Elder Joseph the Hesychast and Women’s Monasticism, by Anestis Keselopoulos

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We kindly ask the next speaker to take the podium: Professor Keselopoulos, also Professor of Ethics and Pastoral Theology at the School of Theology of the University of Thessaloniki. He will present the subject of humility and repentance as conditions for renewal according to Elder Joseph the Hesychast. Professor, please.

Your Eminences, Reverend Fathers, ladies and gentlemen. The Fathers regard humility as the surest antidote to pride and vainglory, because through it a person returns to the state that accords with nature and finds his place within the order established by God. Without humility, every other virtue is scattered and brought to nothing. Humility enables a person to become conscious of his sinfulness and opens the way to metanoia, to repentance. It is rightly regarded as the foundation of all the other virtues, since without humility beneath it, every virtue remains suspended in the air. It is no accident that, both in Holy Scripture and in the Fathers of the Church, humility and the repentance that comes through it are presented respectively: the first as the way of attaining likeness to God,

and the second as the purpose of man’s earthly life. Elder Joseph, who lived both by the exact observance of the commandments of the Gospel and in faithful continuity with the life of the Fathers, presents humility and repentance in his letters as conditions for deliverance from the passions and sin. Indeed, he presents them as indispensable prerequisites for man’s renewal and spiritual progress. For this God-wise elder, the path of humility is the deep conviction that everything comes from the grace of God. Humility is cultivated through an awareness of our own nothingness, not by claiming as our own achievements things that belong to God. Thus, in the elder’s writings, true self-knowledge emerges as the most essential prerequisite for genuine humility.

In one of his letters he writes: “And therefore, before all else, know yourself. That is, know yourself as you truly are, not as you imagine yourself to be. Through this knowledge you become the wisest of men. Through this same self-awareness you come to humility and receive grace from the Lord. Whoever is afraid to know himself remains far from knowledge and loves nothing more than seeing the faults of others and judging them. He sees no gifts in others, only shortcomings; and in himself he sees no shortcomings, only gifts. This is truly the deficiency from which we people of the eighth age suffer: we do not acknowledge one another’s gifts.

One person lacks many things, but the many possess them all together. What one person has, another does not. And if we acknowledge this, great humility is born.” What should one admire here: the insight into the human soul or the social realism of this elder, rich in divine experience and theoria, divine vision—this incomparable initiate into the spiritual mysteries and practical ascetic struggler? It is also striking that this lifelong ascetic places such great emphasis on humility, giving it precedence even over the equally necessary ascesis, the ascetic discipline. Commenting on the relevant passage from the Psalter, he observes that the Prophet David does not ask God to see only his labor, but says, “Behold, O Lord, my humility and my labor.”

Saint Symeon tells us in the prayer before receiving the Holy Gifts: “Behold my humility; behold how great my labor is,” and so forth. The elder explains that labor and ascesis concern the body, while humility concerns the soul. Each is a necessary complement to the other, and together they concern the whole human person. Here, of course, we have an unquestionably patristic understanding, expressed in the words: “Neither the soul alone nor the body alone is, or is called, man, but the two together.” This teaching comes from early Christianity, from Saint Irenaeus, Bishop of Lyons, and reaches as far as Saint Gregory Palamas.

When self-knowledge is joined with brotherly love, it enables a person to acquire a humble mind. Elder Joseph first counsels us to acknowledge that whatever good we possess belongs to Christ and comes from Christ. At the same time, we must show sympathy and compassion, and not judge someone who may lack spiritual gifts or may even be committing mortal sins. If we reflect that the absence or withdrawal of God’s grace could bring us into the same condition, this can not only keep us from condemning others but also become a cause of true humility. You will remember the example of the blind man that he gives. Can you say to a blind man, “Why can’t you see?” He is blind. Or to a poor man, “Why have you no money?” He is poor; he has none. You see here his compassion for the afflictions of creation. The elder then explains why the grace of God so often withdraws from a person:

because of humble talk and false humility. Many who say with their lips that they are sinners inwardly believe and consider themselves righteous. For this reason they cannot escape delusion. Grace desires to remain, but because they have not yet discovered the truth in actual experience, it inevitably leaves them. Otherwise they would believe their own logismos—the intrusive thought that they are something they are not—and this would become a cause of delusion. Therefore grace does not remain. “Humility is not merely words, such as when we say, ‘I am a sinner,’ and so forth. Humility is the truth: for a person to learn that he is nothing. Nothing is what existed before God created all things. This nothing is what we are. Your root, your existence, begins from nothing.

