Πώς ζουν οι ψυχές μετά τον θάνατο

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

Dear brothers and sisters, I am very happy to be once again in the sacred and blessed city of Lamia, with its great history, and I will come straight to the point. This is a very interesting subject, but also a somewhat difficult one, and some of you may find it upsetting. All of us find it difficult when we speak about death. Yet throughout Holy and Great Lent, the Church rings the warning bell for us every day and calls us to remember death, saying: “The time is at hand; the end draws near. O my soul, my soul, arise!” According to Saint John Climacus, whose feast we celebrate today, remembrance of death is one of the essential foundations of spiritual life. So today we shall examine this subject as far as time permits.

Drawing upon the experience of the Saints and the writings of Holy Scripture and the Fathers, we shall speak about this difficult and fearful subject: how souls live after death. Let me say from the outset that we shall make no use whatsoever of the sources used by various secular publications and mass media.

We shall not rely on supposed visions and near-death experiences, or on stories of tunnels that certain strange people claim to have passed through, but only on accounts from Holy Scripture, the Fathers, and the lives of the Saints. These alone are our foundation. Based, then, on the experience of our Church and of the Saints, we shall examine this difficult subject as best we can. The first thing we must make clear from the outset is that, when we speak about death...

We are not speaking about the brain ceasing to function; that is an effect. Nor are we speaking about the heart ceasing to function. These are what physicians diagnose, but they are symptoms, effects, and consequences of an unseen Mystery. And this Mystery is truly most fearful: “The Mystery of death is indeed most fearful.” Death means separation—the separation of the soul from the body. As long as our body has the soul within it, it receives strength and life. The soul receives life from God, and our body receives life from our soul. When the soul departs from our body, it is “violently severed from their harmony,” as a beautiful hymn of our Church says.

What does “violently” mean here? It is a harsh hour, my brothers and sisters. Every one of us will experience it. None of us will escape it. The hour will come when the soul is forcibly drawn out of our body. Why does our Church speak of the soul being violently divided, departing, and separated from the body? Because, my brothers and sisters, God did not create us this way, to die. Death is not one of God’s divine uncreated energies. We are paying the price for our own fallen condition, for our own apostasy.

God created us to be immortal and eternal, to be kings, and one day to become princes of heaven, gods by grace. But we betrayed God’s love, and for this very reason corruption, sickness, and death entered our life.

The soul, then, is separated from the body, although there is a perfect harmony between soul and body. So when a person dies, where does the soul go? How does it live? Does it see, hear, know, and learn? Does it possess self-awareness? Can it communicate? To understand what happens to the soul after a person dies, we shall first say a few introductory words about what happens shortly before death. We shall begin briefly with experiences before death—what people undergo shortly before they breathe their last—and then examine what follows.

To give a general summary of what we shall say: some people, of course, see nothing before they die. The Saints, however, are known to behold visions of Saints, Angels, and God Himself, while sinners who are unrepentant and hardened behold dreadful and horrifying visions of demons.

These ravenous beings come with fury and terrible malice to devour the soul that has willingly surrendered itself to sin and death. We shall mention several accounts of the visions of Saints—what they saw shortly before breathing their last—and then, by contrast, visions seen by sinful people. For example, in Thessaloniki, Saint Gregory Palamas...

Shortly before he breathed his last in the bishop’s residence beside Hagia Sophia, the whole place shone with uncreated light. A sweet fragrance filled Thessaloniki, and the monks and laypeople nearby who witnessed this awe-inspiring sight were struck with wonder. Saint Anthony the Great also tells us that, as Abba Paul of Thebes was breathing his last, the monks present saw countless hosts of angels, prophets, and martyrs surrounding the soul of Abba Paul, which shone with a light beyond this world. Another Saint—and you see that we are speaking from the testimony of the lives of the Saints—Saint Gregory the Dialogist, tells elsewhere of a nun named Tarsilla who, as she was dying, saw Christ and cried out to those around her.

“Go away! My Christ is coming; my Jesus is coming!” And with these words she breathed her last. The same Saint also tells of another nun, named Musa, who shortly before her death saw the Most Holy Theotokos and said, “Behold, my Lady, I am coming; I am coming.” There is also a very vivid account concerning Abba Sisoes—forgive me, concerning Abba Sisoes. In the final moments of his life, his face began to shine, and he said to the monks around him, “Behold, Anthony has come.” A little later his face shone even more brightly, and he said, “Behold, the choir of the prophets has come.” Then he said, “Behold, the choir of the Apostles has come.” Once again the brightness doubled...

The light upon his face grew brighter, and he began to speak. The others around him saw nothing; he alone saw and spoke. “With whom are you speaking, Father?” the elders asked. “Behold, the angels have come to take me,” he replied, “and I am asking them to leave me a little longer so that I may repent.” “You have no need of repentance,” they told him. But Abba Sisoes answered, “I do not know whether I have even made a beginning of repentance.” Then, at one point, his face shone like the sun, and everyone was afraid. “Do you see?” he asked them. “My Lord has come and is speaking to me. He says, ‘Bring Me the vessel of the desert.’” And with that, he breathed his last. We have now mentioned a few accounts of the experiences of holy people before death. Let us also consider just a very few...

Visions of sinful, unrepentant, and hardened people, who on their deathbeds beheld visions of demons. Saint Gregory the Dialogist again tells us of a dying man. From this point onward, I want us to understand these descriptions in a somewhat anthropomorphic way. In the next life there are no material elements. These are images intended to help us understand the horror and difficulty of that hour. Saint Gregory the Dialogist tells us, then, that a dying man saw a dreadful dragon, utterly dark and hideous, rushing upon him to devour him. At that moment the man wanted to make the sign of the Cross, but he could not move his hand at all.

He wept and pleaded, “Please, elders, pray for me! I cannot make the sign of the Cross. I am suffering through this terrible hour.” After the monks beside him prayed, the dragon departed and the man was set free. In the Evergetinos, a book of our Church, there is another account. A clairvoyant elder—a man like Father Paisios, Saint Paisios, and others—was passing outside the house of a rich man. In a vision he saw hideous black riders mounted on black horses, inspiring fear and horror. Fierce and ravenous, they demanded the soul of the rich man who was dying inside the house at that very moment. The man wept and pleaded, but the demons said to him, “Only now do you remember God? Now it is too late; the sun has set.”

“There is no longer any hope for you.” They seized his soul, the account says, and departed. So, my brothers and sisters, you see that when people die—as all of us will one day—the soul undergoes a very harsh struggle. A troparion of our Church says: “Alas, what a struggle the soul endures as it is separated from the body! Alas, how many tears it sheds then, yet there is no one to show it mercy. Turning its eyes toward the angels”—that is, looking imploringly toward the angels—“it pleads with them in vain. Stretching out its hands toward men,” it reaches out to them, but it has no one to help it.

John Chrysostom says that sinful people who are hardened, unrepentant, and apostate behold such horrifying and hideous visions on their deathbeds that they tremble, convulse, and recoil in fear and terror.

Father Paisios once said that God often permits dying people to see demons, not only so that they themselves may see them and perhaps repent, but also so that we who are still living may see what happens, understand how fearful that hour is, and, with this awareness, perhaps repent and change our lives. Saint Paisios gives us two accounts. They are rather frightening, and some of you may be a little alarmed, but, my brothers and sisters, this is the reality.

Should we not face it at some point? Father Paisios says, then, that in 1918...

At a monastery on the Holy Mountain—he is speaking here about a monk—a monk named Hesychios, fifty-eight years old, was suffering terribly. Shortly before breathing his last, he said, “Keep the remembrance of death, because I did not, and I committed many sins without repenting. And behold, now I have been handed over to the dragon, and little by little it is swallowing me. It has now reached my waist.” Saint Paisios of the Holy Mountain relates this account. He also tells another story about a different monk named Anthony. As Anthony was dying, he could not remain still on his bed. He felt agitation, fear, and terror, and could find no peace at all. In his overwhelming fright, the account says, he suddenly leapt from the bed and crawled underneath it, thinking...

That by hiding there he would escape the demons pursuing him. And there, beneath the bed, he gave up his spirit. Up to this point, then, we have spoken, on the one hand, of holy people who beheld visions of Angels, Saints, Prophets, and Apostles, and...

On the other hand, we spoke of sinful, unrepentant, hardened people who saw terrifying visions of demons. I believe you are also familiar with the final night of this venerable elder of Lamia, Father Ambrosios Antonaras. On the last night before he reposed, he saw in a vision his uncle, Saint Ambrosios, Bishop of Moschonisia.

We commemorate him in September. Father Ambrosios, you know, was the nephew of Metropolitan Ambrosios of Moschonisia, who was buried alive during the Catastrophe of 1922. In that vision, the Metropolitan said to him, “Ambrosios, tomorrow you will be with me. Tomorrow we will serve the Divine Liturgy together in Paradise.” You see, then, that venerable and saintly people have sacred visions of saintly forebears and angels, while the unrepentant see the opposite. Let us now turn to experiences after death. Naturally, you may ask me, “How do we know all this? What happens afterward?” Some say, “Who has returned from the other world and told us?” We have a small number of testimonies: first, from Holy Scripture, from our Lord, and from the Old Testament, but also from rare cases of certain...

...venerable people whom God permitted to be taken briefly into the other life, to see what it is like there, and then to return and describe it to us—so that we might repent and change, and understand how tightly our hearts cling to these few earthly and sinful things, as though we were going to remain here forever, while caring nothing for our eternal future. All the Scriptural texts tell us that, at that fearful hour when the soul is separated from the body, it immediately gains sight through other eyes and hearing through other ears; it retains perception, self-awareness, and knowledge. And what does it see? The things we have described as occurring before death also occur, in a corresponding way, after death.

There is one small difference: people then see visions of both angels and demons at the same time. Does everyone? We will answer that shortly. But before we consider whether this happens to everyone, let us speak of what happens to most people. When we die, the eyes of the body will close, and our relatives will gather around the coffin and mourn for us. We will see them and hear our relatives. Yet beyond this, our thoughts, our perception, our sight, and our hearing will be directed toward another reality. Angels and demons will surround our soul. How do we know this? Let me mention two sayings of our Lord. We all know the parable of the Rich Man and Lazarus...

There was an exceedingly rich man, and outside his gate lay poor Lazarus, whose sores the dogs would lick. Our Lord says that when Lazarus died, angels received his soul. Here, then, is the testimony of our Lord in Holy Scripture: angels receive the souls of the righteous, of the martyrs, and of the people of God. By contrast, in another parable of our Lord, the parable of the Rich Fool, the rich man heard the voice of God on the final night of his life: “Fool! Foolish and senseless man! You imagined that you would fill your barns, build more, tear them down, and build again. This night, which you dreamed would be the finest night of your life, it is all over. This very night they demand your soul from you.”

Who was demanding the soul of that foolish, senseless rich man? The dark and loathsome demons. But there is another testimony in Holy Scripture telling us, my brothers and sisters, that the demons demand not only the souls of the unrepentant and hardened. Here Jude, the Brother of the Lord, tells us that the devil even demanded the body of Moses. Do you understand? When, with such brazenness and shamelessness, the devil demands the soul of Moses, imagine what will happen to us. It is related of a monk on the Holy Mountain named Evlogios that, for twenty-four hours before he died...

...fearsome demons had surrounded his soul. The poor man trembled in terror, turning his head right and left, right and left, and continually asking, “Where? Where? When? When? Where? When? How?” This continued, we are told, for twenty-four hours. The monks felt compassion for him, and at one point they held his head still because they could no longer bear to watch him suffer. But Evlogios could not stop. He cried out, “No, no, that did not happen! You are liars! You are lying! I did not do that!” At other times he said, “I confessed that. I repented of it. Stop!” Then he continued, “Where? Where? When?” And so he gave up his spirit without saying anything more. From the lives of the saints, we also know that...

...when our soul departs from this life, it passes through the toll houses on its way to the other life. Just as someone traveling to a foreign country normally passes through customs—though nowadays, as you see, we have done away with borders and everything else, but never mind—so a person passing from this life into the next passes through the aerial toll houses. “Toll houses” is an expression meant to show that the soul takes its baggage—its good deeds or its sins—and presents it before the angels and the demons. Saint Cyril of Alexandria tells us that the higher the soul ascends, the more toll houses—that is, demons—it encounters.

These demons begin accusing the soul of every sin that each soul, each person, has committed; and often they even make false accusations. We have already seen this in the accounts mentioned earlier. The higher the soul ascends, the fiercer, more hateful, inhuman, and demanding the demons become. They want to devour the soul and prevent it from ascending to the throne of God. Saint Anthony the Great once saw the devil standing with his feet upon the earth while reaching all the way up to heaven, preventing some souls from ascending. Others passed him by without concern, and he ground his teeth with savage fury. How, then, do we know that this judgment takes place as soon as we die, and why must it take place?

