Discernment in the Life and Correspondence of Elder Joseph the Hesychast, by Father Vasileios Kalliakmanis

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Continuing in the same direction, we shall now hear from Father Vasileios Kalliakmanis, whom we ask to present the topic, “The Study of Death and the Way It Is Confronted in the Life and Teaching of Elder Joseph the Hesychast.” We should mention that Father Vasileios teaches ethics and pastoral theology in the Department of Theology. And as a priest, I believe he is better equipped than we laypeople to approach Elder Joseph in this way. We await his presentation with great interest, because this is a central subject. Death, after all, is the one certainty for us all. Thank you, Mr. Chairman. Brethren, Elder Joseph’s love for the Most Holy Theotokos was beyond all description. At the mere mention of her name, tears would stream from his eyes.

For some time he had been asking her to take him, so that he might rest, and the Queen of All heard him. A month beforehand, she assured him that his departure was near. On the eve of his repose, one of his acquaintances, a Mr. Skinas from Volos, came by; they knew each other very well. “How are you, Geronta?” he asked. “How is your health?” “Tomorrow, Sotiris, I am departing for the eternal homeland. When you hear the bells, remember my words.” Your Eminences, Most Reverend Hierarchs, venerable abbots, reverend fathers, most venerable monks and nuns, ladies and gentlemen, dear students: I began with this testimony of Elder Ephraim of Philotheou because today it is difficult to speak about the meaning of death and the remembrance of death. People are more willing to hear about what is called a dignified death than about the Christian understanding of death. It is no accident, of course, that the modern Western world has begun to accept euthanasia with relative ease. Once a person rejects the life beyond during his earthly life, confines himself to this present existence, and exalts the individual and so-called individual rights, nothing remains but to accept the modern form of euthanasia as the natural, ripened fruit of all this. For such a person, patient endurance in illness and awaiting the process of death have no meaning at all.

Western theology bears much of the responsibility for this distortion, especially through its dogmatic teaching on the satisfaction of divine justice. According to this theory, human sin offends divine justice and the majesty of God. The guilt is as great as the worth of the One who has been offended. Death, understood as a punishment inherited by the human race, is not enough to make atonement and restore the order that was disturbed. Christ Himself must be punished and shed His blood in order to satisfy the wrathful heavenly Father. For Western Christianity, Christ’s death on the Cross, understood as punishment, offered infinite satisfaction, sufficient to change the disposition of God the Father

and bring about the legal forgiveness of sins. For precisely this reason, in the West particular emphasis is placed on Christ’s death on the Cross rather than on His Resurrection. The Resurrection is regarded as an indication of His divinity, not as victory over death. If this is true on the theological level, something analogous is also true on the anthropological level. Yet through these and other similar views, the Roman Catholic Church exercised a pastoral ministry of fear during the Western Middle Ages. Thus, death by fire had a punitive and expiatory character. In this way, however, people were led either to despair or to atheism. Thus, little by little, we arrived at what is now called the individualization of death and, by extension, the so-called

individual right to a “dignified death,” as it is termed, and finally at the sanitizing and silencing of death. For Elder Joseph the Hesychast, however, as indeed for Orthodox Tradition, death is not a private matter, nor is it sanitized. It does not concern the individual alone; it has a social, communal, and ecclesiological character. Elder Joseph may have been a strict ascetic who subjected his body to harsh trials, even reaching the point of self-hatred. Yet God never ceased communicating uncreated grace to man: the love of God the Father, the beneficence of Christ His Savior, and the consolation of the All-Holy Spirit. Elder Joseph the Hesychast

not only did not exalt death as a god, but prepared his whole life for it. For him, death was not punishment, but a divine benefaction and an eternal Sabbath rest. Moreover, his severe ascetic struggle was voluntary and undertaken in imitation of the Passion and the kenosis, the self-emptying, of the sweetest Jesus, as he called Him. This struggle was directed toward cultivating the grace of Holy Baptism and Chrismation, not toward making juridical atonement to God. That is why he did not fear death. What, then, did he fear? Lack of faith, the withdrawal of grace, and abandonment by God.

His time here was filled with struggle, toil, and pain. His soul longed for rest, and so did his body. I remember that, although from our earliest days he had instilled in us a vivid remembrance of death, I was deeply struck by how familiar he was with the most fearsome Mystery of death. “Rest! It is something most sweet, which, as soon as it comes, will give me rest from the blows of this world.