Your mother is clay, and your Creator is God. What do you have that you did not receive? And if you received it, why do you boast as though you had not received it?” In a consoling, comforting, pastoral, and perfectly understandable way, he explains God’s discipline and His providential care, through which people undergoing various temptations acquire humility. In one case he writes to a family passing through a trial: “God could have allowed this misfortune to happen to someone else and not to you. Yet through you all the good things we described above have come about. For there was no other way for you to acquire the humility gained through what happened to you—through weeping as though abandoned—even if you had practiced ascesis for many years.” On another occasion he emphasizes:

“God, my child, is everywhere, and His eye beholds all things. He overlooks our faults because He awaits repentance. When we err, whether a little or greatly, He sees it because He is present; but we do not see Him because we are infants in knowledge. Yet when we humble ourselves, the eyes of our soul are opened, and we understand that all the Lord does is exceedingly good. Then we see Him as our Father, rich in mercy, full of love, and overflowing with goodness.” Through temptations and trials, a person becomes conscious of the infirmity and weakness of human nature and is led to real and genuine humility. Although this takes time,

it is a necessary means and path for reaching humility when a person cannot attain it from the beginning through personal choice and struggle. The elder says simply: “For a person to learn the infirmity of human nature, he must encounter many great temptations. Then, through many trials, he is humbled and learns genuine humility—but this takes time.” Elder Ephraim, the former abbot of the Monastery of Philotheou and founder of many monastic centers in America, writes in his introduction to Elder Joseph’s letters that the elder repeatedly said: “When you see someone who will not humble himself, seek counsel, or follow advice, expect before long to see him fall into delusion.” Conceit and pride lie in wait like thieves,

ready to steal the fruits of the labor and progress for which the faithful person has struggled in his spiritual life. But when he understands that this is a demonic assault brought through temptation, he humbles himself and regains the right direction. Elder Joseph goes so far as to maintain that even almsgiving and every outwardly good deed are powerless to subdue the haughtiness in the heart of an egotistical and hard-hearted person. The labor of repentance, contrition, and humility—these are what humble the unruly mind. He concludes: “Much labor and great forbearance are therefore required until this ancient foundation of pride is dug up and replaced with another foundation: the humility and obedience of Christ.” Moreover,

with humility as his foundation and starting point, he vividly portrays the blessed transformation that the grace of repentance brings about in a person. Using lively images drawn from daily life, he also defines the conditions of the spiritual struggle. He points out that repentance does not happen only once; it must be continual. It can therefore drive away the temptation of despair and fill a person with courage and hope. With great compassion for human weakness, this strict ascetic struggler sees repentance as medicine and an antidote after every fall. In one of his letters, he characteristically stresses: “It is no wonder—that is, it is nothing strange—for someone who is running to stumble. The runner will stumble; he need only have patient endurance and repent at every moment.

Continually make metanoia—repent—whenever you err, and lose no time. For the longer you delay in asking forgiveness, the more opportunity you give the evil one to spread roots within you. So do not despair when you fall. Rise eagerly and repent, saying, ‘Forgive me, my Christ; I am human and weak.’”

Elder Joseph has a remarkable ability to impart the certainty that God, seeing our repentance, forgives us; and, knowing that the greatest trap the devil sets for man is the despair and hopelessness arising from our own sinfulness, he presents repentance as the way out that the Lord who loves mankind shows to everyone. He writes to a married woman who seeks his counsel: “Once you realize that you have sinned against the Lord, stop adding a wound to the bruise.”

And if, being human, you fall again, do not lose heart or despair. For He who told Peter to forgive seventy times seven in a single day—how could the Lord who loves mankind not forgive us?” He begins from the reality that, being made of earth, we fall and sin, and therefore need repentance. “For we are all human beings fashioned from the dust, and we have all sinned. We are clay, and we are ignorant. Clay steals from clay; clay insults clay; clay slanders clay; clay exalts itself over clay; clay grows rich at the expense of clay; clay rules over clay, and so forth. And in general, one piece of clay considers itself wiser than another,

stronger, richer, more nobly born, and more honorable, while abounding in foolishness and ignorance of its own existence.” And, of course, what is frequently repeated throughout the elder’s letters is that anyone who has advanced in praxis—the active spiritual and ascetic life—anyone struggling to be cleansed of the passions and to repent, must know that it is the purifying grace of God that urges him on and awakens him to repentance. Every readiness for spiritual progress is then a hidden operation of grace. The elder emphasizes that the grace of God, like a hook, draws a person and leads him to repentance. It is God who finds us, calls us, and makes Himself known to us. “Therefore repentance, penthos—mourning for sin—tears, and everything that takes place in the penitent all come from divine grace.

