On Churchgoing (Part 4)

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Those of you who were with us in our other talks will remember that we were speaking about the matter of going to church, and specifically about what we need to keep in mind if we are to benefit from it. Because many people, as you know, even though they do go to church, are not benefited as much as they could be, since they do not go rightly; they have not paid attention to certain details that they ought to keep in mind.

Many people, in fact, do not go to church because they do not consider it necessary. “There is no need,” they say. “I am better than someone who goes to church.” And many times, they may indeed be better. For there are so many unworthy people in there that a person can hardly believe what he sees when he walks in.

People outside the Church, people of the world, expect a great deal from Christians. And when they do not find it, Satan seizes upon that and tells a person, “You are the good one; if only that Christian were like you.” So why bother going to church? You endure the cold and the heat and stand for so long—and in this way Satan deceives that person.

It is like being inside a hospital: the people there are not healthy. And many times not even the doctors of the hospital are healthy. They too are sick. I would go so far as to say that not even the priests and the bishops are healthy.

This is the hospital called the Church, which deals with human souls, while other hospitals deal with human bodies.

But because a person does not have a right understanding of what the Church is, of what he will meet in there, he expects to meet angels, he expects to see the wings of the angels beating; and when he does not meet angels he says: I am not going, I am better off outside.

The person who is inside the Church but makes no effort to do what is right and gradually become healthy in soul is not all right; but neither are you, who stay outside and refuse to go because those inside are spiritually ill.

I was speaking with someone who said to me: they talk in church. Well, is it a graveyard? What do you want, that no one should speak? What should they do? It is in the graveyard that no one talks. But they discuss such things, he says. Of course those people are behaving badly, when they have gone to church to discuss the elections; I did not go to church so that people could discuss the weather, or discuss the football pools, or whatever else they discuss. Of course they are not doing well, they are doing very badly indeed, because they do not understand what is in there, and they think it is a marketplace. They carry the coffee shop, the market, the house, the town square, the playground, whatever, they carry all of it into the church.

They are behaving very badly. They ought to put tape over their mouths before going to Church.

And even these people we must bear with patiently, and little by little, by speaking and by showing them through our life and through our words, the hour of grace will come for them too, so that they understand why they came to church, who is there in the church, that they are not alone, that Christ is there, that the Most Holy Theotokos is there, that the Saints are there, that the Angels are there, and so on; that a person must go there to weep for his sins, that he must go to ask forgiveness, that he goes to plead for the week ahead, and so on and so forth.

But none of these things happen in a single evening. "Become perfect, therefore" — that is the commandment: become. So you will wait for him, just as others once waited for you. And it may be that he has never heard a word about any of this in his whole life. So what are we going to do now?

Are we going to kill him? Do we practice euthanasia? Shall we cast such people out, so that we angels can remain inside? Do we not have faults of our own? After all, the mature person, the Christian, is the one who has the strength to bear with another person’s faults and weaknesses. That is the true Christian.

Do you want to see whether you have made progress in the Christian life? Look and see whether you can bear the odd ways of the other person. Whether he is in church, whether he is in the neighborhood, whether he is in the house, whether he is at work, whether he is in the office, wherever he happens to be.

If you have the strength to put up with the other person's odd ways, that means you are making progress in the Christian life. If you lose your temper, if it grates on you, if you don't like it, and so on, then you haven't made progress in the Christian life yet.

This is a sign, that is to say, just as you put in the thermometer to see what fever you have, to see your temperature.

In the same way, this too is a means of taking your spiritual temperature with regard to your faith. There are, then, as I was saying, people—and I believe this is where we left off the day before yesterday, judging from my notes here—who despise the Church without realizing that, in despising the Church, they are despising Christ. It is not some priest, who may happen to be a bad priest, whom they despise. It is not some bishop, who may happen to be a bad bishop, whom they despise.

Whoever despises this man or that man who walks in there despises Christ as well, unless you believe that there is a house of God and that Christ is not in it. I do not think there are only bare walls there and no Christ; in every case Christ is inside.

And so, when you do not go to Church, making excuses that the people who go there are not good, and imagining that you are better because you stay outside, you are deceiving yourself. You are showing contempt for Christ Himself, and one day you will have to answer to Christ. That, more or less, is the meaning of these thoughts.

Christ, says Paul to the Ephesians, loved the Church and gave Himself up for her. How thoroughly, then, has Christ soaked her with His blood; how could Christ possibly not be there?

Or that you should take no interest, and should look on it with contempt, saying: I am a superior sort of person, I do not go to church with the sinners, with the inferior ones. Then you are superior to Christ as well, who condescends to go with sinners and who takes it upon Himself to come into the Church to attend to the salvation of these people.