I await it at every moment. It is indeed great and fearsome, yet it is also a very heavy yoke to bear the burdens of the world today. That is why patient endurance is needed, until we breathe our last standing upright.” He does not ignore the fact that death—the separation of the soul from the body—is truly fearsome. Yet far more serious is spiritual death: man’s separation from the grace of God. For this reason, he struggled so that the grace of the Most Holy Theotokos might dwell in his own heart and in the hearts of his spiritual children. But for this most ascetic Elder to reach the point where he regarded death as something most sweet and awaited it like a feast means that he had entrusted his whole life into the hands of God. He did not, however, reach this point all at once.

His experience is striking. “When you place death before you and await it at every moment, it flees far from you. When you fear death, it pursues you constantly. I buried three men with tuberculosis, hoping that I too would contract it. They even dressed a dying man in my own clothing when I buried him. Yet death departed and went to those who feared it.” He considers this path not to be for everyone, but for those who desire perfection, have chosen the ascetic way, and remain in continual communion with God. The presence of God and the assurance of that hope safeguard the ascetic and make him fearless in the face of illness and death. He writes to one of his spiritual children:

“God is continually present. Through Him we live and move; we are carried in His embrace. We breathe God, we are clothed with God, we touch God, and in the Mystery we eat God. Wherever you turn, wherever you go, God is everywhere: in the heavens, upon the earth, in your depths, in the trees, within the stones, in your nous—the spiritual intellect—and in your heart. Does He not see that you are in pain and suffering? Pour out your complaints to Him, and you will see consolation; you will see healing that will cure not only your body, but even more your soul and its passions.” This is the experience of the holy Fathers of nepsis, or watchfulness: the remembrance of death is also lived as a state bestowed by grace.

They also teach that meditation on the Mystery of death plays an important role in life in Christ. If used properly, it works unto deliverance and trains the human person as a unity of soul and body. Through the unceasing remembrance of death, the Christian advances in life in Christ. He sees this present life as the shadow of death. The continual remembrance of death becomes a restraining force that destroys the passions and sin, while at the same time fostering the virtues. The remembrance of death comes to compress pain into the present moment and leads to metanoia, to repentance. Through the pain and anguish felt before death, blessed penthos—mourning for sin—is born, together with a turning toward the heavenly blessings.

Evagrius Ponticus counsels the beginner monk: “As you sit in your cell, gather your nous. Remember the day of death. Behold then the lifelessness of the body; consider the calamity, take the pain to heart, and recognize the vanity of the world.” In this way, the Christian, and especially the monk, is armed with greater discernment in the many-sided warfare against the passions. He is not led to despair, but balances pain with a foretaste of the joy of the Resurrection. If the carnal mindset is cast off and restrained through fasting, vigils, and voluntary hardships, the passions of the soul, which we regard as difficult to overcome, are crushed through the remembrance of the sufferings of Hades and meditation on death. Elder Joseph follows this same path as the Fathers of watchfulness in the Philokalia.

For this reason, he calls blessed the person who remembers death day and night and prepares to meet it. Writing to a spiritual child on the occasion of the new year, he reminds him of the vanity of the world and of his duty to prepare for the end of life. The remembrance of death will make him watchful, so that he may never sin.

“Another new year. Once again, good wishes. Once again, hopes. Yet somewhere, hidden even from us, death lies waiting, for it has work to do. To those who await it, it comes cheerfully. But to those who do not expect it, it arrives bitter and harsh.” Elsewhere he teaches that when a monk grows weary and weakens in his ascesis, his ascetic discipline, he must gather and direct his nous toward the remembrance of death, the remembrance of Hell, the Judgment, and Christ’s Second Coming. This remembrance brings katanyxis, or compunction; it brings tears. At the same time, he calls the monk to turn toward visions of Paradise and the eternal blessings, giving thanks to God for His divine gifts. Reflecting on these gifts and blessings, the Elder writes: “When the soul departs and this mortal little body is left to mother earth, then may we enter as into our true homeland, converse with brothers and angels, exchange divine greetings, and remain forever astonished and filled with wonder at the heavenly choirs, while being illumined in purity by the Master and Giver of light.”