This is purifying grace, which cleanses the human person.” Yet although repentance is a gift, it also requires our own willing consent. “The grace of repentance at work in those who struggle is an inheritance handed down from the Fathers. It is a divine transaction and exchange: we give earth and receive Heaven; we exchange matter and receive spirit. Every drop of sweat, every pain, every act of ascesis for our God is an exchange—an outflow of blood and an inflow of spirit.” Repentance has the power to blot out every sin. “Sin, whether small or great, vanishes through true repentance.” And while refusing to repent brings sorrow and despondency, filling the human soul with bitterness,

repentance creates gladness and joy. Finally, an indispensable stage of true repentance is a clean confession, which wipes away every sin. For pastoral reasons, and in order to encourage others to repent, the elder presents himself in his letters as one who had once fallen into the same sins: “We too had all the things you write to me about, when we regarded the vanity of the world as something great. But now that we have come to awareness and understood the lie, God no longer looks at the past, but at the present. All those things are wiped away by one clean confession, provided that from now on we walk, according to our strength, in the commandments of the Lord.” I am coming to the end. All these things were not, and could not be,

the whole of Elder Joseph’s spiritual teaching. Yet everything heard in this presentation was gleaned from the words of the hesychast elder and was not my own. Whenever I approach Fathers of the Church and saints of such stature, I am always filled with the fear that my own views might ultimately be presented while their teaching is pushed aside. You understand, therefore, that the form this presentation took was a deliberate choice. At this symposium, at least, Elder Joseph is the host who sets the table, and his fellow guests are entitled to enjoy the food he offers. Elder Joseph has the right to say, “O Lord, behold my humility and my labor,” because his whole life was a life of voluntary humility and true repentance. He has the right to say: “Because of the words of Your lips...

I have kept to difficult paths.” May monks be found in our own days who will follow in his footsteps. And may all of us attending this conference take seriously the message that comes to us from his writings and his life, so that we may walk the path of humility and repentance, which are indispensable conditions for our renewal. Thank you.

Thank you, Professor, because you also accomplished something very difficult. I will not say what Professor Tselengidis imagines, but both of you, without taking us beyond the narrow limits of created time, succeeded in leading us into the realm of uncreated time. Thank you very much.

Παρακαλούμε πολύ ο επόμενος ομιλητής να λάβει το βήμα, ο καθηγητής κ. Κεσελόπουλος, καθηγητής της Ηθικής και Ποιμαντικής Θεολογίας στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και αυτός, για να μας αναπτύξει το θέμα της ταπεινώσεως και της μετανοίας ως όρων ανακαινήσεως κατά τον Γέροντα Ιωσήφ τον Ησυχαστή. Κύριε Καθηγητά.

Σεβασμιότατοι, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι. Η ταπείνωση θεωρείται από τους Πατέρες το ασφαλέστερο αντίδοτο κατά της υπερηφάνειας και της κενοδοξίας, γιατί με αυτήν ο άνθρωπος βρίσκει το κατά φύσιν και τη θέση του στην τάξη που όρισε ο Θεός, ενώ χωρίς αυτήν σκορπίζεται και ακυρώνεται οποιαδήποτε άλλη αρετή του. Αυτή δίνει τη δυνατότητα να συνειδητοποιήσει ο άνθρωπος την αμαρτωλότητά του και του ανοίγει το δρόμο προς τη μετάνοια. Δικαίως θεωρείται η βάση όλων των άλλων αρετών, αφού χωρίς αυτήν ως υποδομή οποιαδήποτε αρετή παραμένει μετέωρη. Δεν είναι τυχαίο ότι, τόσο στην Αγία Γραφή όσο και στους Πατέρες της Εκκλησίας, η ταπείνωση και η δι' αυτής μετάνοια προβάλλονται αντίστοιχα ως τρόπος ομοιώσεως προς τον Θεόν η πρώτη,