All of us will be judged, as the Lord said, at the judgment to come—the final and irrevocable judgment that will take place at Christ’s Second Coming. That judgment is one thing, my brothers and sisters, and this judgment is another. The judgment that takes place immediately after we die is called the particular judgment, or the provisional judgment. To help us understand, I will give a human example.

A student in the final year of high school sits the examinations, and then the grades are released. That is the particular judgment. The student knows the score, but not whether it is high enough for admission to the desired university, because the admission thresholds have not yet been published; those will come later. In the same way, when we die, the record of each of us is made known, but this is not yet the final and definitive assignment. A person knows the spiritual state in which he stands. Thank you.

But he does not yet know how far God’s threshold will extend—how far the mercy and love of God will reach. Macarius the Great therefore repeats that at every step of a spiritual ladder—and we must not imagine anything material here, but a spiritual ladder—the souls ascend and the demons begin to accuse them: “On that day, in that place, at that location, with those people, you did this.” The soul must answer, with no advocate remaining except the angels, who at that hour try to counterbalance these accusations with good deeds and metanoia, repentance. The higher the souls ascend, the fiercer the demons become, says Macarius the Great; like wild dogs, they try to tear the souls from the angels.

The higher they go, the more fiercely the demons begin to shout: “Where do you think you are going? Are you not the one who had an abortion? Are you not the one who committed fornication? Are you not the one who dishonored Holy Baptism? Are you not the one who betrayed the Angelic Schema? Down! Go back down! You belong in Hades, you worm!” All these expressions come from Macarius the Great. Yet Macarius the Great adds something to console us: the demons remember only those things that a person has not confessed. That gives us some comfort. We still have time.

Now, in considering this process, we should also look to the experience of the Church and ask why we hold memorial services on the third, ninth, and fortieth days, and each year. Is there a connection? Are these observances of no consequence? There are texts from the lives of Saint Anthony the Great and other saints which tell us... Now, all these descriptions are conventional, because time in the other life is not the same as it is here. Here, a day has twenty-four hours, does it not? If you went to another planet—to Mars or Saturn—the day would not be the same; it would not have twenty-four hours. A twenty-four-hour day belongs only to Earth. Time in the other life is therefore entirely different. Yet these descriptions help us understand, to some extent, what happens when the soul departs from the body. Saint Anthony the Great relates all that an angel of the Lord revealed to him for the benefit of us all. Saint Anthony the Great tells us that...

...as soon as the soul departs from the body, it spends three days undergoing what we have described—the passage through the toll houses. This lasts for three days. If during those three days it succeeds in reaching the heights of heaven, then the angels of God take the soul on the third day—and this is why we hold the third-day memorial—and bring it before the throne of God. There the soul sees the angels and the saints, hears heavenly melodies, beholds dazzling light, experiences indescribable beauty, and worships the Holy Trinity. This, then, takes place on the third day after the death of the departed man or woman. Why, then, do we hold a memorial on the ninth day? From the third day...

...until the ninth, says Saint Anthony the Great, the angels take the soul and bring it down—where? Here, to Earth. To which places? To the places where that person lived. Here you were born; here you were baptized and chrismated; here you went to school; here you stole; here you sinned; here you did that deed; here you quarreled; here you became angry. And likewise at other places: here you received Holy Communion; here you made your Holy Confession. The angels will bring us here as well, to the Christian Center where you confessed. Here you attended the Divine Liturgy; here you prayed, fasted, gave alms, and performed good works. This is what takes place from the third day until the ninth. On the ninth day, says Saint Anthony the Great, the angels take the soul...

...and raise it once more to heaven, and the ninth-day memorial is held. What, then, happens from the ninth day until the fortieth? Saint Anthony the Great says that the angels take the soul and first lead it into Paradise. They give the soul a tour through Paradise. There the soul experiences gladness and sees people it knew—its father and mother, uncle and aunt, grandfather and grandmother, perhaps a child it lost. It does not wish to leave, but it cannot yet remain there. Afterward comes a tour through the fire, the river of fire, and the darkness of Hell. There the soul suffers and cannot endure it even for a moment.

Then, once the forty days have passed—not forty earthly days, for these expressions are conventional; for us it is forty days, but we do not know how long the soul experiences it—the angels take the soul and raise it once more to the heavenly throne. There the soul worships the Holy Trinity. Then, on the fortieth day, the soul receives its provisional assignment: not into Paradise itself, but into its forecourt, its antechamber, a foretaste of Paradise.

Unrepentant souls are assigned to a foretaste of Hell, which is also called Hades. No one has yet entered Paradise itself, not even the saints. When Christ’s Second Coming takes place, all together will enter the perfect fullness, exultation, light, delight, and blessed joy that follow the Second Coming. For now, souls experience either a foretaste of Paradise or a foretaste of Hell, which is called Hades. We asked a question earlier. Now I will give you a little joy, because I noticed some of you sighing and breathing heavily. That is understandable; you are afraid.

It is natural for us to be afraid, my brothers and sisters. We will experience and see all these things. The saints say that those who are unrepentant do not pass through the toll houses; they go directly to Hell. But those who have repented and live a spiritual life—with Holy Confession, spiritual struggle, frequent Holy Communion, and fasting—do not pass through the toll houses either.

Straight to the throne of God. Do you want to pass through the toll houses? We do not. How do we know this? This is not speculation. Christ Himself told us. What does He say? “Amen, amen, I say to you: he who hears My word and believes in Him who sent Me has eternal life and does not come into judgment.” What judgment is He speaking about? The temporary judgment, because we will all undergo the judgment to come. “He does not come into judgment.” How is that evident? He is speaking about the temporary judgment. “But has passed from death”—straight into life. This passage, then, does not refer to the judgment to come, but to the temporary judgment. This is also evident elsewhere. It says: “It is appointed for men to die once, but after this comes judgment.”

What judgment? The particular judgment, the one that takes place on the fortieth day after a person’s death. Therefore, if we do not want to undergo this whole dreadful process, we must live in metanoia and repentance, in prayer, in the life of the Mysteries, and in the study of the Word of God. We know all this. Now we come to the most interesting subject. The forty days have ended. What happens after that? How do the souls live there? Do we know? Of course we do. Let me begin with the difficult part. How do the souls live in Hades? Any description, my brothers and sisters, would be inadequate, because the only thing we know for certain is that there the souls do not see and do not communicate. There is dreadful, hideous darkness. Only howls and cries can be heard. Thank you.

Tears, groans, and the grinding and gnashing of teeth. And you know, it is eternal. If you were trapped in an elevator for just ten minutes—no longer, only ten minutes—you would feel terrible. If the power goes out for a few minutes and you are left somewhere dark, you become afraid. Now imagine that for eternity. It is a dreadful thing, my brothers and sisters. No communication at all—a terrible state. And this is not the fullness of Hell; it is only a foretaste. Imagine what the final state of Hell will be like. Let us now turn to the foretaste of Paradise. We said, my brothers and sisters, that souls retain self-awareness. After death, they do not lose perception, memory, thought, knowledge, or feeling.

They have no bodily eyes, yet they see.

There we are in front of the coffin, discussing: “Did he sign it over? Did he? Who will spend the millions in the bank?” Yet the departed person hears us and rages: “Have they no shame? I am not even dead yet, and they have already begun dividing up the property.” We think that the dead can neither see nor hear nor understand; but they see, they hear, and they are ashamed of our disgraceful behavior. There we are, in front of the coffin, discussing the inheritance, telling jokes, and gossiping—terrible things. We have before us one of the most awe-inspiring Mysteries, and instead of standing there in prayer, shaken to the depths of our being, we laugh, make comments, and recall some strange incident from the life of the departed man or woman. Souls, then, retain perception and knowledge, and in the foretaste of Paradise, according to—thank you very much—

Saint Niketas Stethatos, the souls of those who departed in repentance and spiritual struggle radiate light and shine like the sun. All this is only a foretaste, of course, and is experienced in a limited measure, not in its fullness. They receive a foretaste of the light of God. And that is not all. You may ask: “My mother has died. Does she know what is happening here on earth? She left orphaned children behind—does she know?”

Of course she knows; indeed, she can also see. We lose our mother or father and say, “Now, wherever they may be...” But they are not simply somewhere far away, my brothers and sisters. At certain moments—not always, as we shall see—God allows the souls of those who lived in repentance to see their little child in danger, hungry, crying, suffering, threatened by a car accident, or lying near death in a hospital.

The soul calls all the angelic powers, the Saints, and its departed relatives into action. An alarm is raised in Heaven. Souls see, and they both see and hear. Not all souls, as we said concerning those in Hades, but those who died in repentance and spiritual struggle. The souls see us; they rejoice in our progress and suffer because of our disgraceful state. We do not understand these things. Macarius the Great says that an angel of God told him: “Just as people in this world speak with one another, meet new people, greet them, sit together, converse, and ask one another for news, so it is in the other life. One person meets another, rejoices together with him, and converses with him. Just as here,” the angel of God continued,

“someone goes to the marketplace, sees rich and poor people there, and asks, ‘Who is this person? Who is that one?’ and learns about people he has never met before, so it is there. But this happens only among the righteous. Sinners receive no knowledge and have no communication at all.” Do you know whom we will meet first? Our relatives.

Some of us may have known our grandfather or grandmother, perhaps even our great-grandfather or great-grandmother. They will come and introduce themselves to us: “How are you, my granddaughter, my great-granddaughter? I have come; I am so-and-so.” They will tell us stories from their lives, and we will learn many wonderful things. But will we meet only them? Just imagine: we will also meet the great figures of history, the great Saints, our national heroes, and the Saints of our own homeland. They will reveal to us hidden things from their lives.

It is a great celebration, my brothers and sisters, and it does not begin only at the Second Coming; it begins from this present life. The intermediate state of souls is not static. Souls see, communicate, and receive knowledge. We also have testimonies of this. The Evergetinos tells of a monk named Peter who died, returned from the other life, and described those states to us.

There are other accounts as well, but I will not mention them. I myself knew a priest who died twice. He died for the second and final time two or three years ago. He had previously died some ten or fifteen years earlier in Ioannina. His death for several minutes was medically confirmed at the University Hospital of Ioannina. The priest’s name was Father Konstantinos Pappas, and he told me these things himself. The doctors saw that neither his brain nor his heart—nothing at all—was functioning.

“At first,” he said, “I saw a dense darkness and heard howls and cries. The demons were shouting, ‘Father Konstantinos, what a people you are! It is full’”—I am telling you exactly what he told me—“‘Hell is full of priests like you. There are also people of the Church, priests’ wives, bishops, and all sorts of others.’ And I,” he said, “was trembling and trembling. I was terrified. But then,” he said, “I heard the voice of my spiritual father from Heaven. It was the late Metropolitan Sebastianos of Dryinoupolis, who said to me, ‘Father Konstantinos, have patient endurance a little longer. Your sufferings are almost over. Come, come near us.’” When that dreadful torment had passed, he said that within the light he saw the Angels and the Saints. He ascended to the Holy Trinity, and Saint Nicholas—the patron Saint of the church where Father Konstantinos served the Divine Liturgy—said to him, “Father Konstantinos, you are not ready.”

“You will return to earth and live with greater ascesis and spiritual struggle, so that afterward you may return again to Paradise.” I asked him, “Father, how do you spend your days now?” He replied, “Now, from morning until night: Matins, the Hours, the Midnight Office, Vespers, Compline, and prayers.” He told me these things with fear and described them as though he could still see them before his eyes. My brothers and sisters, we say all this not to create panic or fear. In two days, all of you will have forgotten what we are discussing now. But the Church helps us through these things, not to terrorize or frighten us, but to help us keep remembrance of death and loosen our attachment to this life. At every Divine Liturgy, the Church says to us:

“Let us lift up our hearts.” And what do we answer? A lie: “We lift them up unto the Lord.” Are we not lying? Which of us truly has his heart lifted up unto the Lord? Does any one of us want to die? The moment we hear of death, we say, “Knock on wood! Keep it far away!” We do foolish things. No one wants to die, and no one wants to think about death. We imagine that we will remain here forever. We want to stay here all the time. We say, “Health above all else.” That is another falsehood. What does “health above all else” mean? Our soul is above all else. Why do we say such a thing as “health above all else”? Where is that written in Holy Scripture? I would like to see it. “Health above all else.” Health is good, but above even the health of the body stands the salvation of our soul. And so the Church tells us:

We must continually turn our nous, our spiritual mind, toward eternity. Here we are only temporary residents—tenants, migrants, even illegal immigrants. Our homeland is there; our destination is there. Abraham, as you see, was exceedingly rich, with livestock, servants, and slaves, yet he did not build himself a palace, because he understood that beyond all these perishable things lie the heavenly, holy, and abiding things. And do you know how much land he purchased here—the only piece of land he ever bought? Two by one, twice over: one grave for himself and another for Sarah. Now, besides all this—besides preparing for our own death—what must we do?