“Thus we remain inseparable.” Here we have a wonderful description of the communion that will exist in Paradise. Reading some of his texts superficially, a reader might gain the impression that the Elder somehow rejected this present world. For example, he writes: “Vain world, liar and deceiver, there is nothing good in you. You are all falsehood, all deception. You deceive us and mock us. You play with us. You show us years ahead, favors, and lasting health. Then suddenly death overtakes us, and everything bursts like bubbles and is torn apart like a spider’s web.” Yet a careful reader who goes deeper will discover throughout all the Elder’s writings a balance between history and eschatology. Elder Joseph

both taught the lowliness of this present life and awaited the Kingdom of God, fully aware of the passing and unstable nature of worldly things. Far from rejecting this present earthly life, he longed for life according to nature and life in the Holy Spirit. Only in this way does the present life receive meaning and attain its true worth, because a life ruled by the passions and sin, as a deviation from what is according to nature, means falling into what is contrary to nature. In this way the passions are born and death is nourished. Life in the Holy Spirit, granted to the Christian through ascesis, the cultivation of the virtues, and participation in the sanctifying grace of the Mysteries, frees him from corruption and death. He wrote:

“First, the Lord set us free through Holy Baptism. He then gave us His commandments as antidotes to the passions, so that we might not fall again into slavery to sin.” Indeed, in Holy Baptism the old man dies with Christ. The new man is born and renewed according to the image of his Creator. The person being baptized is anointed with oil and prepared for the sacred spiritual struggles. Ultimately, he follows Christ into martyrdom and mystically dies with Him to the life of sin. He is called to live the life of virtue, to rise from sin, and to abolish the dominion of death. “Having risen, death no longer has dominion over Him.” Baptism is a symbol of Christ’s death; at the same time, it is spiritual birth and a gift of grace, a gift from God. The Christian is anointed with oil not only during the service of Holy Baptism,

but also during the funeral service. The first anointing called the newly illumined Christian to the path of spiritual struggle toward perfection. The final anointing seals the completion of those struggles. The measure and criterion of whether a person is living as a Christian is how he confronts the fear of death—what, in today’s terminology, we might call a Christian “good death.” The Elder’s own end is characteristic. I do not have time to read the entire account, so I shall read only a short excerpt. Having foretold the day of his death, Elder Joseph took part on his knees in the vigil for the Most Holy Theotokos, received Holy Communion of the All-Pure Mysteries, and awaited the end of his earthly life. His spiritual children accompanied him with prayer and their prayer ropes. He gave them his blessing and, gazing toward heaven, surrendered his holy soul

into the hands of Christ, the righteous Judge, on August 15, 1959, filled with nepsis, or watchfulness, and inexpressible katanyxis, or compunction. His death left behind a sense of the Resurrection. The testimony of Elder Ephraim is again characteristic: “It was truly a wondrous death. The scene spread a resurrectional feeling. Before us lay a dead man upon a bed, yet within ourselves we were experiencing resurrection, and that feeling never left us. Ever since, the memory of our ever-memorable holy Elder has been accompanied by it.” From all that has been said, it is clear that the blessed Elder did not devalue this present life. Rather, he gave it ascetic meaning by connecting it with the source of life,

the Triune God, who creates, holds together, sustains, sanctifies, perfects, and gives life to all beings. He regards bodily death as fearsome, but he does not fear it. What he fears is the death of the soul: the withdrawal of grace and the severing of communion with God. Faithfully continuing the Orthodox ascetic tradition, he does not ascribe an expiatory or punitive character to death, but sees it as a sign of divine love for mankind and as an eternal Sabbath rest. Thank you very much.

We warmly thank Father Vasileios, who offered us a theological assessment of death both in the Latin West, with its doctrine of satisfaction of Divine Justice, and in the Orthodox East. Following the thought of Elder Joseph, he rightly placed death within the resurrectional life that the elder was already living in the present—a life personal in character, but above all ecclesiological and eschatological, in the sense that the Last Things (eschata) break into the present.

Στη συνέχεια και στην ίδια κατεύθυνση θα ακούσουμε και παρακαλούμε τον πατέρα Βασίλειο Καλλιακμάνη να εισηγηθεί το θέμα «Μελέτη και αντιμετώπιση του θανάτου στη ζωή και τη διδασκαλία του Γέροντος Ιωσήφ του Ησυχαστού». Ο πατήρ Βασίλειος, θα πρέπει να πούμε, ότι υπηρετεί παράλληλα με την ηθική και την ποιμαντική στο Τμήμα Θεολογίας και, ως ιερέας που είναι, νομίζω ότι θα έχει περισσότερες προϋποθέσεις από εμάς τους λαϊκούς σε αυτήν την προσέγγιση του Γέροντα Ιωσήφ. Τον περιμένουμε με πολύ ενδιαφέρον, γιατί αυτό είναι κεντρικό θέμα. Ο θάνατος, έτσι, είναι το βέβαιο για όλους μας. Ευχαριστώ, κύριε Πρόεδρε. Άνδρες, η αγάπη του Γέροντος Ιωσήφ προς την Παναγία μας είναι ανωτέρα πάσης περιγραφής. Μόνο που ανέφερε το όνομά της, τα μάτια του έτρεχαν.