ο σκοπός της επίγειας ζωής του ανθρώπου η δεύτερη. Ο Γέροντας Ιωσήφ, που έζησε με την ακρίβεια της εφαρμογής των ευαγγελικών εντολών αλλά και με τη συνέπεια της βιωτής των Πατέρων, παρουσιάζει στις επιστολές του την ταπείνωση και τη μετάνοια ως όρους απεγκλωβισμού από τα πάθη και την αμαρτία και ως προϋποθέσεις, μάλιστα, εκ των ων ουκ άνευ ανακαινήσεως και πνευματικής προκοπής του ανθρώπου. Οδός ταπεινώσεως για τον θεόσοφο Γέροντα είναι η βαθιά πεποίθηση ότι όλα είναι της χάριτος του Θεού. Η ταπείνωση καλλιεργείται με αίσθηση της μηδαμινότητάς μας και όχι με σφετερισμό και παρουσίαση ως ιδίων κατορθωμάτων πραγμάτων που ανήκουν στον Θεό. Έτσι, η αληθής αυτογνωσία προβάλλει στα κείμενα του Γέροντα ως η ουσιαστικότερη προϋπόθεση για την αληθινή ταπείνωση.

Σε μια επιστολή του: «Και διά τούτο, πρώτον πάντων, το γνώθι σαυτόν. Ήγουν να γνωρίζεις τον εαυτόν σου, ο οποίος είσαι. Ο οποίος είσαι τη αληθεία, όχι ο οποίος νομίζεις εσύ ότι είσαι. Με την γνώση αυτήν γίνεσαι ο σοφότερος των ανθρώπων. Με την αυτήν επίγνωσιν και εις ταπείνωσιν έρχεσαι και χάριν λαμβάνεις παρά Κυρίου. Ο φοβούμενος να γνωρίσει εαυτόν, αυτός μακράν της γνώσεως μένει και άλλο τίποτα δεν αγαπά, παρά να βλέπει μόνο λάθη στους άλλους και να τους κρίνει. Αυτός δεν βλέπει εις άλλους χαρίσματα, αλλά μόνο ελαττώματα. Δεν βλέπει εις εαυτόν ελαττώματα, παρά μόνο χαρίσματα. Και τούτο είναι αληθώς το υστέρημα όπου πάσχομεν εμείς οι άνθρωποι του ογδόου αιώνος, όπου δεν αναγνωρίζομεν ο εις του ετέρου το χάρισμα.

Ένας υστερείται πολλά, μα οι πολλοί τα έχουν σύνολα. Αυτό που έχει ο ένας δεν το έχει ο άλλος. Και αν αναγνωρίζουμε τούτο, πολλή ταπείνωσις γίνεται». Να θαυμάσει κανείς εδώ την ψυχογραφική ικανότητα ή τον κοινωνιογραφικό ρεαλισμό του πλούσιου σε θείες εμπειρίες και θεωρία Γέροντα, αλλά και του απαράμιλλου μύστη και πρακτικού αγωνιστή. Εντύπωση επίσης προκαλεί, γι' αυτόν τον διά βίου ασκητή, ο υπερτονισμός της ταπεινώσεως και η πρόταξή της ακόμα κι απ' αυτή την επίσης απαραίτητη άσκηση. Παρατηρεί, μάλιστα, σχολιάζοντας το σχετικό χωρίο από το Ψαλτήρι, ότι ο προφήτης Δαβίδ δεν ζητά από τον Θεό να δει μόνο τον κόπο του, αλλά λέει: «Ίδε, Κύριε, την ταπείνωσή μου και τον κόπον μου». Αυτό που...

Ο Άγιος Συμεών, στη Θεία Μετάληψη, μας λέει: «Ίδε μου την ταπείνωση, ίδε μου τον κόπο όσον» κτλ. Και αιτιολογεί ο Γέροντας ότι ο κόπος και η άσκηση είναι για το σώμα, ενώ η ταπείνωση είναι για την ψυχή. Το ένα είναι απαραίτητο συμπλήρωμα του άλλου, ενώ και τα δύο μαζί αναφέρονται στον όλον άνθρωπο. Και εδώ έχουμε, βέβαια, μία αδιαμφισβήτητα πατερική θεώρηση που υπαγορεύει το «μη αν ψυχήν μόνην, μηδέ το σώμα μόνον είναι και λέγεσθαι άνθρωπον, αλλά το συναμφότερον». Κάτι που έρχεται από τον πρώιμο χριστιανισμό, από τον Άγιο Ειρηναίο, επίσκοπο Λουγδούνου, και φτάνει στον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά.