We must remember the departed who have left this life and need our prayers. If they had a voice, they would tell us: “Do not waste money on wreaths and all those things. Help us. Pray for us. We need your prayers.”

John Chrysostom says that souls receive great relief when people here on earth pray for them and offer memorial services and Divine Liturgies. Therefore, Saint Kosmas says that if you love your departed, you should offer memorial services, fasting, prayers, and almsgiving for them. Saint Paisios of the Holy Mountain also says that the departed are helped by the prayers of spiritual people. “Someone came to my cell in tears and said, ‘Geronta, I did not pray for a departed acquaintance of mine.’”

“‘He appeared to me in a dream and said, “You have not helped me for twenty days. You have forgotten me, and I am suffering.” And indeed,’ the man told me, ‘for the past twenty days I had become distracted by various tasks and was not even praying for myself.’” Elsewhere, Saint Paisios of the Holy Mountain continues: “When I pray for the departed, I see my parents in my sleep, because they receive rest while I am praying for them. Whenever I have a Divine Liturgy, I also hold a general memorial service for all the departed. I pray for kings and hierarchs, and at the end I also say, ‘For those whose names have not been remembered.’ If at times I do not pray for them, departed people whom I knew appear before me.”

“During the Divine Liturgy, at the time of the memorial, I saw before me in his entirety a relative of mine who had been killed in the war, because I had not included his name among those of the departed.” Saint Iakovos Tsalikis tells us something even more astonishing. So that we do not lose the thread, my brothers and sisters: our souls see us and receive knowledge about us when God permits it, of course. This is generally true, but they are certainly among us during memorial services and, even more especially, when we offer the Divine Liturgy for them. At what moment do they descend? It is when the priest, at the Proskomedia,

A woman brings the prosphora and gives the names. At the moment when the priest removes tiny particles from the prosphora, portions for the names of the departed, and throughout the Divine Liturgy, the souls of those who departed in repentance come among us, and we concelebrate with them. Thus, when Father Iakovos Tsalikis performed the Prothesis, he would often see the souls he was commemorating. “Every time I prepare the offerings,” he said, “I see the souls passing before me and pleading with me to commemorate them. And I cannot forget them.” He continued: “It was overwhelming, profoundly overwhelming, by the grace of the Holy Spirit, to perceive and see the souls of the departed stretching out their hands and

begging, crying out desperately, ‘Mercy, mercy, mercy!’” Father Iakovos saw these things, and he said that at the most sacred moment, during and after the consecration of the Holy Gifts, he would see at the earthly altar an innumerable multitude of white-robed priests descending from heaven. They would take the various names and petitions and offer them before the throne of the heavenly altar. In other words, the priests of heaven take from the earthly altar the names commemorated by the priest—those of the living, of course, but especially those of the departed—and carry them up to the heavenly altar. Yet we go to memorial services and keep looking at our watches: “Goodness, the service is taking so long!” We even leave without paying attention.

People go outside to smoke. My brothers and sisters, our behavior is disgraceful. Yet when we die and see our own children and grandchildren doing the same to us, we will say, “Have they no shame? Is this how much they loved their mother, their grandmother?” But we do exactly the same. We attach no importance to these things. We say, “Come on, let it finish so we can go home and cook, or take a little outing with the children.” We do not understand that during the Divine Liturgy and the memorial service, during the Forty Liturgies and on the Saturdays of Souls, the souls rejoice. Finally, my brothers and sisters, since the hour is late, let me mention two more things said by Father Paisios. Almsgiving, fasting, and all these things do help—the candle at home, the oil lamp, the incense; they all offer assistance. But do you know what helps most of all?

Of everything we have mentioned so far, it is memorial services and Divine Liturgies. Yet Father Paisios says there is something even more effective: “The best memorial offering we can make for the departed is to live attentively, struggling to cut away our faults and purify our souls. For when we are freed from attachment to material things and from the passions of the soul, this brings relief not only to us but also to the departed ancestors of our entire family line.” If we live rightly, then our grandfather, great-grandfather, and generation upon generation—hundreds of people along the chain—find rest in heaven. Why? He explains:

“The departed feel joy when one of their children or descendants is close to God. But if we are not in a good spiritual state, then no matter how much almsgiving we offer, how many wreaths or other things, our departed parents, our grandparents, our great-grandparents—all the generations—suffer.” And he explains why: “Look what kind of descendants we have brought forth,” they say, and they grieve. But if we are in a good spiritual state, they rejoice, because they too helped bring us into the world, and God is, in a certain sense, moved to help them. Father Paisios therefore concludes that what will bring joy to the departed is our struggle to make our lives pleasing to God, so that

we may meet in Paradise and all live together in eternal life. My brothers and sisters, as I close, think about this for a moment. We Greeks have thousands of ancestors, heroes, and martyrs for the faith—millions in heaven. I want to conclude with something else that concerns our subject, but also the present condition of our homeland.

What do you think all those great Saints, venerable monastics, and ascetics—all our ancestors who were raised among barren mountains and fields, with sweat and blood, with faith, labor, and reverence—must think of our wretched condition in 2016?

We are going from bad to worse: we have emptied the churches and filled the cafés.

Last year only sixty thousand Greek children were born, while we carried out five hundred thousand abortions. What must they be saying about us? That we are selling off our homeland at a bargain price, and that our apostasy is going from bad to worse. Civil unions, divorces, premarital relations, relationships with multiple partners—we have left nothing standing.

Think, then, what all of them must be saying about us: “What a tragedy! We shed our blood for this land, to set it free and raise free children who would love God and know how to make the sign of the Cross. Yet today’s children do not even know how to say the Our Father.”

My brothers and sisters, unless we come to metanoia—true repentance—we will pass through difficult days, very difficult days.

The responsibility for our homeland rests upon our shoulders. God asks you, us, the few, to bear the burden of our age: to weep for the thousands who laugh, to repent for the thousands who remain unrepentant, to pray for those who do not know how to pray, and to repent for those who do not know how to make the sign of the Cross. The responsibility is great, my brothers and sisters. Each day our homeland sinks deeper. But let me offer a word of consolation before I close: let us not lose heart. Saint Andrew the Fool for Christ once asked God to take him up into heaven so that he might see what Paradise was like. And

after years of asking and pleading, an angel of God took him there while he was still alive and showed him Hell, Paradise, and all the things we have discussed. He ascended higher and higher, passing among the Angels, the Saints, the venerable monastics, and the ascetics, until he came to the Holy Trinity. At one point his Angel took him, and they began to descend. Then Saint Andrew the Fool for Christ began to weep. “My Angel,” he said, “there was something else I wanted even more to see here in Paradise.” “What did you wish to see?” “I wanted to see our Mother, the Lady Theotokos.” “That cannot be done,” the Angel said. “We must receive permission from God.” So the Angel went back up, asked permission, then returned along the way and took Saint Andrew up into heaven once more, leading him to the right hand of the Holy Trinity. And what did he see there? A radiant throne shining with the light of God.

But no one was sitting upon it. He said, “Holy Angel, let us wait. Is the Lady Theotokos not here?” “No,” the Angel replied, “she is not here.” “Let us wait a little. Please ask permission for us to remain until the Most Holy Theotokos comes. I want to venerate her and see her. I love her very much.” “Do not wait in vain,” the Angel told him. “The Most Holy Theotokos will not return.” “Why? Is she not here?” “The Most Holy Theotokos is never here.” “Then where is she?” “Do you human beings,” he said, “ever let her sit upon her throne, with all your prayers, your Paraklesis services, your Akathist hymns, and your tears?”

She is with the sick, the orphans, those in pain, the broken, the tormented, and all who suffer. See how our Most Holy Theotokos runs to every one of them, my brothers and sisters. These days she has a great deal of work; she is laboring for our homeland. Great elders and ascetics tell us that our Most Holy Theotokos has much work to do for our homeland, especially this year and throughout these times. She loves it dearly. Here is her garden; here are the countless monasteries and her holy icons; here is the Cave of the Apocalypse. Our language became an instrument for spreading the Gospel and the word of Holy Scripture. Here lived ascetics and venerable monastics—and we today have devastated everything. Our Most Holy Theotokos weeps and suffers over our fallen condition, but she also prays for us. Let us fall into her embrace and at her feet, certain that she will save us. Not Merkel, not Obama, not Putin, not anyone else. Our refuge is in the embrace of the Saints, of our Most Holy Theotokos, and of the departed who

suffered and shed their blood for this land. We rely upon their prayers and supplications to draw down the mercy of God and save both us and our entire homeland. May you have blessed repentance, my brothers and sisters, and a blessed remainder of Holy and Great Lent.

Σας, αγαπητοί αδελφοί, είμαι πολύ χαρούμενος που είμαι και πάλι στην ιερή πόλη της Λαμίας, την ευλογημένη, με την τόσο μεγάλη ιστορία, και μπαίνω κατευθείαν στο θέμα. Είναι θέμα πολύ ενδιαφέρον, αλλά και λίγο δύσκολο, και ίσως θα στεναχωρηθούν μερικοί από εσάς. Όλοι μας, δηλαδή, όταν μιλούμε για θάνατο, δυσκολευόμαστε. Η Εκκλησία μας, όμως, όλη την Αγία και Μεγάλη Τεσσαρακοστή καθημερινά μας χτυπάει το καμπανάκι και μας καλεί να έχουμε μνήμη θανάτου και μας λέει: «Ο χρόνος, το τέλος εγγύζει, ψυχή μου, ψυχή μου, ανάστα». Και η μνήμη θανάτου αποτελεί μια από τις βασικές προϋποθέσεις πνευματικής ζωής, σύμφωνα και με τον Άγιο Ιωάννη της Κλίμακος, που σήμερα εορτάζει. Θα δούμε, λοιπόν, σήμερα, όσο μας επιτρέπει η ώρα.

Η εμπειρία των Αγίων, τα αγιογραφικά και πατερικά κείμενα, να μιλήσουμε για το δύσκολο αυτό και φοβερό θέμα: πώς ζουν οι ψυχές μετά το θάνατο. Και λέω προκαταβολικά ότι δεν θα χρησιμοποιήσουμε καθόλου πηγές που διάφορα κοσμικά έντυπα και μέσα μαζικής ενημερώσεως χρησιμοποιούν.

Δήθεν οπτασίες και μεταθανάτιες εμπειρίες, κάποια τούνελ, λέει, που περνούσαν περίεργοι άνθρωποι, παρά μόνον αγιογραφικές, πατερικές και αγιολογικές διηγήσεις. Μόνον σε αυτές βασιζόμαστε. Με βάση, λοιπόν, την εμπειρία της Εκκλησίας μας, των Αγίων, θα δούμε όσο μπορούμε το δύσκολο αυτό θέμα. Το πρώτο που πρέπει να αναφέρουμε προκαταβολικά είναι ότι, όταν μιλούμε για θάνατο...

Δεν μιλούμε για διακοπή της λειτουργίας του εγκεφάλου· αυτό είναι αποτέλεσμα. Ούτε για διακοπή της λειτουργίας της καρδιάς. Αυτά διαγιγνώσκουν οι ιατροί, αλλά αποτελούν συμπτώματα, αποτελέσματα, συνέπειες ενός μυστηρίου που δεν φαίνεται. Και το μυστήριο αυτό είναι φοβερότατον: «Το του θανάτου μυστήριον όντως φοβερότατον». Ο χωρισμός, αυτό σημαίνει θάνατος, ο χωρισμός της ψυχής από το σώμα. Όσο το σώμα μας έχει την ψυχή μέσα του, παίρνει δύναμη, παίρνει ζωή. Η ψυχή παίρνει ζωή από τον Θεό και το σώμα μας παίρνει ζωή από την ψυχή μας. Φεύγει από το σώμα μας η ψυχή, «βιαίως χωρίζεται εκ της αρμονίας», λέει ένας ωραίος ύμνος της Εκκλησίας μας.

Τι σημαίνει αυτό το «βιαίως»; Είναι σκληρή η ώρα, αδελφοί μου. Θα τη νιώσουμε όλοι μας. Κανείς από εμάς δεν θα τη γλιτώσει. Θα έρθει η ώρα που με βία θα βγει από το σώμα μας η ψυχή. Για ποιο λόγο η Εκκλησία μας μιλάει για βίαιη διαίρεση και έξοδο και χωρισμό της ψυχής από το σώμα; Διότι, αδελφοί μου, δεν μας έφτιαξε ο Θεός έτσι, για να πεθαίνουμε. Δεν είναι του Θεού ενέργεια ο θάνατος. Δική μας κατάντια, τη δική μας αποστασία πληρώνουμε.

Μας έφτιαξε ο Θεός για να είμαστε αθάνατοι, αιώνιοι, βασιλείς, για να γίνουμε κάποτε πρίγκιπες του ουρανού, κατά χάρη θεοί. Και εμείς προδώσαμε την αγάπη του Θεού και γι’ αυτό ακριβώς ήρθαν στη ζωή μας η φθορά, οι αρρώστιες, ο θάνατος.