In the Apocalypse, in the first chapter, verse twenty, the following is written: that every church has its Angel too. And consequently you are despising the guardians as well, the angels of the church. It is not simply a bare wall.

Our Christ has said: "Wherever the corpse is, there the eagles will gather." What is that body?

Is the Body and Blood of Christ there upon the Holy Table, inside the artophorion, the tabernacle, or is it not? Has it been there since Holy Thursday of last year, inside the tabernacle, kept for the emergency needs of the Church, or has it not? It has. And is it left there by itself, with no one attending it? Are there no angels there, do they not stand guard? Is it left exposed? No, it is not exposed. There are angels and archangels there. And you, then, you do not condescend to come. Because you are so great, so advanced, such a saint.

You do not condescend to go to such things, to such places, to have anything to do with them. A mistake, of course, and a great one. Blessed are the people who will humble themselves and understand that nothing Christ has placed in His Church is superfluous.

How much more, then, when Christ is the head of this body, the Church. You despise Him, and you deny Christ. And be careful: if something happens to you, do not say, "My Christ, help me," do not say, "My All-Holy Theotokos, shelter me." The word does not get through.

Because with what face will you present yourself to someone you despise, someone you take no account of, someone you do not even want a conversation with? You never went to his house. "I esteem you, yes, but as for your house, no." How do you esteem me, if you never come to my house? Then you despise me. Then you do not want me. You have placed me somewhere that brings you no honour. In a few words, I am not good enough for you.

Because if a person entering the church would only think about it, if he knew the symbolic signs inside the church, he would never want to leave the church. He would not want to go home at all.

He would be satisfied, he would feel a sweetness and a rest, just as our All-Holy Theotokos felt from the age of three until fourteen, when she came out from there. Because I do not suppose you imagine she had dolls to play with, or girlfriends there inside those bare, dry walls.

She was with old people, and with certain symbolic things. But it was grace that surrounded her and filled her. And she had no need of the lifeless things, the little carved idols — the toys that we have. Was that because she was only a child? No. She was satisfied, and she felt no need at all for these lies of ours, this need of ours to manufacture joy in the very place where God himself creates joy.

If a person could understand, as he lifts his foot to step into the church, where he is entering, he would be terrified. Or he would say: Am I counted worthy? Am I counted worthy to go inside? Because this is what the Church says when she prays: for those who enter with faith, for those who came in with faith, for them she prays; and for those who have been counted worthy to enter and to say the Our Father: count us worthy, Master, that we may dare to call upon You, the heavenly God, as Father. That we dare to speak of You and to call upon You as our God and our Father.

Our Father—but of course, a person knows nothing of these things. He looks at himself in the mirror, tidies himself up, checks whether there is anything on his face or whether a hair is out of place; they have even put mirrors facing each other, and so on. That is all he sees, and nothing more.

He sees people as he comes inside; he does not have spiritual eyes to see that there is a radiologist standing at the door who sees him, who sees every shadow within him, his old life, his present life, who foresees his future life as well, everything. He does not see these things.

He regards these things as meaningless, utterly meaningless. If only he could picture Bethlehem there below, at the Prothesis, the table of oblation, where the Most Holy Theotokos gives birth and where we bring the offering; if only he could picture Christ’s coming forth into the world and His entrance onto the Holy Altar, where He is sacrificed, and see that this is Golgotha; if only he could look up and behold the Pantocrator, and see God holding all things in His hand, and see the Angels.

He should see the prophets, he should see the Evangelists, and the rest. He should see himself as a candle standing on the candle-stand. He should see the Saints up on the great chandelier: the Church triumphant, which has died and risen up onto the chandelier and is held there by the Pantokrator.

If he could read these things, and picture them, and live them, he would want to stay. Better, as David says. Better, he says, to be tossed aside in some corner of Your dwelling places than to be a ruler anywhere else. That is why it seems such a strange thing to us, the way people live.

I do not know whether you knew an elder, Father Ieronymos, who was at the church of the Ascension, at the metochion in Pangrati. A tiny little elder he was, but a holy man, and he used to beg. A shipowner's wife once called him to come and bless her house with holy water, at her house in Psychiko.

A mansion. It had cost twenty million, twenty thousand pounds, I do not know what that house had cost. So when the little elder performed the blessing of the water for her, he went all around and sprinkled inside.

They stood there somewhere in the sitting room, to offer the elder a sweet and a coffee as well. And then the lady asked the elder, "Elder, how did you find the house?" The answer: "My cell is better, my child."

And that cell of his was one metre by one and a half. With one pair of slippers full of holes inside it. Half a pair of pyjamas of one kind and half of another, and so on. It is better for me, he means for the elder, my cell, my child.