Παρακαλούσε από καιρόν να τον πάρει, να ξεκουραστεί, και εισήκουσεν η Παντάνασσα. Τον επληροφόρησε ένα μήνα πριν για την αναχώρησή του. Στην παραμονή της κοιμήσεώς του επέρασε ένας εκ των ιδίων, κύριος Σκηνάς από τον Βόλο· ήταν γνώριμοι πολύ. «Τι κάμετε, Γέροντα», του λέγει, «πώς έχει η υγεία σας;» «Αύριον, Σωτήρη, αναχωρώ για την αιωνίαν πατρίδα. Όταν ακούσεις τις καμπάνες, να ενθυμηθείς των λόγων μου». Άγιε Πανιερότατε, Σεβασμιότατε, Σεβασμιότατοι, Άγιοι Καθηγούμενοι, Σεβαστοί Πατέρες, Οσιολογιότατοι Μοναχοί, Οσιότατες Μοναχές, Κυρίες και Κύριοι, αγαπητοί φοιτητές και φοιτήτριες, άρχισα τη μαρτυρία του Γέροντος Εφραίμ Φιλοθεΐτου, διότι είναι δύσκολο κανείς σήμερα να μιλήσει για το νόημα και τη μνήμη του θανάτου. Πιο εύκολα ακούγεται όταν αναφερθεί στον λεγόμενο αξιοπρεπή θάνατο παρά όταν αναφέρεται στη χριστιανική θεώρησή του. Δεν είναι τυχαίο, βέβαια, το ότι ο σύγχρονος δυτικός κόσμος άρχισε να αποδέχεται με σχετική ευκολία την ευθανασία. Όταν κατά τον επίγειο βίο του απορρίψει το επέκεινα, εγκλωβιστεί στον παρόντα βίο, αποθεώσει το άτομο και τα λεγόμενα ατομικά δικαιώματα, δεν απομένει παρά να δεχτεί ως ώριμο καρπό τη σύγχρονη μορφή της ευθανασίας. Έτσι, η καρτερία στην ασθένεια και η προσμονή της διαδικασίας του θανάτου δεν έχουν γι’ αυτόν κανένα νόημα.

Για τη στρέβλωση αυτή φέρει μεγάλη ευθύνη κυρίως η δυτική θεολογία, η οποία δογμάτισε την περί ικανοποιήσεως της Θείας Δικαιοσύνης διδασκαλία. Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή, η αμαρτία του ανθρώπου προσβάλλει τη Θεία Δικαιοσύνη και το μεγαλείο του Θεού. Η ενοχή είναι τόσο μεγάλη όσο και η αξία αυτού που προσβάλλεται. Ο θάνατος ως τιμωρία που κληρονομείται στο ανθρώπινο γένος δεν αρκεί για την εξιλέωση και την αποκατάσταση της τάξης που διασαλεύτηκε. Χρειάζεται να τιμωρηθεί και να χύσει το αίμα του ο ίδιος ο Χριστός, για να ικανοποιήσει τον οργισμένο Ουράνιο Πατέρα. Για τη δυτική χριστιανοσύνη, ο σταυρικός θάνατος του Χριστού ως τιμωρία πρόσφερε άπειρη ικανοποίηση, ώστε να αλλάξει η στάση του Θεού Πατρός

και να δοθεί η νομική συγχώρηση των αμαρτιών. Για αυτόν ακριβώς τον λόγο, στη Δύση δίδεται ιδιαίτερη βαρύτητα στον σταυρικό θάνατο του Χριστού, παρά στην Ανάστασή Του. Η Ανάσταση είναι ένδειξη της Θεότητάς Του και όχι νίκη πάνω στον θάνατο. Αν αυτό ισχύει σε θεολογικό επίπεδο, κάτι ανάλογο ισχύει και σε ανθρωπολογικό επίπεδο. Όμως, με τις αντιλήψεις αυτές και άλλες παραπλήσιες, η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία άσκησε μια ποιμαντική του φόβου στον Δυτικό Μεσαίωνα. Έτσι, ο διά πυράς θάνατος είχε ποινικό και εξιλεωτικό χαρακτήρα. Με τον τρόπο αυτόν, όμως, οδηγούνταν οι άνθρωποι ή στην απόγνωση ή στην αθεΐα. Έτσι, φτάσαμε σιγά-σιγά σε αυτό που σήμερα ονομάζεται εξατομίκευση του θανάτου και, κατ’ επέκταση, το λεγόμενο