Λοιπόν, χωρίζεται η ψυχή από το σώμα, διότι υπάρχει μια τέλεια αρμονία, αρμονία μεταξύ ψυχής και σώματος. Όταν, λοιπόν, ο άνθρωπος πεθαίνει, πού πάει η ψυχή; Πώς ζει; Βλέπει, ακούει, γνωρίζει, μαθαίνει; Έχει αυτοσυνειδησία; Έχει επικοινωνία; Για να καταλάβουμε, όμως, τι γίνεται στην ψυχή αφού πεθάνει ο άνθρωπος, θα αναφέρουμε λίγα εισαγωγικά στο τι γίνεται στον άνθρωπο λίγο πριν πεθάνει. Δηλαδή, πρώτα θα αναφερθούμε ελάχιστα στις προθανάτιες εμπειρίες, τι βιώνουν οι άνθρωποι λίγο πριν ξεψυχήσουν, και στη συνέχεια θα δούμε τα κατόπιν.

Μια γενική ανακεφαλαίωση των όσων θα πούμε είναι ότι κάποιοι άνθρωποι, βέβαια, όταν πεθαίνουν, δεν βλέπουν και τίποτα πριν πεθάνουν. Όμως οι Άγιοι βεβαιωμένα βλέπουν οπτασίες Αγίων, Αγγέλων και του ίδιου του Θεού, ενώ οι αμαρτωλοί και αμετανόητοι και οι σκληρημένοι έχουν φοβερές και φρικτές οπτασίες δαιμόνων.

Έρχονται αρπακτικά, με μανία, με κακία φοβερή, να κατασπαράξουν την ψυχή που παραδόθηκε θεληματικά στην αμαρτία και στον θάνατο. Θα αναφέρουμε μερικά περιστατικά από οπτασίες Αγίων, τι βλέπαν, δηλαδή, λίγο πριν ξεψυχήσουν, και στη συνέχεια θα αναφέρουμε, αντίθετα, οπτασίες αμαρτωλών ανθρώπων. Για παράδειγμα, πάνω στη Θεσσαλονίκη, ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς...

Πριν ξεψυχήσει, ακτινοβόλησε εκεί, δίπλα στην Αγία Σοφία, στο επισκοπείο, όλος ο χώρος με άκτιστο φως. Μια ευωδία πλημμύριζε τη Θεσσαλονίκη και οι γύρω μοναχοί και λαϊκοί, που έβλεπαν το φοβερό αυτό θέαμα, έμειναν εκστατικοί. Και ο Μέγας Αντώνιος μάς λέει για τον Αββά Παύλο τον Θηβαίο ότι, την ώρα που ξεψυχούσε, βλέπαν γύρω γύρω οι παριστάμενοι μοναχοί αμέτρητες στρατιές αγγέλων, προφητών και μαρτύρων να έχουν στο κέντρο την ψυχή του Παύλου του Αββά, η οποία έλαμπε από ένα υπερκόσμιο φως. Άλλος Άγιος —βλέπετε, μιλάμε για αγιολογικές μαρτυρίες— ο Άγιος Γρηγόριος ο Διάλογος, αλλού λέει για μια μοναχή, την Ταρσίλλα, που, ενώ πέθαινε, έβλεπε τον Χριστό και φώναζε σε όσους ήταν γύρω της.

«Φύγετε, έρχεται ο Χριστός μου, έρχεται ο Ιησούς μου». Και έτσι ξεψύχησε. Και για μια άλλη μοναχή πάλι λέει ο ίδιος Άγιος ότι αυτή η μοναχή, που λεγόταν Μούσα, λίγο πριν πεθάνει έβλεπε την Παναγία μας και έλεγε: «Ιδού, Κυρία, έρχομαι, έρχομαι». Είναι πολύ περιγραφική και μια άλλη περιγραφή του Αββά Σισώη —για τον Αββά Σισώη, με συγχωρείτε— ο οποίος, όταν ήταν στα τελευταία λεπτά της ζωής του, το πρόσωπό του ακτινοβόλησε και είπε στους μοναχούς που ήταν γύρω του: «Να, ο Αντώνιος ήρθε». Και μετά από λίγο ακτινοβόλησε ακόμη πιο πολύ το πρόσωπό του και είπε: «Να, ο χορός των προφητών ήρθε». Και κατόπιν: «Να, ο χορός των αποστόλων». Διπλασιάστηκε τότε πάλι...

Το φως του προσώπου του και άρχισε να μιλάει. Γύρω του οι άλλοι δεν βλέπανε· αυτός έβλεπε και μιλούσε. «Με ποιον μιλάς, πάτερ;» ρώτησαν οι γέροντες. «Να, ήρθαν οι άγγελοι να με πάρουν», αποκρίθηκε εκείνος, «και τους παρακαλώ να με αφήσουν λίγο να μετανοήσω». «Δεν έχεις ανάγκη από μετάνοια», του είπανε. Και απαντά ο Αββάς Σισώης: «Δεν ξέρω αν έβαλα ακόμη αρχή μετανοίας». Και κάποια στιγμή το πρόσωπό του ακτινοβόλησε σαν τον ήλιο και όλοι φοβήθηκαν. «Βλέπετε;» τους ρωτάει. «Ήρθε ο Κύριός μου και μου μιλά και λέει: “Φέρτε μου το σκεύος της ερήμου”». Και έτσι ξεψύχησε. Να, λοιπόν, αναφέραμε μερικές περιγραφές από προθανάτιες εμπειρίες Αγίων ανθρώπων. Ας δούμε και λίγες, ελάχιστες...

Οπτασίες αμαρτωλών, αμετανόητων, σκληρημένων ανθρώπων, οι οποίοι βλέπαν στο επιθανάτιο κρεβάτι οπτασίες δαιμόνων. Πάλι ο Άγιος Γρηγόριος ο Διάλογος λέει ότι ένας ετοιμοθάνατος —αυτά τώρα που περιγράφουμε από εδώ και πέρα θέλω λίγο, με έναν τρόπο ανθρωπομορφικό, να τα κατανοήσουμε, έτσι; Στην άλλη ζωή δεν έχει υλικά στοιχεία. Είναι μερικές εικόνες για να μας βοηθήσουν να καταλάβουμε τη φρίκη και τη δυσκολία εκείνης της ώρας— λέει, λοιπόν, ο Άγιος Γρηγόριος ο Διάλογος ότι ένας ετοιμοθάνατος έβλεπε έναν δράκοντα φοβερό, κατασκότεινο και απαίσιο, ο οποίος ορμούσε κατά πάνω του να τον κατασπαράξει. Εκείνη τη στιγμή ο ετοιμοθάνατος ήθελε να κάνει τον σταυρό του, αλλά δεν μπορούσε με τίποτα να κουνήσει το χέρι του.

Να κλαίει, να παρακαλεί: «Σας παρακαλώ, γέροντες, κάντε προσευχή». «Δεν μπορούσα τον σταυρό μου να κάνω. Υποφέρω τη δύσκολη αυτή ώρα». Και μετά από τις προσευχές των μοναχών δίπλα, ο δράκοντας έφυγε και ο άνθρωπος ελευθερώθηκε. Στον Ευεργετινό, ένα βιβλίο της Εκκλησίας μας, σε άλλη διήγηση τώρα, περνούσε ένας διορατικός γέροντας, όπως είναι ο πατήρ Παΐσιος, ο Άγιος Παΐσιος κ.λπ., έξω από το σπίτι ενός πλουσίου και εκεί έβλεπε σε οπτασία απαίσιους μαύρους καβαλάρηδες, που πάνω σε μαύρα άλογα προξενούσαν φόβο και φρίκη και, αγριεμένοι και αρπακτικά, απαιτούσαν να πάρουν την ψυχή του πλουσίου, που εκείνη την ώρα πέθαινε μέσα στο σπίτι. Εκείνος εκείνη την ώρα έκλαιγε, παρακαλούσε, και οι δαίμονες του έλεγαν: «Τώρα θυμήθηκες τον Θεό; Τώρα είναι πια αργά, έδυσε ο ήλιος».

«Δεν υπάρχει για σένα πλέον καμιά ελπίδα». Άρπαξαν, λέει, την ψυχή του και έφυγαν. Την ώρα, λοιπόν, αδελφοί μου, βλέπετε, που πεθαίνουν οι άνθρωποι, που θα πεθάνουμε κάποια στιγμή όλοι μας, η ψυχή έχει έναν πολύ σκληρό αγώνα. Λέει πάλι ένα τροπάριο της Εκκλησίας μας: «Οίμοι, οίον αγώνα έχει η ψυχή, χωριζομένη εκ του σώματος! Οίμοι, πόσα δάκρυα τότε, και ουκ υπάρχει ο ελεών αυτήν. Προς τους αγγέλους τα όμματα ρέπουσα», στρέφει, δηλαδή, τα μάτια ικετευτικά προς τους αγγέλους, «άπρακτα καθικετεύει. Προς τους ανθρώπους τας χείρας εκτείνουσα», τα χέρια της απλώνει προς τους ανθρώπους, αλλά δεν έχει κανέναν βοηθό.

Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει ότι οι αμαρτωλοί άνθρωποι, που είναι σκληρημένοι, αμετανόητοι, αποστάτες, βλέπουν τόσο φρικτές και απαίσιες οπτασίες στο κρεβάτι, ώστε, λέει, τρέμουν, συγκλονίζονται, τινάζονται από τον φόβο και από τον τρόμο.

Ο πατήρ Παΐσιος έλεγε κάποτε ότι ο Θεός επιτρέπει πολλές φορές σε ετοιμοθάνατους να βλέπουν δαιμόνια, για να τα βλέπουν όχι μόνο οι ίδιοι, μήπως και μετανοήσουν, αλλά για να τα βλέπουμε και εμείς οι ζώντες, για να καταλάβουμε πόσο φοβερή είναι εκείνη η ώρα και μήπως, με την αίσθηση αυτή, μετανοήσουμε και αλλάξουμε ζωή. Δύο περιγραφές μάς δίνει ο Όσιος Παΐσιος. Είναι λίγο φοβερές, μερικοί θα τρομάξετε λίγο, αλλά, αδελφοί μου, αυτή είναι η πραγματικότητα.

Μήπως πρέπει κάποια στιγμή να τη δούμε; Λέει, λοιπόν, ο πατήρ Παΐσιος ότι το 1918...

Σε μια μονή του Αγίου Όρους —μιλάει τώρα για μοναχό— ο μοναχός Ησύχιος, σε ηλικία 58 ετών, υπέφερε φοβερά και, λίγο πριν ξεψυχήσει, έλεγε: «Να έχετε μνήμη θανάτου, διότι εγώ δεν την είχα και έκανα πολλές αμαρτίες χωρίς να μετανοήσω. Και να, τώρα παραδόθηκα στον δράκοντα και λίγο λίγο με καταπίνει. Τώρα έχει φτάσει μέχρι τη μέση μου». Τα λέει αυτά ο Όσιος Παΐσιος ο Αγιορείτης. Και μια άλλη διήγηση του ιδίου, για έναν άλλο μοναχό, Αντώνιο, ο οποίος, όταν ξεψυχούσε, δεν μπορούσε να ηρεμήσει πάνω στο κρεβάτι. Ένιωθε ταραχή, φόβο, τρόμο, δεν ησύχαζε καθόλου και, από την πολλή τρομάρα του, λέει, κάποια στιγμή πήδηξε από το κρεβάτι, χώθηκε κάτω από αυτό, νομίζοντας...

Έτσι θα γλιτώσει, αν κρυφτεί εκεί, από τον κυνηγητό των δαιμόνων, και εκεί, κάτω από το κρεβάτι, παρέδωσε το πνεύμα του. Μέχρι εδώ, λοιπόν, αναφέραμε περιπτώσεις ανθρώπων Αγίων, που έβλεπαν οπτασίες Αγγέλων και Αγίων και Προφητών και Αποστόλων, απ’ τη μια πλευρά, και...

Από την άλλη, αμαρτωλών, αμετανόητων, σκληρημένων ανθρώπων, οι οποίοι έβλεπαν φρικτές οπτασίες δαιμόνων. Δεν είναι, νομίζω, σε εσάς άγνωστη, άλλωστε, και η τελευταία νύχτα του οσίου αυτού γέροντος της Λαμίας, του πατρός Αμβροσίου Αντωνάρα, ο οποίος την τελευταία νύχτα, πριν ξεψυχήσει, είδε σε οπτασία τον θείο του, τον Άγιο Επίσκοπο Μοσχονησίων Αμβρόσιο.