Η αυτογνωσία, όταν συνδυάζεται και με φιλαδελφία, δίνει τη δυνατότητα στον άνθρωπο να αποκτήσει ταπεινό φρόνημα. Ο Γέροντας Ιωσήφ... συνιστά πρώτα να αναγνωρίζει κανείς, για ό,τι καλό έχει, πως είναι του Χριστού, προέρχεται από τον Χριστό. Παράλληλα, να συμπαθεί, να συμπονεί και να μην κρίνει αυτόν που μπορεί να μην έχει χαρίσματα, αλλά ακόμα μπορεί και να αμαρτάνει θανάσιμα. Αν, μάλιστα, σκεφτούμε ότι η απουσία ή η άρση της χάριτος του Θεού μπορεί να φέρει και εμάς στην ίδια κατάσταση, αυτό μπορεί όχι μόνο να αποτρέψει από την κατάκριση, αλλά και να γίνει αιτία για απόκτηση αληθινής ταπεινώσεως. Θυμάστε εκείνο το παράδειγμα του τυφλού που αναφέρει. Μπορείς, λέει, να πεις σε έναν τυφλό «γιατί δεν βλέπεις;» Μα είναι τυφλός. Ή σε έναν φτωχό «γιατί δεν έχεις χρήματα;» Είναι φτωχός, δεν έχει. Βλέπετε τη συμπάθεια, οι περιπέτειες της κτίσεως. Έτσι αιτιολογεί ο Γέροντας γιατί εγκαταλείπει πολλές φορές η χάρις του Θεού τον άνθρωπο:

η ταπεινολογία και η ψεύτικη ταπείνωση. Πολλοί που με τα χείλη λένε ότι είναι αμαρτωλοί, εσωτερικά πιστεύουν και λογίζονται ως δίκαιοι. Γι' αυτό και δεν μπορούν να αποφύγουν την πλάνη. Η χάρη ζητά να παραμείνει, αλλά επειδή ακόμα εμπράκτως δεν έχουν βρει την αλήθεια, αναπόφευκτα τους εγκαταλείπει. Γιατί στην περίπτωση αυτή θα πιστέψει στον λογισμό τους, ότι δηλαδή είναι κάτι που δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, και αυτό θα γίνει αιτία πλάνης. Γι' αυτό και η χάρις δεν παραμένει. «Η ταπείνωσις δεν είναι λόγια απλά, όπου λέγομεν “είμαι αμαρτωλός” κ.λπ. Λοιπόν, η ταπείνωσις είναι η αλήθεια. Να μάθει κανείς ότι είναι μηδέν. Το μηδέν είναι εκείνο όπου, προτού δημιουργήσει τα πάντα ο Θεός, ήτο μηδέν. Λοιπόν, αυτό το μηδέν είμεθα. Η ρίζα σου, η ύπαρξή σου αρχίζει από μηδέν.

Η μητέρα σου είναι ο πηλός, ο δε δημιουργός σου είναι ο Θεός. Τι έχεις όπερ ουκ έλαβες; Ει δε και έλαβες, τι καυχάσαι ως μη λαβών;» Με παραμυθητικό, παρηγορητικό, ποιμαντικό, αλλά και τέλεια κατανοητό τρόπο, εξηγεί την παιδαγωγία του Θεού και την πρόνοιά του να αποκτήσουν ταπείνωση άνθρωποι που δοκιμάζονται με διάφορους πειρασμούς. Γράφει σε μία περίπτωση ανθρώπων που δοκιμάζονταν οικογενειακώς: «Ημπορούσε ο Θεός να γίνει από άλλον το δυστύχημα και όχι εις εσάς, αλλά διά μέσου υμών —με ύψιλον— γίνονται τα τόσα καλά όπου προεγράψαμε, καθότι η ταπείνωση, σ' αυτό όπου σας έγινε, να κλαίετε ως εγκαταλελειμμένοι, δεν ήταν τρόπος να την αποκτήσετε άλλος, έστω κι αν ασκητεύατε για πολλά χρόνια». Και τονίζει σε κάποια άλλη ευκαιρία:

