρκος, λοιπόν, ομιλεί ότι υπήρχε γρηγορότερα αυτή η σκέψη.

Ο δε Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, ο συλλαβών όσον ουδείς το πνεύμα της πατερικής παραδόσεως δεκατριών όλων αιώνων, γράφει ότι οι αποδεχόμενοι την πλάνη του Φιλιόκβε εκβάλλουν το Άγιον Πνεύμα, το βγάζουν από τη μέση, εκ της δημιουργικής δυνάμεως και της θεότητος· το γαρ μη δημιουργικόν ουδέ Θεός.

Θεός. Ο δε Θεός, ο λέγων δύο αρχάς επί Θεού, από Πατέρα και από Υιό, ότι ο Υιός εκ της αρχής αρχή εστι. Εξ αυτών, που είναι λίγα βέβαια και τον άνθρωπο τον κουράζουν, αυτόν που δεν γνωρίζει τη Γραφή, και εμείς, οι οποίοι κατεξοχήν είμαστε μαθημένοι σε μασημένα πράγματα, το δόγμα μάς σοκάρει· δύσκολο, δεν το θέλουμε.

ότι είναι αρκετά αυτά. Τώρα, ποιος θα προσθέσει ή θα αφαιρέσει, εγώ δεν ξέρω. Ο Θεός ξέρει. Εγώ είχα υποχρέωση να σας τα μεταφέρω αυτά. Ακόμη θα ήθελα μια μικρή παρένθεση να σας πω το εξής. Όσοι κατσουφιάζετε ακούγοντας αυτά τα σκληρά, ή όσοι δεν μπορείτε να το κυκλοφορήσετε,

Να φροντίσετε να το μασήσετε. Το δόγμα, στο οποίο τρομάζουν οι αιρετικοί, και μόλις καθίσετε να συζητήσετε, οι πρώτες τους λέξεις είναι ότι «θα μιλήσουμε υπέρ δογμάτων; Και ποιοι είμαστε εμείς που θα μιλήσουμε υπέρ δογμάτων;» Και πώς εμείς έχουμε το δικαίωμα να βγάλουμε τα δόγματα από τη μέση, που τα δόγματα δεν είναι από ημερών Πατέρων, Συνόδων κ.λπ.;

Από ημερών Αποστόλων.

Λέγει το εξής: ως δε διεπορευοντο τας πολεις, παρεδιδουν αυτοις φυλασσειν τα δογματα τα κεκριμενα υπο των αποστολων και των πρεσβυτερων των εν ιερουσαλημ. Σύνοδος Πρεσβυτέρων και Αποστόλων ενέκριναν δόγματα και τους έδωσαν φυλάσσειν.

Ποιος είσαι εσύ που θα μιλήσεις έξω από τα δόγματα; Το δόγμα, με απλά λόγια, είναι τα φανάρια τα οποία χρησιμοποιούν οι κυβερνήτες των πλοίων και γνωρίζουν επακριβώς. Υπάρχει διεθνής κανονισμός, που ο καθένας, μόλις το δει, σε ποιο μέρος πέφτει, πώς είναι οι εκλάμψεις του, πόσο κρατούν, αμέσως βρίσκει ότι είναι προ αυτού του φανού.

Προ αυτού του οδηγού. Πήγαινε να τα βγάλεις και πήγαινε έπειτα να πλεύσεις. Έτσι μόνο θα προλάβει τα βραχώδη, έτσι θα δημιουργήσει ασφάλεια και έτσι θα φτάσει κάπου. Δεν έχουμε δικαίωμα, λοιπόν, να βγάλουμε τους φάρους αυτούς Ορθοδοξίας, που μας οδηγούν και μας λένε: «Πρόσεξε εδώ, μη σου φύγει η Θεότητα· πρόσεξε εκεί, μη σου φύγει η Αειπαρθενία.

Πρόσεξε εκεί, μη φύξει την ανθρωπότητα του Ιησού, πρόσεξε εκεί, μη φύξει το Δημειοσταυρό, πρόσεξε μη φύξει το Τριαδικό Διότι θα είναι εις βάρος. Όποιος θελήσει να τα βγάλει είναι εις βάρος. Αυτός είναι ο λόγος.

Γι’ αυτό με συγχωρείτε αν σας κούρασα. Εντούτοις, όμως, είναι απαραίτητο να συζητηθεί, μια, άλλωστε, που το βρήκαμε στην οδόν και λεγόμεθα και Ορθόδοξοι.