Τον οποίο εορτάζουμε τον Σεπτέμβριο. Ήταν, ξέρετε, ανιψιός του Μητροπολίτου Μοσχονησίων Αμβροσίου, τον οποίο τον θάψαν ζωντανό τότε, με το 1922, με την καταστροφή. Και στην οπτασία αυτή του είπε: «Αμβρόσιε, αύριο θα είσαι μαζί μου. Αύριο θα συλλειτουργήσουμε στον Παράδεισο». Βλέπετε, λοιπόν, οι όσιοι, οι Άγιοι άνθρωποι, έχουν οπτασίες ιερές και προγόνων Αγίων και Αγγέλων, ενώ οι αμετανόητοι αντίθετα. Πάμε τώρα στις μεταθανάτιες εμπειρίες. Θα μου πείτε πολύ φυσικά: «Πού τα ξέρουμε όλα αυτά; Τι γίνεται μετά;» Λένε μερικοί: «Ποιος γύρισε από τον άλλο κόσμο και μας τα είπε;» Έχουμε ελάχιστες μαρτυρίες, πρώτον από την Αγία Γραφή, απ’ τον Κύριό μας, απ’ την Παλαιά Διαθήκη, αλλά και σπάνιες περιπτώσεις κάποιων...

Ανθρώπων οσίων, που ο Θεός επέτρεψε να μεταφερθούν για λίγο στην άλλη ζωή, να δουν πώς είναι εκεί και να επιστρέψουν και να μας τα περιγράψουν, για να μετανοήσουμε, για να αλλάξουμε, για να καταλάβουμε πόσο κολλάει η καρδιά μας σε αυτά τα ελάχιστα, τα γήινα, τα αμαρτωλά, λες και είμαστε εδώ πέρα για πάντα και δεν ενδιαφερόμαστε για το αιώνιο μέλλον μας. Αυτό, λοιπόν, που όλα τα αγιογραφικά κείμενα λένε είναι ότι η ψυχή, όταν τη φοβερή εκείνη ώρα χωρίσει από το σώμα, αμέσως έχει και όραση με άλλα μάτια, έχει και ακοή με άλλα αυτιά, έχει και αίσθηση και αυτοσυνειδησία και γνώση. Και τι βλέπει; Αυτά που μέχρι τώρα είπαμε προ του θανάτου, αντίστοιχα συμβαίνουν και μετά θάνατον.

Μια μικρή διαφορά, όμως: ότι οι άνθρωποι βλέπουν ταυτόχρονα και οπτασίες αγγέλων και οπτασίες δαιμόνων. Όλοι; Αυτό θα το απαντήσουμε στη συνέχεια. Πριν πάμε στην απάντηση του «όλοι ή όχι», αυτό που συμβαίνει στους πιο πολλούς: όταν, λοιπόν, θα πεθάνουμε, θα κλείσουμε τα μάτια του σώματος και γύρω από το φέρετρο θα μας κλαίνε οι συγγενείς. Εμείς θα τους βλέπουμε, θα τους ακούμε τους συγγενείς μας. Αλλά, πέρα από αυτό, όμως, θα είναι προσανατολισμένη η σκέψη μας, η αίσθησή μας, η όρασή μας, η ακοή μας σε μια άλλη πραγματικότητα. Θα περικυκλώσουν την ψυχή μας άγγελοι και δαίμονες. Πώς το ξέρουμε αυτό; Να αναφέρω δύο λόγους του Κυρίου μας. Ξέρουμε όλοι μας, στην παραβολή του Πλουσίου και του Λαζάρου...

Ήταν ένας πάμπλουτος που είχε έξω, στον πυλώνα, τον φτωχό Λάζαρο, που του έγλειφαν τα σκυλιά. Όταν, λέει, πέθανε ο Λάζαρος, λέει ο Κύριός μας, παρέλαβαν την ψυχή του Λαζάρου άγγελοι. Να, λοιπόν, η αγιογραφική μαρτυρία του Κυρίου μας, ότι των ανθρώπων των δικαίων, των μαρτύρων, των ανθρώπων του Θεού, την ψυχή παραλαμβάνουν άγγελοι. Αντίθετα, σε άλλη παραβολή ο Κύριός μας, στην παραβολή του Άφρονος Πλουσίου, την τελευταία νύχτα που ξεψυχούσε, άκουσε τη φωνή του Θεού που του έλεγε: «Άφρον, άφρον, άμυαλε, ανόητε άνθρωπε, που νόμιζες θα γεμίσεις τις αποθήκες σου και θα χτίσεις και άλλες και θα γκρεμίσεις και θα χτίσεις. Αυτή τη νύχτα, που ονειρεύτηκες ως την ωραιότερη της ζωής σου, τέλειωσε. Ταύτη τη νυκτί την ψυχήν σου απαιτούσιν».

Ποιοι απαιτούσαν την ψυχή του άφρονος, του άμυαλου αυτού πλουσίου; Οι σκοτεινοί και απαίσιοι δαίμονες. Αλλά υπάρχει, όμως, και άλλη αγιογραφική μαρτυρία που μας λέει ότι απαιτούν οι δαίμονες, αδελφοί μου, όχι μόνο τις ψυχές των αμετανόητων, σκληρημένων. Εδώ μας λέει ο αδελφόθεος Ιούδας ότι ακόμη, λέει, απαιτούσε ο διάβολος και το σώμα του Μωυσέως. Το καταλαβαίνετε; Όταν με τέτοια θρασύτητα, ξεδιαντροπιά, ο διάβολος απαιτεί την ψυχή του Μωυσέως, για σκεφτείτε τι θα γίνει με εμάς. Αναφέρεται για έναν μοναχό στο Άγιο Όρος, Ευλόγιο, ότι πριν ξεψυχήσει, λέει, 24 ώρες είχαν...

Περικυκλώσει την ψυχή του φοβεροί δαίμονες και αυτός ο καημένος έτρεμε τρομοκρατημένος και το κεφάλι του πήγαινε δεξιά, αριστερά, δεξιά, αριστερά, και έλεγε συνέχεια, ρωτούσε: «Πού; Πού; Πότε; Πότε; Πού; Πότε; Πώς;» Και αυτό γινόταν, λέει, επί 24 ώρες. Και οι μοναχοί τον λυπήθηκαν και κάποια στιγμή του κράτησαν το κεφάλι, γιατί δεν άντεχαν να τον βλέπουν να ταλαιπωρείται. Αλλά δεν μπορούσε να σταματήσει αυτός ο Ευλόγιος και φώναζε: «Όχι, όχι, δεν έγινε αυτό. Είστε ψεύτες, λέτε ψέματα, δεν το έκανα αυτό». Άλλες φορές έλεγε: «Γι’ αυτό εξομολογήθηκα, μετανόησα, σταματήστε». Και συνέχιζε: «Πού; Πού; Πότε;» Και έτσι παρέδωσε το πνεύμα του, χωρίς να πει τίποτε άλλο. Τώρα, μέσα από τα αγιολογικά κείμενα, ξέρουμε ότι...

Η ψυχή μας, όταν φεύγει από τη ζωή αυτή, περνάει το τελωνείο για την άλλη ζωή. Όπως κανονικά ένας που πηγαίνει σε μια ξένη χώρα περνάει τελωνείο —τώρα, βλέπετε, τα έχουμε ρημάξει και τα σύνορα και τα πάντα, τέλος πάντων— έτσι και ο άνθρωπος που θέλει να περάσει από τη ζωή αυτή στην άλλη περνάει τα τελώνια. Τελώνια είναι μια έκφραση που θέλει να δείξει ότι η ψυχή παίρνει τις αποσκευές της, τις καλές πράξεις ή τις αμαρτίες της, και τις παρουσιάζει ενώπιον των αγγέλων και των δαιμόνων. Ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας μάς λέει ότι όσο ανεβαίνει η ψυχή τόσο πιο πολλά τελώνια, δηλαδή δαιμόνια, συναντά.

Οι οποίοι δαίμονες αρχίζουν να κατηγορούν την ψυχή για όλες τις αμαρτίες που... Έχει κάνει η κάθε ψυχή, ο κάθε άνθρωπος, και πολλές φορές μάλιστα κατηγορούν για ψεύτικα πράγματα. Το είδαμε ήδη, άλλωστε, σε διηγήσεις μέχρι τώρα. Και όσο πιο ψηλά ανεβαίνει η ψυχή, τόσο πιο άγρια, μισάνθρωπα, απάνθρωπα και απαιτητικά είναι τα δαιμόνια, που θέλουν να κατασπαράξουν την ψυχή και να μην την αφήσουν να ανεβεί επάνω στον θρόνο του Θεού. Μάλιστα, ο Μέγας Αντώνιος λέει, έβλεπε μια φορά τον διάβολο να αγγίζει στη γη τα πόδια του και να φτάνει μέχρι επάνω στον ουρανό και να εμποδίζει άλλους να ανεβαίνουν προς τον ουρανό, ενώ άλλοι, λέει, τον προσπερνούσαν αδιάφοροι και με σκληρή μανία έτριζε τα δόντια του. Πώς ξέρουμε τώρα ότι μόλις πεθάνουμε γίνεται αυτή η κρίση και γιατί να γίνει;

Όλοι μας θα κριθούμε, όπως είπε ο Κύριος, στη μέλλουσα κρίση, την τελεσίδικη κρίση που θα γίνει κατά τη Δευτέρα του Χριστού Παρουσία. Άλλη είναι εκείνη η κρίση, αδελφοί μου, και άλλη είναι αυτή. Αυτή η κρίση που γίνεται μόλις πεθάνουμε λέγεται μερική κρίση ή αλλιώς προσωρινή. Για να το καταλάβουμε, θα πω ένα παράδειγμα ανθρώπινο.

Παιδί τρίτης λυκείου έγραψε εξετάσεις, βγαίνουν οι βαθμοί, να η μερική κρίση. Ξέρει πόσο έγραψε, δεν ξέρει όμως αν πέρασε στη σχολή που θέλει, δεν βγαίνουν οι βάσεις, οι βάσεις θα βγουν αργότερα. Άρα, λοιπόν, όταν πεθάνουμε γίνεται η καταγραφή του καθενός μας, αλλά δεν είναι η τελεσίδικη και οριστική κατάταξη. Ξέρει ο άνθρωπος σε ποιο επίπεδο είναι. Ευχαριστώ.

Δεν ξέρει όμως μέχρι πού θα φτάσει η βάση του Θεού, το έλεος και η αγάπη του Θεού. Ο Άγιος Μακάριος, λοιπόν, ο Αιγύπτιος επαναλαμβάνει ότι σε κάθε σκαλοπάτι, σε μια κλίμακα νοερή —έτσι, μην φανταζόμαστε τώρα υλικά πράγματα— νοερή, ανεβαίνουν οι ψυχές και αρχίζουν οι δαίμονες και κατηγορούν. «Εκείνη την ημέρα, σε εκείνο το μέρος, σε εκείνο τον τόπο, με εκείνους τους ανθρώπους έκανες αυτό», και απολογείται η ψυχή, χωρίς να μπορεί να έχει πλέον κανένα συνήγορο, παρά μόνο τους αγγέλους, οι οποίοι εκείνη την ώρα προσπαθούν να αντισταθμίσουν αυτές τις κατηγορίες με καλές πράξεις, με μετάνοια. Και κάθε φορά που ανεβαίνουν οι ψυχές όλο και περισσότερο, οι δαίμονες αγριότεροι, λέει ο Άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος, σαν άγρια σκυλιά, προσπαθούν να αρπάξουν τις ψυχές από τους αγγέλους.

Όλο πιο ψηλά, τόσο και πιο άγριοι οι δαίμονες αρχίζουν και φωνάζουν: «Πού πας εσύ; Εσύ δεν είσαι που έκανες έκτρωση; Εσύ δεν είσαι που πόρνεψες; Εσύ δεν είσαι που πρόσβαλες το Άγιο Βάπτισμα; Εσύ δεν είσαι που πρόδωσες το Αγγελικό Σχήμα; Κάτω, γύρνα κάτω, για τον Άδη είσαι εσύ, σκουλήκι». Όλες αυτές είναι εκφράσεις του Αγίου Μακαρίου του Αιγυπτίου. Βέβαια, συμπληρώνει, για να μας παρηγορήσει εδώ ο Άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος, ότι οι δαίμονες θυμούνται μόνο όσα πράγματα ο άνθρωπος δεν έχει εξομολογηθεί. Λίγο παρηγορηθήκαμε, προλαβαίνουμε, έχουμε χρόνο.