«Ο Θεός, τέκνον μου, είναι πανταχού και ο οφθαλμός του κατοπτεύει τα πάντα και παραβλέπει, διότι αναμένει μετάνοιαν. Όταν εμείς σφάλλομεν, είτε ολίγον είτε πολύ, Εκείνος το βλέπει, διότι είναι παρών, αλλά εμείς δεν τον βλέπομεν, διότι είμεθα νήπια εις την γνώσιν. Όμως, όταν ταπεινωθούμε, τότε ανοίγονται οι οφθαλμοί της ψυχής μας και γνωρίζουμε ότι όσα κάνει ο Κύριος είναι λίαν καλά. Τότε τον βλέπουμε πατέρα μας, πολύν έλεον και πλήρη αγάπης και αγαθότητος γέμοντα». Με τους πειρασμούς και τις δοκιμασίες συνειδητοποιεί κανείς την ασθένεια και την αδυναμία της ανθρώπινης φύσεως και οδηγείται στην όντως και αληθινή ταπείνωση. Παρότι αυτό απαιτεί καιρό,

αποτελεί απαραίτητο τρόπο και δρόμο για να φτάσει κανείς εκεί, όταν δεν μπορεί να έρθει εξ αρχής με προσωπική επιλογή και αγώνα. Υπογραμμίζει με απλότητα ο Γέροντας: «Διά να μάθει κανείς την ασθένεια της φύσεως, πρέπει να συναντήσει πολλούς πειρασμούς και μεγάλους, και τότε διά πολλών δοκιμασιών ταπεινώνεται και μαθαίνει την όντως ταπείνωση, αλλά απαιτείται καιρός». Ο Γέροντας Εφραίμ, ο προηγούμενος της Μονής Φιλοθέου και ιδρυτής πολλών μοναστικών κέντρων της Αμερικής, προλογίζοντας τις επιστολές του Γέροντος Ιωσήφ και ενθυμούμενος τους λόγους εκείνου, σημειώνει ότι κατ' επανάληψη ο Γέροντας επεσήμαινε: «Είδες άνθρωπο να μην ταπεινώνεται, να μη συμβουλεύεται, να μην τηρεί συμβουλές; Εις ολίγον καιρόν περίμενε να τον ιδείς πλανεμένον». Η οίησις και η υπερηφάνεια καραδοκούν ως ληστές

να κλέψουν από τον μόχθο και την προκοπή που αγωνίστηκε ο πιστός να πετύχει στην πνευματική του ζωή. Όταν, όμως, γίνει κατανοητό ότι αυτό είναι δαιμονική και πειρασμική επιβουλή, ο άνθρωπος ταπεινώνεται και προσανατολίζεται σωστά. Φτάνει, μάλιστα, ο Γέροντας Ιωσήφ στο σημείο να υποστηρίζει ότι ακόμα και οι ελεημοσύνες και όλα τα έξωθεν καλά είναι αδύναμα να κατευνάσουν το αγέρωχον της καρδίας του εγωιστή και σκληρόκαρδου ανθρώπου, ενώ ο κόπος της μετανοίας, η συντριβή και η ταπείνωσις, αυτά είναι που ταπεινώνουν το άτακτο φρόνημα. Και καταλήγει: «Χρεία, λοιπόν, κόπου πολλού και μακροθυμίας πολλής, έως να ανασκαφεί το παλαιόν αυτό της υπερηφανείας θεμέλιον και τεθεί εις άλλο θεμέλιον η ταπείνωσις και η υπακοή του Χριστού». Εξάλλου,

με βάση και προϋπόθεση την ταπείνωση, διαζωγραφίζει την καλή αλλοίωση που παρέχει στον άνθρωπο η χάρη της μετανοίας, ενώ με πολλή παραστατικότητα και εικόνες ειλημμένες από την καθημερινή ζωή προσδιορίζει τους όρους του πνευματικού αγώνα. Επισημαίνει ότι η μετάνοια δεν γίνεται άπαξ, αλλά πρέπει να γίνεται πάντοτε. Γι' αυτό μπορεί να διώχνει τον πειρασμό της απελπισίας και να γεμίζει με θάρρος και ελπίδα τον άνθρωπο. Με πολλή συγκατάβαση στην ανθρώπινη αδυναμία, αυτός ο σκληρός βιαστής βλέπει τη μετάνοια ως φάρμακο και αντίδοτο μετά από οποιαδήποτε πτώση. Υπογραμμίζει χαρακτηριστικά σε κάποια επιστολή του: «Δεν είναι θαυμαστό, δηλαδή δεν είναι παράξενο, να σκοντάφτει κανείς που τρέχει. Να σκοντάφτει εκείνος που τρέχει, μόνον θέλει να έχει υπομονή και μετάνοια εις κάθε στιγμή.