ατομικό δικαίωμα σε έναν, εντός εισαγωγικών, αξιοπρεπή θάνατο. Και, τέλος, την αποστείρωση και την αποσιώπηση του θανάτου. Τώρα, για τον Γέροντα Ιωσήφ τον Ησυχαστή, όπως άλλωστε και για την Ορθόδοξη Παράδοση, ο θάνατος δεν είναι ατομική υπόθεση και δεν αποστειρώνεται. Δεν αφορά μόνο το άτομο· έχει κοινωνικό, κοινοτικό και εκκλησιολογικό χαρακτήρα. Μπορεί ο Γέροντας Ιωσήφ να ήταν αυστηρός ασκητής, να δουλαγωγούσε το σώμα με σκληρές δοκιμασίες και να έφτανε μέχρι αυτομίσους. Ο Θεός, όμως, δεν έπαυσε μόνο να κοινωνεί στον άνθρωπο άκτιστη χάρη: την αγάπη του Θεού και Πατρός, την ευεργεσία του Σωτήρος Χριστού του και την παράκληση του Παναγίου Πνεύματος. Ο Γέροντας Ησυχαστής

όχι μόνο δεν αποθεοποίησε τον θάνατο, αλλά ετοίμαζε τη ζωή του γι’ αυτόν. Ο θάνατος δεν ήταν γι’ αυτόν τιμωρία, αλλά θεία ευεργεσία και αιώνιος σαββατισμός. Εξάλλου, ο σκληρός ασκητικός αγώνας ήταν εκούσιος και γινόταν κατά μίμηση του πάθους και της κενώσεως του γλυκυτάτου, όπως έλεγε, Ιησού. Ο αγώνας αυτός απέβλεπε στην καλλιέργεια της χάριτος του Αγίου Βαπτίσματος και του Χρίσματος και όχι στη δικανική εξιλέωση του Θεού. Γι’ αυτό και δεν φοβόταν τον θάνατο. Τι φοβόταν, όμως; Την ολιγοπιστία, την άρση της χάριτος και την εγκατάλειψη του Θεού.

Η παραμονή του εδώ ήταν αγώνας και κόπος και πόνος. Ελαχταρούσε η ψυχή του ανάπαυσιν και το σώμα του επίσης. Εγώ θυμάμαι, παρότι η απαρχή μας είχε να εμπνεύσει έντονον τη μνήμη του θανάτου, μου είχε κάνει πολύ ισχυρή εντύπωση η εξοικείωσή του με το φοβερότατο του θανάτου μυστήριον. «Ανάπαυσις. Ένα γλυκύτατο πράγμα, όπου μόλις έλθει θα με ξεκουράσει από τα χτυπήματα του κόσμου.

Τον περιμένω από στιγμή σε στιγμή. Είναι μέγας όντως, φοβερός, αλλά πολύ μεγάλο ζυγό να σηκώσει κανείς τα βάρη του κόσμου σήμερα. Γι’ αυτό απαιτείται υπομονή, έως να ξεψυχήσουμε όρθιοι». Δεν αγνοεί ότι πράγματι ο θάνατος, ο χωρισμός της ψυχής από το σώμα, είναι φοβερός. Ο σοβαρότερος, όμως, είναι ο πνευματικός θάνατος, ο χωρισμός του ανθρώπου από τη χάρη του Θεού. Γι’ αυτό αγωνιζόταν να ενοικεί στην καρδιά του και στην καρδιά των πνευματικών του παιδιών η χάρη της Παναγίας. Για να φτάσει, όμως, ο ασκητικότατος Γέροντας στο σημείο να θεωρεί ως γλυκύτατον πράγμα τον θάνατο και να τον περιμένει όπως μια πανήγυρη, σημαίνει ότι είχε αναθέσει την όλη του ζωή στα χέρια του Θεού. Δεν έφτασε, όμως, στο σημείο αυτό διά μιας.

Συγκλονιστική η εμπειρία του. «Όταν βάλεις εμπρός τον θάνατον και τον περιμένεις κάθε στιγμή, φεύγει μακράν από σου. Όταν φοβείσαι τον θάνατον, διαρκώς σε καταδιώκει. Τρεις φθισικούς έθαψα, τρέφων την ελπίδα ότι θα κολλήσω και εγώ. Το ρούχο μου εφόρεσαν, όταν εκήδευσα αποθνήσκοντα. Αλλά ο θάνατος έφυγεν, πηγαίνων εις τους φοβουμένους αυτόν». Θεωρεί ότι ο δρόμος αυτός δεν είναι για όλους, αλλά για όσους ποθούν την τελειότητα, έχουν επιλέξει την ασκητική οδό και βρίσκονται σε διαρκή κοινωνία με τον Θεό. Η παρουσία του Θεού και η αίσθηση της ελπίδας εκείνης ασφαλίζει τον ασκητή και τον κάνει άφοβο μπροστά στην ασθένεια και τον θάνατο. Γράφει σε κάποιο πνευματικό του παιδί:

«Είναι διαρκώς παρών ο Θεός, δι’ Αυτού ζώμεν, κινούμεθα, εις την αγκάλην Του βασταζόμεθα, Θεόν αναπνέομεν, Θεόν περιβαλλόμεθα, Θεόν ψηλαφώμεν, Θεόν εσθίομεν εν μυστηρίω. Όπου στρέψεις, όπου υπάγεις, παντού Θεός: εν ουρανοίς, επί γης, εις τα βάθη σου, εις τα ξύλα, μέσα στις πέτρες, εις τον νου σου, εις την καρδία σου. Λοιπόν, δεν σε βλέπει πως πάσχεις, ότι υποφέρεις; Υπόφερε εις Αυτόν τα παράπονά σου και θα ιδείς παράκληση, θα ιδείς θεραπεία, όπου θα θεραπεύσει όχι μόνο το σώμα, αλλά μάλλον την ψυχή σου, τα πάθη». Αυτή είναι η εμπειρία των ιερών νηπτικών, ότι η μνήμη του θανάτου βιώνεται και ως χαρισματική κατάσταση.

Επίσης, ότι στην εν Χριστώ ζωή σπουδαίο ρόλο διαδραματίζει η μελέτη του μυστηρίου του θανάτου. Αν αξιοποιηθεί σωστά, λειτουργεί λυτρωτικά, παιδαγωγεί τον άνθρωπο ως ψυχοσωματική οντότητα. Με την αδιάλειπτη μνήμη του θανάτου προκόβει ο χριστιανός στην εν Χριστώ ζωή. Βλέπει την παρούσα ζωή ως σκιά θανάτου. Η συνεχής ενθύμηση του θανάτου γίνεται τροχοπέδη αναιρετική των παθών και της αμαρτίας. Παράλληλα, προξενείται η καλλιέργεια των αρετών. Έρχεται η μνήμη του θανάτου για να κάνει τον πόνο να συσταλεί στη στιγμή και οδηγεί στη μετάνοια. Μέσα από τον πόνο και την οδύνη ενώπιον του θανάτου προκαλείται το μακάριον πένθος και η στροφή προς τα επουράνια αγαθά.

Ευάγριος ποντικός συμμετάσχευσε με τον Αρχάριο Μοναχό. «Καθεζόμενος εν τω κελλίω σου, σύναγέ σου τον νουν, μνήσθητι ημέρας θανάτου. Ίδε τότε του σώματος την νέκρωσιν, εννόει την συμφοράν, λάβε τον πόνον, κατάγνωθι του κόσμου τη ματαιότητα». Έτσι, οπλίζεται ο χριστιανός, ιδιαίτερα ο μοναχός, με μεγαλύτερη οξυδέρκεια στον πολύμορφο πόλεμο κατά των παθών. Λοιπόν, δεν οδηγείται στην απόγνωση, αλλά ισοφαρίζει τον πόνο με την πρόγευση της χαράς της Αναστάσεως. Αν το σαρκικό φρόνημα αποβάλλεται και εγκρατεύεται με τις νηστείες, τις αγρυπνίες και τις εκούσιες κακοπάθειες, τα ψυχικά πάθη, τα οποία, όπως θεωρούμε, είναι δυσκαταγώνιστα, συντρίβονται με την ανάμνηση των πόνων του Άδη και τη μελέτη του θανάτου. Στην ίδια οδό των φιλοκαλικών Νηπτικών βρίσκεται και ο Γέροντας Ιωσήφ.

Γι’ αυτό και μακαρίζει εκείνον που νυχθημερόν ενθυμείται τον θάνατο και ετοιμάζεται να τον συναντήσει. Γράφοντας σε πνευματικό του τέκνο, με την ευκαιρία του νέου έτους, του υπενθυμίζει τη ματαιότητα του κόσμου και την υποχρέωση να ετοιμάζεται για το τέλος της ζωής. Η μνήμη του θανάτου θα τον κάνει προσεκτικό, ώστε να μην αμαρτήσει ποτέ.