Τώρα... Τώρα, σε αυτή τη διαδικασία πρέπει λίγο να δούμε με βάση και την εμπειρία της Εκκλησίας μας, γιατί κάνουμε τριήμερα μνημόσυνα, εννιάμερα, σαραντάμερα, ετήσια. Έχουν κάποια σχέση; Αυτά είναι αδιάφορα; Υπάρχουν κάποια κείμενα αγιολογικά του Μεγάλου Αντωνίου και άλλων Αγίων που μας... Τώρα, αυτά όλα είναι συμβατικά, δηλαδή ο χρόνος δεν είναι ο ίδιος στην άλλη ζωή από ό,τι εδώ. Εδώ έχουμε 24 ώρες την ημέρα, έτσι; Αν πάτε σε άλλο πλανήτη, στον Άρη, στον Κρόνο, δεν θα υπάρχει ίδιο, δεν υπάρχει 24ωρο. Το 24ωρο είναι μόνο για τη Γη. Ο χρόνος, λοιπόν, στην άλλη ζωή είναι τελείως διαφορετικός. Όμως μας βοηθάνε κάπως αυτές οι περιγραφές να καταλάβουμε λίγο το τι γίνεται όταν η ψυχή φύγει από το σώμα. Λέει, λοιπόν, ο Άγιος Αντώνιος όλα αυτά που του αποκάλυψε άγγελος Κυρίου, για να βοηθήσει όλους εμάς. Μας λέει, λοιπόν, ο Άγιος Αντώνιος ότι

μόλις η ψυχή φύγει από το σώμα, επί τρεις μέρες περνάει αυτό που μέχρι τώρα είπαμε, τη διαδικασία των τελωνίων. Αυτό γίνεται τρεις μέρες. Αν, λοιπόν, στις τρεις αυτές τις μέρες μπορέσει και φτάσει ψηλά, επάνω στον ουρανό, τότε, λοιπόν, λέει, οι άγγελοι του Θεού παίρνουν την ψυχή και την τρίτη ημέρα —γι’ αυτό κάνουμε τριήμερα μνημόσυνα— παίρνουν την ψυχή και τη φέρνουν στον θρόνο του Θεού. Εκεί βλέπει η ψυχή τους Αγγέλους, τους Αγίους, ακούει ουράνιες μελωδίες, φως εκτυφλωτικό, αισθάνεται ανέκφραστο κάλλος και προσκυνάει την Αγία Τριάδα. Αυτό, λοιπόν, γίνεται την τρίτη μέρα από τον θάνατο της κεκοιμημένης ή του κεκοιμημένου. Τώρα, γιατί κάνουμε εννιάμερα μνημόσυνα; Από την τρίτη μέρα

λέει ο Μέγας Αντώνιος, μέχρι την ενάτη, οι άγγελοι παίρνουν την ψυχή και την κατεβάζουν πού; Εδώ στη Γη. Σε ποιο σημείο; Στα μέρη που έζησε. Εδώ γεννήθηκες, εδώ βαπτίστηκες, μυρώθηκες, εδώ πήγες σχολείο, εδώ έκλεψες, εδώ αμάρτησες, εδώ έκανες εκείνο, εδώ καυγάδισες, εδώ πέρα θύμωσες. Και αντίστοιχα, σε άλλα σημεία: εδώ κοινώνησες, εδώ εξομολογήθηκες. Θα μας φέρει και εδώ, στη Χριστιανική Εστία, όπου εξομολογηθήκατε. Εδώ λειτουργήθηκες, εδώ έκανες προσευχή, νηστείες, ελεημοσύνες, καλά έργα. Αυτό, λοιπόν, γίνεται από την τρίτη μέρα μέχρι την ενάτη. Την ενάτη μέρα, λέει ο Μέγας Αντώνιος, παίρνουν οι άγγελοι την ψυχή

ανεβάζουν και πάλι επάνω στον ουρανό και γίνεται το εννιάμερο μνημόσυνο. Τώρα, από την ένατη μέρα μέχρι την τεσσαρακοστή, τι γίνεται; Λέει ο Μέγας Αντώνιος, παίρνουν οι άγγελοι την ψυχή και την οδηγούν πρώτα στον Παράδεισο. Κάνουν μια ξενάγηση, μια περιήγηση της ψυχής στον Παράδεισο. Και εκεί αισθάνεται η ψυχή ευφροσύνη, βλέπει ανθρώπους γνωστούς, τον πατέρα, τη μάνα, τον θείο, τη θεία, τον παππού, τη γιαγιά, κάνα παιδάκι που έχασε. Δεν θέλει να φύγει, αλλά δεν μπορεί να μείνει εκεί ακόμη. Κατόπιν, η ξενάγηση στη φωτιά, στον πύρινο ποταμό, στο σκοτάδι της κολάσεως, και εκεί η ψυχή υποφέρει, δεν αντέχει ούτε λεπτό.

Λοιπόν, αφού περάσουν οι 40, όχι γήινες ημέρες —είναι συμβατικές αυτές οι εκφράσεις, για μας είναι 40 μέρες, για την ψυχή δεν ξέρουμε πόσο διαρκεί αυτό— παίρνουν οι άγγελοι την ψυχή, την ανεβάζουν και πάλι στον ουράνιο θρόνο και εκεί η ψυχή προσκυνάει την Αγία Τριάδα. Και τότε, την 40ή ημέρα, γίνεται η προσωρινή κατάταξη της ψυχής. Όχι στον Παράδεισο, στο προστάδιο, στον προθάλαμο, στην πρόγευση του Παραδείσου.

Ή τις αμετανόητες ψυχές στην πρόγευση της κολάσεως, που λέγεται αλλιώς Άδης. Στον Παράδεισο κανείς ακόμη δεν πάει, και οι Άγιοι ακόμη. Όταν θα γίνει η Δευτέρα του Χριστού Παρουσία, δηλαδή στην τέλεια πληρότητα, την αγαλλίαση, το φως, την απόλαυση, την ηδονή, όλοι μαζί μετά τη Δευτέρα Παρουσία. Τώρα οι ψυχές προγεύονται ή στην πρόγευση του Παραδείσου ή στην πρόγευση της κολάσεως, που λέγεται Άδης. Κάναμε μια ερώτηση. Τώρα λίγο θα σας δώσω μια μικρή χαρά, γιατί είδα λίγο μερικοί αναστενάζετε, ξεφυσάτε. Λογικό είναι. Φοβάστε.

Είναι λογικό να φοβόμαστε, αδελφοί. Θα τα ζήσουμε, θα τα δούμε όλα αυτά. Λένε οι Άγιοι ότι όσοι είναι αμετανόητοι δεν περνούν τελώνια, πάνε κατευθείαν στην κόλαση. Αλλά και όσοι είναι μετανοημένοι, ζουν με πνευματική ζωή, με εξομολόγηση, με πνευματικό αγώνα, με συχνή Θεία Κοινωνία, με νηστεία, ούτε αυτοί περνούν τελώνια.

Ευθείαν στο θρόνο του Θεού. Θέλετε να περάσετε από τελώνια; Δεν θέλουμε. Πώς το ξέρουμε αυτό; Δεν είναι αυτό εικασία. Μας το είπε ο ίδιος ο Χριστός. Τι λέει; «Αμήν αμήν λέγω υμίν, ο τον λόγον μου ακούων και πιστεύων τω πέμψαντί με, έχει ζωήν αιώνιον και εις κρίσιν ουκ έρχεται». Για ποια κρίση μιλάει; Για την προσωρινή. Γιατί κρίση θα περάσουμε όλοι, τη μέλλουσα. «Εις κρίσιν ουκ έρχεται». Πώς φαίνεται; Μιλάει για την προσωρινή. «Αλλά μεταβέβηκεν εκ του θανάτου». Κατευθείαν στη ζωή. Το χωρίο, λοιπόν, δεν αναφέρεται στη μέλλουσα κρίση, αλλά στην προσωρινή κρίση. Άλλωστε, φαίνεται και αυτό αλλού. Λέει: «Απόκειται τοις ανθρώποις άπαξ αποθανείν, μετά δε τούτο κρίσις».

Κρίση; Η μερική. Αυτή που γίνεται την 40ή ημέρα από τον θάνατο του ανθρώπου. Άρα, λοιπόν, αν δεν θέλουμε να περάσουμε όλη αυτή τη φρικτή διαδικασία, πρέπει να ζούμε με μετάνοια, με προσευχή, με μυστηριακή ζωή, με μελέτη του Λόγου του Θεού. Τα ξέρουμε όλα αυτά. Τώρα, στο πιο ενδιαφέρον θέμα. Οι 40 μέρες τελειώσανε. Από εκεί και πέρα, τι γίνεται; Πώς ζουν οι ψυχές εκεί; Ξέρουμε; Πώς δεν ξέρουμε; Πρώτα να αναφέρω τα δύσκολα. Πώς ζουν οι ψυχές στον Άδη; Οποιαδήποτε περιγραφή, αδελφοί μου, θα είναι λανθασμένη, διότι αυτό που σίγουρα ξέρουμε και μόνο είναι ότι εκεί οι ψυχές δεν βλέπουν, δεν επικοινωνούν. Σκοτάδι φρικτό, απέσιο. Ακούγονται μόνο ουρλιαχτά, κραυγές. Ευχαριστώ.

Δάκρυα, στεναγμοί, ο τριγμός και ο βρυγμός των οδόντων. Ξέρετε, είναι αιώνια, ε; Εδώ να σε κλείσουν σε ένα ασανσέρ 10 λεπτά, όχι παραπάνω, 10 λεπτά, και αισθάνεσαι φοβερά. Να κλείσει το ρεύμα η ΔΕΗ για λίγα λεπτά, είσαι σε ένα σκοτεινό μέρος και φοβάσαι. Για σκεφτείτε, αιώνια. Φοβερό πράγμα, αδελφοί μου. Καμιά επικοινωνία. Φοβερή κατάσταση. Και αυτό δεν είναι η τέλεια κόλαση, είναι η πρόγευση. Για σκεφτείτε πώς θα είναι η οριστική κόλαση. Πάμε τώρα στην πρόγευση του Παραδείσου. Είπαμε, αδελφοί μου, ότι οι ψυχές έχουν αυτοσυνειδησία, δηλαδή μετά δεν χάνουν την αίσθηση, τη μνήμη, τη σκέψη, τη γνώση, τα συναισθήματα.

Δεν έχουν σωματικά μάτια, αλλά βλέπουν.

Μπροστά στο φέρετρο και συζητάμε: «Τα έγραψε, τα έγραψε; Ποιος θα τα φάει τα εκατομμύρια στην τράπεζα;» Μας ακούει όμως ο νεκρός και λυσσά: «Δεν ντρέπονται αυτοί; Ακόμη δεν πέθανα και ρίξαν τα περιουσιακά». Εμείς νομίζουμε ότι οι νεκροί ούτε βλέπουν ούτε ακούνε ούτε καταλαβαίνουν, και βλέπουν και ακούν και ντρέπονται για τα χάλια μας. Μπροστά στο φέρετρο εμείς να συζητάμε, να λέμε κληρονομικά, να λέμε αστεία, να κουτσομπολιάζουμε, φοβερά. Δηλαδή, έχουμε μπροστά μας ένα από τα πιο φοβερά μυστήρια και, αντί να σταθούμε με προσευχή, με συγκλονισμό, να γελάμε, να σχολιάζουμε, να θυμόμαστε καμιά περίεργη στιγμή του κεκοιμημένου ή της κεκοιμημένης. Λοιπόν, οι ψυχές έχουν αισθήσεις και γνώση και, στην πρόγευση του παραδείσου, λέει —σας ευχαριστώ πολύ—

ο Όσιος Νικήτας ο Στηθάτος, ότι οι ψυχές που είναι έτσι εν μετανοία και με πνευματικό αγώνα ακτινοβολούν φως, λάμπουν σαν τον ήλιο. Όλα αυτά πρόγευση, έτσι, σε μέτρο, όχι στην τελειότητα. Προγεύονται το φως του Θεού. Και όχι μόνον αυτό. Θα πείτε, πέθανε η μαμά, ξέρει τώρα εδώ στη Γη τι γίνεται; Έχει ορφανά αφήσει πίσω, ξέρει.

Φυσικά, όχι μόνο ξέρει, αλλά και βλέπει. Χάσαμε τη μάνα μας, τον πατέρα μας και λέμε, τώρα εκεί που είναι... Δεν είναι εκεί, αδελφοί μου. Οι ψυχές που έζησαν με μετάνοια, επιτρέπει ο Θεός —θα δούμε ποιες στιγμές, όχι πάντοτε— σε συγκεκριμένες στιγμές, να βλέπουν το παιδάκι τους που κινδυνεύει, που πεινά, που κλαίει, που υποφέρει, που κινδυνεύει από τροχαίο, που είναι στο νοσοκομείο ετοιμοθάνατο.