Βάζε μετάνοιαν συνεχώς όταν σφάλλεις και μη χάνεις καιρόν. Καθότι, όσον αργείς να ζητήσεις συγχώρησιν, τόσον δίδεις άδειαν εις τον πονηρόν να απλώνει μέσα σου ρίζες. Λοιπόν, μην απελπίζεσαι πίπτων, αλλά εγειρόμενος πρόθυμα βάζε μετάνοιαν, λέγων: “Συγχώρησόν με, Χριστέ μου, άνθρωπος είμαι και ασθενής”».

Έχει μια θαυμαστή δυνατότητα ο Γέροντας Ιωσήφ να μεταγγίζει τη βεβαιότητα πως ο Θεός, βλέποντας τη μετάνοιά μας, συγχωρεί και, ξέροντας ότι η μεγαλύτερη παγίδα που ο διάβολος βάζει στον άνθρωπο είναι η απελπισία και η απόγνωση από τη δική μας αμαρτωλότητα, προβάλλει τη διέξοδο της μετανοίας που ο φιλάνθρωπος Κύριος δείχνει σε όλους. Γράφει σε κάποια έγγαμη γυναίκα που ζητά τη συμβουλή του: «Άπαξ είδας ότι ημάρτηκας, τω Κυρίω μηκέτι προστίθει τω μώλωπι τραύμα».

Και ως άνθρωπος πάλιν εκπέσεις, μη αθυμείς, μην απελπίζεσαι. Ο γαρ ειπών τω Πέτρω συγχωρείν εβδομηκοντάκις επτά την ημέραν, πώς δεν θα συγχωρήσει ημάς ο φιλάνθρωπος Κύριος;» Ξεκινά απ' την πραγματικότητα ότι ως χοϊκοί πίπτουμε και αμαρτάνουμε, γι' αυτό κι έχουμε ανάγκη από μετάνοια. «Πάντες γαρ άνθρωποι είμεθα εκ του χοός γεγενημένοι και πάντες ημάρτομεν. Πηλός είμεθα, άγνοιαν έχομεν. Ο πηλός τον πηλόν κλέπτει, ο πηλός τον πηλόν υβρίζει, ο πηλός τον πηλόν συκοφαντεί, ο πηλός του πηλού επαίρεται, ο πηλός τον πηλόν πλουτεί, ο πηλός του πηλού άρχει κ.λπ. Και εν γένει, ο πηλός του πηλού θεωρείται σοφότερος,

δυνατότερος, πλουσιότερος, ευγενέστερος, τιμιότερος, πλουτών ανοησίαν και άγνοιαν της ιδίας υπάρξεως». Και βέβαια εκείνο που συχνά πυκνά επαναλαμβάνεται στις επιστολές του Γέροντα είναι ότι όποιος έχει προκόψει στην πράξη, στην πρακτική ζωή δηλαδή την πνευματική, όποιος αγωνίζεται να καθαίρεται από τα πάθη και να μετανοεί, πρέπει να γνωρίζει ότι η καθαρτική χάρις του Θεού είναι που τον προτρέπει και εκείνη τον διεγείρει σε μετάνοια. Τότε η κάθε προθυμία για πνευματική προκοπή είναι μυστική ενέργεια της χάριτος. Ο Γέροντας τονίζει ότι η χάρις του Θεού, σαν το αγκίστρι, σαγηνεύει τον άνθρωπο και τον οδηγεί σε μετάνοια. Ο Θεός είναι εκείνος που μας βρίσκει, μας προσκαλεί και γνωρίζεται σε εμάς. «Δι' αυτό και η μετάνοια και το πένθος και τα δάκρυα και όλα όπου γίνονται εις τον μετανοούντα, όλα είναι της Θείας Χάριτος.