That was his answer; I count all these things as refuse. But as for us, when you walk inside and see so many Saints hanging all around you, are you not moved? What work are they doing up there? How did they come to be hung there, while you walk in, drop your little five-cent coin, and light a candle at their feet?

And for the rest of it, you could not care less. How do you dare to go there and not be afraid that he might take your head off? We go and light a candle to Saint John the Forerunner. We light a candle, but we do not want your life. We light a candle to Saint Nicholas, but we do not want your life.

We light a candle to Saint John the Theologian, the virgin, the one who leaned on the breast of Jesus. A candle, but we do not want your life. We light a candle to the All-Holy Theotokos, but we do not want your life, your virginity, your counsel. Tell us nothing; the candle is enough for you, off you go to Christ, and so on.

But all this only because Christ bears with us. And because the long-suffering of God is still there, waiting for us and helping us to repent. And we take it to mean that it is nothing, or that He cannot act. He both can and has the power, but He is long-suffering, and He waits for a person to turn back.

Yes, and Saint Dionysios the Areopagite speaks about this whole ordered beauty of the Church, which we are counted worthy to enter. We walk into this piece of Paradise. And he says this: truly, the things that are seen are manifest images of the things unseen.

The things you see are images — these visible things are images of the invisible. The eye of your mind is carried back to the prototypes, to the originals themselves. For it is not God who cuts sinners off from Himself; it is those who have completely cut themselves off from God.

God, he says, does not excommunicate anyone Himself—not a single person. Rather, it is those who have excommunicated themselves, who have cut themselves off, who have left themselves outside the Church and shown no concern for the Church or for the Lord of the Church, who is Christ—these, he says, will perish. All the others remind us to come back inside, to return, and to honor the house of God, while we ourselves sit outside.

Now, if you were to ask some of those who stay outside, who look down on the house of God and come whenever it suits them: the third bell has rung, they say. Why don't you come at the first one? When you are invited to a meal, do you show up when they are clearing away the plates, or do you come from the beginning?

When you go to see a play, do you arrive halfway through, or at the end, or from the beginning? How is it that in everything else you are punctual, but here you get up whenever you please, put on your little hat, take your breakfast with you, maybe even the newspaper Akropolis in your pocket, and off you go.

And where are you going? So there is a class of people who believe that they can somehow replace prayer by other means. There is no need to go to church, they say. No need to go to church to pray.

Is not the Church a house of prayer? Yes. Is not God present everywhere? Yes. “Well then, why should I go there instead of praying at home?” That is the mistake. When, for example, you listen to a Church service on the radio, as many people say, “I listen to it on the radio.”

You listen to a banquet over the radio. You hear the knives and forks going, people eating, drinking, and so on. Do you get full? You do not. You have to go there, sit down, and look at the portion they set before you. In the one case you are not fed bodily, and in the other you are fed in your soul. Is there not a table in the church? Is the fatted calf not set out there? Are you not the prodigal son? Should you not sit down at that table yourself? How can you replace the Church from a distance?

And besides — is your own prayer, the prayer of one single person, the same as the prayer of a thousand people, of two thousand people? I don't even know how many are gathered in the church. There, where the bishops are, where the priests are, where the deacons are, where the chanters are, where there are people who are holy — far holier than we are.

Is your prayer as one individual really the same as the prayer of two thousand people? How can you possibly think or imagine that? John Chrysostom says the following in one of his homilies: “But what is the feeble excuse offered by so many?” What defense, he asks, will you be able to offer in this matter?

"It is indeed possible to pray at home as well." You will answer, "But I can pray in my own house." "You are deceiving yourself, O man" — you are fooling yourself, he says, my friend. "Yes, it is possible to pray at home; but to pray there the way one prays in church is impossible."

You can pray at home, he says, but you cannot pray at home the way you will pray in church. And the results of prayer at home are very different from the results of prayer offered in church.

Where such a multitude of fathers is gathered, where the cry goes up to God with one accord, the Master does not hear you in the same way when you call on Him by yourself as He does when you are with your brethren. He does not hear you alone, he says, the way Christ the Master hears when many are gathered.

For here there is something more: oneness of mind, the harmony of love, the bond. Let us love one another, that with one mind we may confess Father, Son, and Holy Spirit, as you know. And there are the prayers of the priests. For this is why the priests stand at the head: so that the weaker prayers of the multitude may be joined to their stronger prayers.

the prayers of people, he says, who do not know much, who are tired, unlettered, who are unaware of certain things, may be united with the prayers of those who know the Father and so on, and rise up together to Heaven.