Κινητοποιεί η ψυχή όλες τις αγγελικές δυνάμεις, τους Αγίους, τους συγγενείς. Συναγερμός γίνεται πάνω στον ουρανό. Βλέπουν οι ψυχές και βλέπουν και ακούν. Όχι όλες, του Άδη είπαμε. Για αυτές που πέθαναν με μετάνοια, με πνευματικό αγώνα. Βλέπουν οι ψυχές, χαίρονται με την πρόοδό μας, υποφέρουν με τα χάλια μας. Εμείς αυτά δεν τα καταλαβαίνουμε. Λέει ο Όσιος Μακάριος ο Μέγας ότι του είπε ένας άγγελος του Θεού: «Όπως στον κόσμο αυτό οι άνθρωποι συνομιλούν με άλλους ανθρώπους, γνωρίζουν καινούργιους, τους χαιρετούν, κάθονται, συνομιλούν, ρωτάει ο ένας τον άλλο τα νέα του, έτσι γίνεται και στην άλλη ζωή. Ο ένας γνωρίζει τον άλλο, συνευφραίνεται και συνομιλεί. Όπως ακριβώς εδώ», συνεχίζει ο άγγελος του Θεού,

«πηγαίνει κανείς στην αγορά και εκεί βλέπει πλουσίους και πτωχούς και ρωτά: “Ποιος είναι αυτός; Ποιος είναι ο άλλος;” και μαθαίνει διάφορους που δεν έχει γνωρίσει ποτέ, έτσι γίνεται και εκεί. Αλλά αυτό γίνεται μόνο με τους δικαίους. Οι αμαρτωλοί δεν έχουν καμιά πληροφορία και καμιά επικοινωνία». Ποιους θα γνωρίσουμε πρώτα, ξέρετε; Τους συγγενείς μας.

Γνωρίσαμε ίσως παππού, γιαγιά, κάποια από εμάς, προπάππου, προγιαγιά. Θα έρθουν να μας συστηθούνε. «Τι κάνεις, εγγονούλα μου, δισεγγονούλα; Ήρθα, είμαι ο τάδε». Θα μας λέει ιστορίες από τη ζωή του, θα μαθαίνουμε πολύ ωραία πράγματα. Μόνον αυτούς; Για σκεφτείτε, θα γνωρίσουμε και μεγάλες μορφές της ιστορίας και των Αγίων, τους εθνικούς ήρωες, τους Αγίους του τόπου μας. Θα μας αποκαλύπτουν μυστικά από τη ζωή τους.

Είναι ένα πανηγύρι, αδελφοί μου, όχι μόνο στη Δευτέρα Παρουσία, από αυτή τη ζωή. Δεν είναι η μέση κατάσταση ψυχών μια στατική κατάσταση. Βλέπουν οι ψυχές, επικοινωνούν και πληροφορούνται. Έχουμε και μαρτυρίες. Στον Ευεργετινό αναφέρεται για έναν μοναχό Πέτρο, ο οποίος, ενώ πέθανε, γύρισε από την άλλη ζωή και μας περιέγραψε τις καταστάσεις.

Και σε άλλα περιστατικά, δεν θα σας τα αναφέρω. Εγώ γνώρισα έναν ιερέα ο οποίος πέθανε δύο φορές. Πέθανε για δεύτερη φορά πριν δύο-τρία χρόνια. Είχε ξαναπεθάνει πριν δέκα περίπου χρόνια, δεκαπέντε, στα Γιάννενα. Για λίγα λεπτά, επιβεβαιωμένα, σε πανεπιστημιακό νοσοκομείο Ιωαννίνων. Ο ιερέας λέγεται πατήρ Κωνσταντίνος Παπάς και μου τα έλεγε ο ίδιος. Είδαν οι γιατροί ότι δεν λειτουργεί εγκέφαλος, καρδιά, τίποτα.

«Εγώ έβλεπα», λέει, «καταρχήν ένα σκοτάδι πυκνό, άκουγα ουρλιαχτά, κραυγές, και φώναζαν οι δαίμονες και έλεγαν: “Παπα-Κώστα, τι κόσμος είστε! Είναι γεμάτη”», σας τα λέω όπως μου τα έλεγε, «“είναι γεμάτη η κόλαση από παπάδες σαν και σένα. Έχει και ανθρώπους της Εκκλησίας και παπαδιές και δεσποτάδες και διάφορα”. Και εγώ», λέει, «έτρεμα, έτρεμα, έτρεμα, φοβόμουνα. Άκουγα όμως», λέει, «τη φωνή του πνευματικού μου από τον ουρανό, που ήταν ο αείμνηστος Μητροπολίτης Δρυϊνουπόλεως Σεβαστιανός, που του έλεγε: “Πάτερ Κωνσταντίνε, κάνε υπομονή, λίγο ακόμη, τελειώνουν τα βάσανα. Έλα, έλα κοντά μας”». Και όταν, λέει, πέρασε το φρικτό αυτό μαρτύριο, μέσα στο φως έβλεπε τους Αγγέλους, τους Αγίους. Ανέβηκε πάνω στην Αγία Τριάδα και του είπε ο Άγιος Νικόλαος, ο Άγιος στον ναό τον οποίο λειτουργούσε ο πατήρ Κωνσταντίνος, του έλεγε: «Πάτερ Κωνσταντίνε, δεν είσαι έτοιμος».

«Θα γυρίσεις πίσω, θα πας πάλι κάτω στη γη, να ζήσεις με μεγαλύτερη άσκηση και αγώνα, για να γυρίσεις μετά πάλι στον Παράδεισο». Και του λέω εγώ: «Πάτερ μου, και τώρα πώς περνάτε τη μέρα σας;» «Τώρα, από το πρωί μέχρι το βράδυ, όρθρο, ώρες, μεσονυκτικά, εσπερινούς, απόδειπνα, προσευχές». Με φόβο μου τα έλεγε, μου τα περιέγραφε με έναν τρόπο σαν να τα έβλεπε μπροστά του. Αδελφοί μου, όλα αυτά τα λέμε όχι για να δημιουργήσουμε πανικό ή φόβο. Μετά από δύο μέρες θα τα ξεχάσετε όλοι σας αυτά που τώρα συζητάμε. Η Εκκλησία μας όμως μας βοηθάει με αυτά τα πράγματα, όχι για να μας τρομοκρατήσει, για να μας φοβίσει, αλλά για να μας βοηθήσει να έχουμε μνήμη θανάτου, για να μας ξεκολλήσει από αυτή τη ζωή. Μας λέει σε κάθε λειτουργία:

«Ἄνω σχῶμεν τὰς καρδίας». Και εμείς τι απαντούμε; Ψέματα. «Ἔχομεν πρὸς τὸν Κύριον». Ψέματα δεν λέμε; Ποιος από μας έχει προς τον Κύριο; Θέλει κανείς από εμάς να πεθάνει; Μόλις ακούσουμε τον θάνατο, «χτύπα ξύλο» λέμε, «μακριά». Ανόητα πράγματα κάνουμε. Κανείς δεν θέλει να πεθάνει, κανείς δεν θέλει να σκέφτεται τον θάνατο. Νομίζουμε ότι είμαστε εδώ για πάντα. Θέλουμε όλο εδώ να βρισκόμαστε. Λέμε «πάνω απ’ όλα η υγεία». Άλλο ψέμα και αυτό. Τι λέει «πάνω απ’ όλα η υγεία»; Πάνω απ’ όλα η ψυχή μας. Και πώς το λέμε αυτό το πράγμα, «πάνω απ’ όλα η υγεία»; Πού το γράφει αυτό στην Αγία Γραφή, να το δω κι εγώ; Πάνω απ’ όλα η υγεία. Καλή είναι η υγεία, αλλά πάνω και από την υγεία του σώματος υπάρχει η σωτηρία της ψυχής μας. Λέει λοιπόν η Εκκλησία μας:

Διαρκώς να έχουμε στραμμένο τον νου μας στην αιωνιότητα. Εδώ είμαστε προσωρινοί, νοικάρηδες, μετανάστες, λαθρομετανάστες είμαστε. Εκεί είναι η πατρίδα μας, εκείνος ο προορισμός μας. Βλέπετε, ο Αβραάμ, πάμπλουτος, με ζώα, με υπηρέτες, με δούλους, δεν έφτιαχνε παλάτι, λέει, γιατί καταλάβαινε ότι πέρα από αυτά όλα τα φθαρτά υπάρχουν τα επουράνια, τα άγια, τα μόνιμα. Και το μοναδικό, λέει, οικόπεδο εδώ που αγόρασε, ξέρετε πόση έκταση είχε; Δύο επί ένα, επί δύο φορές. Έναν τάφο αγόρασε για τον εαυτό του και έναν για τη Σάρα. Τώρα, τι πρέπει να κάνουμε πέρα από όλα αυτά, δηλαδή πέρα από τη δική μας ετοιμασία για τον δικό μας θάνατο;

Να θυμόμαστε τους κεκοιμημένους που έφυγαν από τη ζωή αυτή και έχουν ανάγκη από τις προσευχές μας. Αν είχαν φωνή, θα μας έλεγαν: «Μην πετάτε λεφτά σε στεφάνια και δεν ξέρω τι. Βοηθήστε μας, προσευχηθείτε για μας. Έχουμε ανάγκη τις προσευχές σας». Τις

προσευχές σας, λέει ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ότι οι ψυχές ανακουφίζονται πάρα πολύ όταν οι άνθρωποι εδώ στη γη προσεύχονται γι’ αυτούς, κάνουν μνημόσυνα, θείες λειτουργίες. Γι’ αυτό, λέει ο Άγιος Κοσμάς, αν αγαπάτε τους αποθαμένους σας, να κάνετε μνημόσυνα, νηστείες, προσευχές, ελεημοσύνες. Λέει και ο Όσιος Παΐσιος ότι οι κεκοιμημένοι βοηθούνται με την προσευχή των πνευματικών ανθρώπων. «Κάποιος ήρθε στο καλύβι και μου είπε με κλάματα: “Γέροντα, δεν έκανα προσευχή για κάποιον γνωστό μου και κεκοιμημένο”».

«Μου εμφανίστηκε στον ύπνο μου και μου είπε: “Είκοσι μέρες έχεις να με βοηθήσεις, με ξέχασες και υποφέρω”. Και πράγματι», μου λέει, «εδώ και είκοσι μέρες είχα ξεχαστεί με διάφορες δουλειές και ούτε για τον εαυτό μου δεν προσευχόμουν». Και συνεχίζει σε άλλο σημείο ο πατήρ Παΐσιος και λέει, ο Όσιος Παΐσιος: «Όταν προσεύχομαι για τους κεκοιμημένους, βλέπω στον ύπνο μου τους γονείς μου, γιατί αναπαύονται την ώρα που προσεύχομαι γι’ αυτούς. Κάθε φορά που έχω θεία λειτουργία, κάνω και ένα γενικό μνημόσυνο για όλους τους κεκοιμημένους και εύχομαι για τους βασιλείς, για τους αρχιερείς, και στο τέλος λέω και “ὑπὲρ ὧν τὰ ὀνόματα οὐκ ἐμνημονεύθησαν”. Αν καμιά φορά δεν προσευχηθώ γι’ αυτούς, μου εμφανίζονται μπροστά μου γνωστοί και κεκοιμημένοι».

«Συγγενή μου», συνεχίζει, «που είχε σκοτωθεί στον πόλεμο, τον είδα ολόκληρο μπροστά μου στη Θεία Λειτουργία, την ώρα του μνημοσύνου, γιατί αυτόν δεν τον είχα γράψει στα ονόματα των κεκοιμημένων». Και κάτι άλλο πιο συγκλονιστικό μας λέει ο Όσιος πατήρ Ιάκωβος Τσαλίκης. Για να μη χαθούμε λίγο στον ειρμό μας, αδελφοί, οι ψυχές μας βλέπουν και πληροφορούνται για μας όταν τους επιτρέψει ο Θεός, βέβαια. Γενικό είναι αυτό, αλλά οπωσδήποτε είναι ανάμεσά μας την ώρα των μνημοσύνων και, πολύ περισσότερο, την ώρα που κάνουμε θεία λειτουργία γι’ αυτούς. Σε ποια στιγμή κατέρχονται; Όταν ο ιερεύς, στην προσκομιδή,

πάει η γυναίκα το πρόσφορο και δώσει τα ονόματα, την ώρα που ο ιερεύς βγάζει πάνω από το... το πρόσφορο μικρά-μικρά κομματάκια, μερίδες για τα ονόματα των κεκοιμημένων, εκείνη την ώρα και σε όλη τη διάρκεια της Θείας Λειτουργίας οι ψυχές των μετανοημένων ανθρώπων έρχονται ανάμεσά μας και συλλειτουργούμαστε, συλλειτουργούμεθα μαζί τους. Όταν λοιπόν, λέει, τελούσε την προσκομιδή ο πατήρ Ιάκωβος Τσαλίκης, συχνά έβλεπε και τις ψυχές που μνημόνευε. «Κάθε φορά που προσκομίζω», έλεγε, «βλέπω τις ψυχές που περνούν από μπροστά μου και με παρακαλούν να τις μνημονεύσω. Και να τις ξεχάσω δεν μπορώ». Και συνεχίζει: «Ήταν συγκλονιστικό, φοβερά συγκλονιστικό, να αισθάνεσαι και να βλέπεις με τη χάρη του Αγίου Πνεύματος τις ψυχές των κεκοιμημένων να απλώνουν τα χέρια τους και

να εκλιπαρούν, φωνάζοντας απεγνωσμένα: “Έλεος, έλεος, έλεος”». Τα έβλεπε αυτά ο πατήρ Ιάκωβος και λέει: «Αλλά στην πιο ιερή στιγμή, στον Καθαγιασμό, μετά τον Καθαγιασμό, στο επίγειο θυσιαστήριο, έβλεπε ένα πλήθος αμέτρητο από λευκοφορεμένους ιερείς που κατέβαιναν από τον ουρανό και έπαιρναν τα διάφορα ονόματα και τα αιτήματα και τα προσκόμιζαν επάνω στον θρόνο του ουρανίου θυσιαστηρίου». Δηλαδή, τα ονόματα που μνημονεύει ο ιερέας, και των ζώντων βέβαια, αλλά και των κεκοιμημένων περισσότερο, τα παίρνουν αυτά τα ονόματα οι ιερείς του ουρανού από το επίγειο θυσιαστήριο και τα ανεβάζουν στο επουράνιο θυσιαστήριο. Και εμείς πηγαίνουμε στα μνημόσυνα, κοιτάμε τα ρολόγια μας. «Πω, πω, πω, πω, άργησε η εκκλησία μας, δεν το ξέρω αυτό». Φεύγουμε κιόλας, δεν δίνουμε σημασία.