Αυτή η χάρις καθαρτική, όπου καθαρίζει τον άνθρωπο». Ενώ, ωστόσο, η μετάνοια είναι χάρισμα, ζητά και τη δική μας προαίρεση. «Η χάρις της μετανοίας, όπου ενεργείται σε αυτούς όπου αγωνίζονται, είναι κληρονομία πατροπαράδοτος. Είναι συνάλλαγμα και αντάλλαγμα θείον, όπου δίδομεν γην και λαμβάνομεν ουρανόν. Ανταλλάσσομεν ύλην, λαμβάνοντες πνεύμα. Ο κάθε ιδρώτας, ο κάθε πόνος, η κάθε άσκησις διά τον Θεόν μας είναι αλλαγή συναλλάγματος, εκροή αίματος, εισροή πνεύματος». Η μετάνοια έχει τη δύναμη να σβήνει οποιαδήποτε αμαρτία. «Το αμάρτημα, το μικρόν ή το μέγα, διά της αληθούς μετανοίας εξαφανίζεται». Και ενώ η αμετανοησία φέρνει λύπη και αθυμία, που γεμίζουν με πικρία την ψυχή του ανθρώπου,

η μετάνοια δημιουργεί αγαλλίαση και χαρά. Τέλος, απαραίτητο στάδιο της αληθινής μετανοίας είναι η καθαρή εξομολόγηση, που εξαλείφει όλα τα αμαρτήματα. Ο ίδιος ο Γέροντας, για ποιμαντικούς λόγους, προκειμένου να παροτρύνει και άλλους σε μετάνοια, παρουσιάζεται σε επιστολές του ότι και εκείνος είχε κάποτε υποπέσει στα ίδια αμαρτήματα. «Και αυτά που μου γράφεις, όλοι τα είχομεν, όταν εθεωρούσαμε την ματαιότητα του κόσμου ως μέγα πράγμα. Τώρα, όμως, αφού ήλθομεν εις επίγνωσιν και το ψεύδος κατενοήσαμεν, δεν κοιτάζει πλέον το παρελθόν ο Θεός, αλλά το νυν. Εκείνα όλα με μίαν εξομολόγησιν καθαράν εξαλείφονται, αρκεί τώρα να πορευόμεθα κατά δύναμιν εις τας εντολάς του Κυρίου». Τελειώνω. Όλα αυτά δεν ήταν και δεν μπορούσαν να είναι

το άπαν της πνευματικής διδασκαλίας του Γέροντος Ιωσήφ. Πάντως, τα όσα ακούστηκαν στην εισήγηση αυτή ήταν σταχυολογήματα του Ησυχαστή Γέροντα και όχι λόγοι δικοί μου. Πάντοτε με διακατέχει ο φόβος, όταν προσεγγίζω Πατέρες της Εκκλησίας και μορφές Αγίων αυτού του βεληνεκούς, μήπως παρουσιαστούν τελικά απόψεις δικές μου και παραμεριστεί η διδασκαλία εκείνων. Γι' αυτό καταλαβαίνετε πως ό,τι έγινε αποτελούσε ενσυνείδητη επιλογή. Σε αυτό τουλάχιστον το συμπόσιο είναι οικοδεσπότης και εστιάτωρ ο Γέροντας Ιωσήφ και οι συνδαιτυμόνες δικαιούνται να απολαύσουν τα δικά του εδέσματα. Ο Γέροντας Ιωσήφ δικαιούται να λέει «Κύριε, ίδε την ταπείνωσή μου και τον κόπον μου», γιατί όλη του η ζωή ήταν ζωή εκούσιας ταπεινώσεως και αληθινής μετανοίας. Δικαιούται να λέει: «Διά τους λόγους των χειλέων σου

οδούς σκληράς». Μακάρι να βρεθούν και στις ημέρες μας μοναχοί που να βαδίσουν στα ίχνη του. Και μακάρι, όσοι παρακολουθούμε το συνέδριο αυτό, να πάρουμε στα σοβαρά το μήνυμα που έρχεται από τα κείμενα και τη βιωτή του, για να βαδίζουμε την οδό της ταπεινώσεως και της μετανοίας, που αποτελούν όρο απαράβατο της ανακαινήσεώς μας. Σας ευχαριστώ.

Σας ευχαριστούμε, κύριε καθηγητά, διότι καταφέρατε και κάτι πολύ δύσκολο. Δεν θα πω αυτό που φαντάζεται ο κύριος Τσελεγκίδης, αλλά και οι δυο σας, χωρίς να μας βγάλετε από τα σφιχτά όρια του κτιστού χρόνου, καταφέρατε να μας εισαγάγετε στον χώρο του ακτίστου χρόνου. Σας ευχαριστούμε πολύ.