«Νέον έτος και πάλιν. Πάλιν ευχές. Πάλιν ελπίδες. Όμως κάπου και δι’ εμάς, κρυμμένος, ο θάνατος περιμένει. Διότι έχει χρείαν αυτός. Όσοι τον περιμένουν, έρχεται ιλαρός. Αλλιώς, όσους δεν τον προσμένουν, καταφτάνει πικρός και σκληρός». Σε άλλο σημείο διδάσκει ότι, όταν ο μοναχός κουραστεί και ατονήσει από την άσκησή του, πρέπει να συγκεντρώσει και να κατευθύνει τον νου του στη μνήμη του θανάτου, τη μνήμη της κολάσεως, της κρίσεως και της Δευτέρας του Χριστού Παρουσίας. Η μνήμη αυτή φέρει κατάνυξη, φέρει δάκρυα. Συγχρόνως, καλεί τον μοναχό να στραφεί προς τις θεωρίες του Παραδείσου και των αιωνίων αγαθών, ευχαριστώντας τον Θεό για τα θεία δωρήματα. Για τα δωρήματα και τα αγαθά αυτά γράφει ο Γέροντας φιλοσοφώντας: «Όταν η ψυχή απολείψει και το θνητόν σωμάτιον αφεθεί στη μητέρα γη, τότε ως εις πατρίδα αληθινή να επερχόμεθα και ως μετ’ αδελφών και αγγέλων διαλεγόμεθα, ασπασμούς ανταλλάσσοντες θείους, διηνεκώς εκπληττόμενοι και θαυμάζοντες τας ουρανίους χοροστασίας, αχράντως τον Δεσπότην και φωτιστήρα καταλαμπόμενοι».

«Λοιπόν, αχώριστοι διαμένομεν». Είναι εδώ μια θαυμάσια περιγραφή της κοινωνίας που θα υπάρξει στον Παράδεισο. Διαβάζοντας επιφανειακά ορισμένα κείμενα, μπορεί ο αναγνώστης να δημιουργήσει την εντύπωση ότι ο Γέροντας απέρριπτε τρόπον τινά τον παρόντα κόσμο. Γράφει, λόγου χάρη: «Μάταιε κόσμε, ψεύτη και ντουνιά, κι ένα καλό δεν έχεις πάνω σου. Όλος ψέματα, όλος απάτη. Μας απατάς, μας γελάς. Παίζεις μαζί μας. Μας δείχνεις χρόνους και χάριτα και υγεία μακράν μας. Και έξαφνα μας βρίσκει ο θάνατος και ως πομφόλυγες διαρρήγνυται και ως ιστός αράχνης διασπάται». Εμβαθύνοντας, όμως, θα διαπιστώσει ο προσεκτικός αναγνώστης ότι υπάρχει σε όλα τα κείμενα του Γέροντα μια ισορροπία ανάμεσα στην ιστορία και την εσχατολογία. Ο Γέροντας Ιωσήφ

και δίδαξε την ευτέλεια της παρούσας ζωής, ενώ παράλληλα ανέμενε τη Βασιλεία του Θεού, γνώριζε την παροδικότητα και τη ρευστότητα των πραγμάτων του κόσμου. Όχι μόνο δεν απέρριπτε την ενθάδε παρούσα ζωή, αλλά ποθούσε την κατά φύσιν και την εν Αγίω Πνεύματι ζωή. Μόνον έτσι νοηματοδοτείται και καταξιώνεται η παρούσα ζωή, διότι ο εμπαθής βίος και η αμαρτωλή ζωή, ως παρέκκλιση από το κατά φύσιν, σημαίνει έκπτωση στο παρά φύσιν. Γεννιούνται με τον τρόπο αυτό τα πάθη και τρέφεται ο θάνατος. Η εν Αγίω Πνεύματι ζωή, που δωρίζεται στον χριστιανό με την άσκηση, την καλλιέργεια των αρετών και τη μετοχή στην αγιαστική χάρη των Μυστηρίων, τον ελευθερώνει απ’ τη φθορά και τον θάνατο. Έγραφε:

«Ο Κύριος πρώτον... διά του Θείου Βαπτίσματος μας ελευθέρωσε. Μας έδωκε εν συνεχεία τας αυτού εντολάς ως αντιφάρμακα των παθών και για να μην περιπέσουμε πάλιν στη δουλεία της αμαρτίας». Πράγματι, με το Άγιο Βάπτισμα συναποθνήσκει ο παλαιός άνθρωπος. Γεννιέται ο νέος και ανακαινίζεται κατ’ εικόνα του κτίσαντος αυτόν. Ο βαπτιζόμενος χρίεται με έλαιον, προετοιμάζεται για τους ιερούς πνευματικούς αγώνες. Ακολουθεί, εν τέλει, τον Χριστό στο μαρτύριο και συναποθνήσκει μυστικά για τη ζωή της αμαρτίας. Καλείται να ζήσει τη ζωή της αρετής, να αναστηθεί από την αμαρτία και να καταργήσει την κυριαρχία του θανάτου. «Αναστάς, θάνατος αυτού ουκέτι κυριεύει». Το βάπτισμα είναι σύμβολο του θανάτου του Χριστού· είναι ταυτόχρονα πνευματική γέννηση και χάρισμα, δώρο Θεού. Η χρίση του χριστιανού με λάδι δεν γίνεται μόνο κατά την ακολουθία του Αγίου Βαπτίσματος,