Βγαίνουν έξω να κάνουν τσιγάρα. Αδελφοί μου, είμαστε απαράδεκτοι. Όταν θα πεθάνουμε όμως και θα βλέπουμε να μας κάνουν τα ίδια τα παιδιά μας και τα εγγόνια μας, θα λέμε: «Δεν ντρέπονται λίγο; Τέτοια αγάπη είχαν στη μάνα τους, στη γιαγιά τους;» Αλλά κι εμείς τα ίδια κάνουμε. Δεν τα υπολογίζουμε όλα αυτά. Λέμε: «Άντε να τελειώσει, να πάμε στο σπίτι, να μαγειρέψουμε, να πάμε εκδρομούλα με τα παιδάκια». Δεν κατανοούμε ότι εκείνη την ώρα της Θείας Λειτουργίας, του μνημοσύνου, στα Σαρανταλείτουργα, στα Ψυχοσάββατα, οι ψυχές ευφραίνονται. Και τέλος, αδελφοί μου, καθώς έχει περάσει η ώρα, να πω δύο πράγματα ακόμη που τα λέει ο πατήρ Παΐσιος. Βοηθούν, εντάξει, και οι ελεημοσύνες και οι νηστείες και όλα αυτά, το κεράκι στο σπίτι, το καντήλι, το θυμίαμα, όλα είναι βοηθητικά. Αλλά το πιο βοηθητικό από όλα, ξέρετε ποιο είναι;

Μέχρι τώρα, από όλα αυτά που αναφέραμε, είναι τα μνημόσυνα και οι λειτουργίες. Υπάρχει όμως, λέει, και κάτι που είναι ακόμη πιο δραστικό. Λέει ο πατήρ Παΐσιος: «Το καλύτερο από όλα τα μνημόσυνα που μπορούμε να κάνουμε για τους κεκοιμημένους είναι η προσεκτική μας ζωή, ο αγώνας που θα κάνουμε για να κόψουμε τα ελαττώματά μας, για να λαμπικάρουμε την ψυχή μας. Γιατί η δική μας ελευθερία από τα υλικά πράγματα και από τα ψυχικά πάθη, εκτός από τη δική μας ανακούφιση, έχει ως αποτέλεσμα και την ανακούφιση των κεκοιμημένων προπάππων όλης της γενιάς μας». Εάν είμαστε εμείς καλοί, ξεκουράζονται πάνω στον ουρανό παππούς, προπάππος, προ-προ-προ-προ-προ-προ, εκατοντάδες στην αλυσίδα αναπαύονται. Γιατί; Το εξηγεί:

«Οι κεκοιμημένοι νιώθουν χαρά όταν ένα παιδί τους, ένας απόγονός τους, είναι κοντά στον Θεό. Αν όμως εμείς δεν είμαστε σε καλή πνευματική κατάσταση, όσες ελεημοσύνες και να κάνουμε, στεφάνια, δεν ξέρω τι, υποφέρουν οι κεκοιμημένοι γονείς μας, ο παππούς μας, ο προπάππος μας, όλες οι γενιές». Και το εξηγεί, λέει: «Δες τι απογόνους κάναμε», λένε και στεναχωριούνται. Αν όμως εμείς είμαστε σε καλή πνευματική κατάσταση, ευφραίνονται, γιατί και αυτοί έγιναν συνεργοί να γεννηθούμε και ο Θεός, κατά κάποιον τρόπο, υποχρεώνεται να τους βοηθήσει. Αυτό, δηλαδή, καταλήγει ο πατήρ Παΐσιος, που θα δώσει χαρά στους κεκοιμημένους είναι να αγωνιστούμε, να ευαρεστήσουμε τον Θεό με τη ζωή μας, ώστε

να συναντηθούμε στον Παράδεισο και να ζήσουμε όλοι μαζί στην αιώνια ζωή. Αδελφοί, κλείνοντας, σκεφτείτε λίγο τώρα. Εμείς όλοι οι Έλληνες έχουμε χιλιάδες προγόνους, ήρωες, μάρτυρες της πίστεως, εκατομμύρια πάνω στον ουρανό. Θέλω να κλείσω με κάτι άλλο που έχει σχέση με το θέμα μας, αλλά και με το παρόν της πατρίδος μας.

Όλοι αυτοί λοιπόν οι μεγάλοι Άγιοι, Όσιοι, ασκητές, όλοι αυτοί οι πρόγονοί μας που μεγάλωσαν πάνω στα κατσάβραχα, στα χωράφια, με ιδρώτα, με αίμα, με πίστη, με κόπο, με ευλάβεια, τι θα σκέφτονται, λέτε, άραγε, για τα χάλια μας του 2016;

Πάμε από το κακό στο χειρότερο, ότι αδειάσαμε τις εκκλησίες και γεμίσαμε τις καφετέριες.

Πέρυσι γεννήθηκαν μόνο 60.000 Ελληνόπουλα και κάναμε 500.000 εκτρώσεις. Τι θα λένε για μας; Ότι την ξεπουλάμε την πατρίδα μας σε τιμή ευκαιρίας, ότι η αποστασία μας πάει από το κακό στο χειρότερο. Σύμφωνα συμβίωσης, διαζύγια, προγαμιαίες σχέσεις, πολυγαμικές σχέσεις. Δεν αφήσαμε τίποτε όρθιο.

Σκεφτείτε λοιπόν τι θα λένε όλοι αυτοί για μας. Θα λένε: «Τι κρίμα! Εμείς χύσαμε το αίμα μας γι’ αυτόν τον τόπο, να τον ελευθερώσουμε, για να βγάλουμε παιδιά ελεύθερα, που να αγαπούν τον Θεό, που να ξέρουν να κάνουν τον σταυρό τους, και τα σημερινά παιδιά δεν ξέρουν ούτε το Πάτερ ἡμῶν να λένε».

Αδελφοί, αν δεν μετανοήσουμε, θα περάσουμε δύσκολες μέρες, πολύ δύσκολες.

Στους ώμους μας κρέμεται η ευθύνη του τόπου μας. Ο Θεός ζητάει από εσάς, από εμάς, από τους λίγους, να σηκώσουμε το βάρος της εποχής μας, να κλάψουμε εμείς για τους χιλιάδες που γελάνε, να μετανοήσουμε εμείς για τους χιλιάδες αμετανόητους, να προσευχηθούμε εμείς γι’ αυτούς που δεν ξέρουν να προσεύχονται, να μετανοήσουμε εμείς γι’ αυτούς που δεν ξέρουν να κάνουν τον σταυρό τους. Είναι μεγάλη η ευθύνη, αδελφοί μου. Κάθε μέρα η πατρίδα μας βυθίζεται. Αλλά να πω και το παρήγορο και να κλείσω. Μην απογοητευόμαστε. Ο Άγιος Ανδρέας, ο διά Χριστόν Σαλός, ζήτησε μια φορά από τον Άγιο Θεό να ανέβει επάνω στον ουρανό, να δει πώς είναι ο Παράδεισος. Και

μετά από χρόνια που το ζητούσε, το παρακαλούσε και λοιπά, τον πήρε ο άγγελος του Θεού εν ζωή, τον ξενάγησε πώς είναι η κόλαση, ο Παράδεισος, όλα αυτά που λέγαμε. Ανέβαινε, ανέβαινε, αφού γύρισε στους Αγγέλους, τους Αγίους, τους Οσίους, τους Ασκητές, στην Αγία Τριάδα. Κάποια στιγμή τον παίρνει ο Άγγελός του και γυρίζουν να κατεβαίνουν. Τότε λοιπόν ο Άγιος Ανδρέας, ο διά Χριστόν Σαλός, άρχισε να κλαίει. Λέει: «Άγγελέ μου, εγώ πιο πολύ ήθελα κάτι άλλο να δω εδώ στον Παράδεισο». «Τι ήθελες να δεις;» «Ήθελα να δω τη μητέρα μας, την Κυρία Θεοτόκο». «Δεν γίνεται», λέει, «πρέπει να πάρουμε άδεια από τον Θεό». Πίσω ανέβησε πάλι επάνω, ζητάει άδεια ο Άγγελος, παίρνει ξανά πίσω στον δρόμο της επιστροφής, πάλι επάνω στον ουρανό, τον Όσιο Ανδρέα, και τον πάει στα δεξιά της Αγίας Τριάδος. Και εκεί τι να δει; Έναν ακτινοβόλο θρόνο που ακτινοβολούσε το φως του Θεού.

Εκεί πάνω δεν ήταν κανείς. Λέει: «Άγιε Άγγελε, να περιμένουμε. Δεν είναι εδώ η Κυρία Θεοτόκος;» «Όχι», λέει, «δεν είναι εδώ». «Ας περιμένουμε λίγο. Ζήτησε άδεια, σε παρακαλώ, μέχρι να έρθει η Παναγία. Θέλω να την προσκυνήσω, να τη δω. Την αγαπώ πολύ». «Μην περιμένεις άσκοπα», του λέει. «Η Παναγία δεν πρόκειται να γυρίσει». «Γιατί; Δεν είναι εδώ;» «Λοιπόν, η Παναγία δεν είναι ποτέ εδώ». «Και πού είναι;» «Την αφήνετε εσείς οι άνθρωποι», λέει, «με τις προσευχές σας, με τις παρακλήσεις σας, με τους Χαιρετισμούς σας, με τα δάκρυά σας, να καθίσει ποτέ στον θρόνο της;»

Στους αρρώστους, στα ορφανά, στους πονεμένους, στους τσακισμένους, στους βασανισμένους ανθρώπους, σ’ αυτούς που υποφέρουν. Και να, τρέχει, αδελφοί μου, η Παναγία μας σε όλους αυτούς. Τις μέρες αυτές έχει πάρα πολύ δουλειά, τρέχει για την πατρίδα μας. Μεγάλοι γεροντάδες και ασκητές μάς λένε ότι έχει πολλή δουλειά, ιδιαίτερα φέτος, τα χρόνια αυτά, η Παναγία μας με την πατρίδα μας. Την αγαπάει ιδιαίτερα. Εδώ είναι το περιβόλι της, εδώ είναι τα μοναστήρια τα αμέτρητα, οι εικόνες της, εδώ το σπήλαιο της Αποκαλύψεως. Η γλώσσα μας έγινε εργαλείο για τη διάδοση του Ευαγγελίου, ο λόγος της Αγίας Γραφής. Εδώ ασκητές, όσιοι, και εμείς σήμερα που τα ρημάξαμε. Κλαίει και υποφέρει η Παναγία μας για την κατάντια μας, αλλά και προσεύχεται για μας. Να πέσουμε στην αγκαλιά της, στα πόδια της, και να είμαστε βέβαιοι: αυτή θα μας σώσει. Ούτε η Μέρκελ, ούτε ο Ομπάμα, ούτε ο Πούτιν, ούτε κανένας. Στην αγκαλιά των Αγίων, της Παναγίας μας, των κεκοιμημένων που

πόνεσαν και έχυσαν το αίμα τους για τον τόπο αυτό. Σ' αυτών τις προσευχές και τις ικεσίες στηριζόμαστε, για να ελκύσουν το έλεος του Θεού και να σώσουν και μας και την πατρίδα μας ολόκληρη. Καλή μετάνοια, αδελφοί μου, και καλό υπόλοιπο Αγίας και Μεγάλης Τεσσαρακοστής.