αλλά και κατά την ακολουθία, τη νεκρώσιμη ακολουθία. Η πρώτη χρίση καλούσε τον νεοφώτιστο στην πορεία των αγώνων της τελείωσης. Η τελευταία χρίση επισφραγίζει το τέρμα των αγώνων αυτών. Μέτρο και κριτήριο του κατά πόσον ζει κανείς χριστιανικά είναι η αντιμετώπιση του φόβου του θανάτου, η χριστιανική, θα λέγαμε με τη σημερινή ορολογία, ευθανασία. Είναι χαρακτηριστικό το τέλος του Γέροντος. Δεν έχω χρόνο να το διαβάσω όλον· θα διαβάσω μόνο ένα μικρό απόσπασμα. Ο Γέροντας Ιωσήφ, λοιπόν, αφού προείπε την ημέρα του θανάτου του, συμμετείχε στην αγρυπνία της Παναγίας, στα γόνατα, στη Θεία Κοινωνία των Παναχράντων Μυστηρίων, και περίμενε το τέλος του επίγειου βίου του. Τα πνευματικά του παιδιά τον συνόδευαν με την προσευχή, με το κομποσχοίνι. Εκείνος έδωσε την ευχή του και, ατενίζοντας προς τον ουρανό, άφησε την αγία του ψυχή

στα χέρια του δικαίου Κριτού Χριστού, στις 15 Αυγούστου 1959, πλήρης νηφαλιότητος και ανεκφράστου κατανύξεως. Η αίσθηση που άφησε ο θάνατός του ήταν αναστάσιμη. Είναι χαρακτηριστική η μαρτυρία και πάλι του Γέροντος Εφραίμ: «Θάνατος όντως θεαματικός. Η σκηνή εσκόρπισε ένα αναστάσιμο αίσθημα. Εμπροστά μας είχαμε νεκρόν, κείμενον επί κλίνης, όμως μέσα μας εζούσαμε ανάσταση, και τούτο το αίσθημα δεν έλειψε πλέον. Με αυτό συνοδεύεται έκτοτε η ενθύμηση του αειμνήστου Αγίου Γέροντος». Ύστερα απ’ όσα ελέχθησαν, γίνεται φανερό ότι ο μακαριστός Γέροντας δεν απαξιώνει την παρούσα ζωή, αλλά τη νοηματοδοτεί ασκητικά, συνδέοντάς την με την πηγή της ζωής,

τον Τριαδικό Θεό, ο οποίος δημιουργεί, συνέχει, συντηρεί, αγιάζει, καταρτίζει και ζωογονεί τα όντα. Θεωρεί ως φοβερό τον σωματικό θάνατο, αλλά δεν τον φοβάται. Φοβάται, όμως, τον ψυχικό θάνατο, την άρση της χάριτος και τη διακοπή της κοινωνίας με τον Θεό. Συνεχίζοντας πιστά την ορθόδοξη ασκητική παράδοση, δεν αποδίδει εξιλεωτικό και τιμωρητικό χαρακτήρα στον θάνατο, αλλά τον βλέπει ως ένδειξη θείας φιλανθρωπίας και αιώνιο σαββατισμό. Ευχαριστώ πολύ.

Ευχαριστούμε θερμά τον πατέρα Βασίλειο, ο οποίος μας έδωσε μια θεολογική αποτίμηση του θανάτου τόσο στη Λατινική Δύση, με την ικανοποίηση της Θείας Δικαιοσύνης, όσο και στην Ορθόδοξη Ανατολή, όπου ενέταξε πολύ ορθά, σύμφωνα με τη σκέψη του Γέροντος Ιωσήφ, τον θάνατο μέσα στην αναστάσιμη ζωή που ζούσε στο παρόν, με πνεύμα, με χαρακτήρα μάλλον προσωπικό, αλλά κατεξοχήν εκκλησιολογικό και εσχατολογικό, με την έννοια της εισβολής των εσχάτων στο παρόν.