Heaven, yes: they all go up as one bundle to heaven. Because when you are alone at home you have a little popgun going crack, crack. But when we are together, whole volleys reach heaven, and they send the divine grace back down; they bombard heaven, and heaven rains down mercy.

A person is very proud who believes he has no need of the Church and of churchgoing, and that he can hold church at home by himself. And after all, what is the commandment of Christ? What did God say in the Old Testament?

Here I find that David, one thousand and fifty years before Christ, through the Holy Spirit, in Psalm 25, verse 12, says: "In the churches I will bless You, O Lord." He does not say, "in my sitting room at home"; he does not say, "in my house here in the neighborhood."

This does not rule out the other, private prayers. But when it is a question of churchgoing, of a feast day, of a Sunday, you cannot say that I pray at home while everyone else has gone to church.

Also, in the twenty-first Psalm, verse twenty-three, I find this from David: In the midst of the church I will praise You. In the midst of the church I will praise You. And in Psalm sixty-seven, verse twenty-seven, it says: In the churches bless God.

And in the twenty-eighth Psalm, verse 2, it says: "Worship the Lord in His holy court." And Saint Basil the Great, interpreting this, says in his own way that it is not outside this court that one should worship God. He did not say worship God outside the court of the Church, he says, but being within it, inside it, he says, you must go in; and so that no one should be left outside, he gives the command to come inside, lest anyone, dragged away by those outside, lose the blessing of being in the court of the Lord. That is, lest someone pull him away and he goes out and loses the blessing that is given inside the church, inside the court of the Lord. As you know, Satan pulls many people outside the church during the Liturgy, especially in the villages.

They go outside and smoke, they go outside and talk, and they come back in whenever they please. And then they take the antidoron, the blessed bread distributed after Liturgy, and off they go. He drags out a whole regiment of them. Mothers, satan pulls them outside too. Satan goes and pinches their children, and the children start crying, and he forces the mothers to go out. All of this is satan's trickery.

That is why a person needs to be like a many-eyed cherub when it comes to the tricks of the devil, to know all the forms they take, to recognise them at once, to discern what is happening at this very moment and how he ought to respond.

Beyond that, a person must have the strength and the discernment to keep the balance between body and soul. The body has need of material things, of support, of money, of other comforts, but the soul has its own needs as well.

And we see people who do not come to church, neither on Sundays nor on feast days. Or if they do come, they come carelessly, they stand a little while just inside the door, and then they leave. With work as the pretext: I have no time. Tailors, shoemakers; others have coffee shops, pastry shops, restaurants, all sorts of other trades, and they do not come to church. Others drive taxis, they have other jobs, and they do not come to church. He is off, he says, earning his daily bread. I have a family, I have needs, I have promissory notes to pay. How can it be done? Are we supposed to drop everything now and go to church?

That person is deceived. That person does not know what is really at stake.

However much a person earns outside the blessing of Christ, he is not gaining, he is losing. In Matthew, in the twelfth chapter, it says: whoever does not gather with Me scatters. Perhaps this sounds strange to you. But I am gathering, you say. And yet, since what you gather does not bear the seal of Christ, one day it will be lost, one day it will vanish into thin air; it will be paid out in some financial shipwreck, or paid out in financial ruin.

or it will be spent on doctors and medicines. The loss comes because it was not gathered through honest labor, but by taking time away from prayer. In the Wisdom of Sirach we read: “At the appointed hour, rise up and do not lag behind; hurry home and do not be negligent.” Set the proper time—set it. Take your place in line and go to the house of the Lord. Do not be negligent; do not wander about half asleep. Do not let Satan sit upon your eyelids and hold them shut during the Liturgy. When the bell rings, you must be on your feet. Just as you set your alarm to rise in time for work, so you must set it to wake up for the sake of your soul. At the appointed hour, rise up—at the proper time.

"And do not lag behind" — don't be the one left trailing at the back. "Hurry to the house, and do not be lazy." That is in the 32nd chapter of Sirach, verse 11. And the same writer says this in the 51st chapter, verse 23: "Draw near to me, you who are untaught, and dwell in the house of teaching."

Only in the school of Christ, which is the Church, will we learn our letters. We are like the untaught. We may know many languages. We may have learned to say merci for thank you and pardon for excuse me.

But we know nothing of divine things. You will learn them in Christ’s school, which is the Church. Do not decide on your own that you will go only whenever it suits you—because of work, for example. Of course, to be fair, there are certain kinds of work that really do make it difficult for us to go.

There is the mother, the woman who has just given birth, for example. There is the sick person, there is the old man, there is the old woman. There is the person who is on duty, who has a shift on Sunday morning. There is the policeman, there is the doctor, there is the driver who has to take out the coach, who has to drive the bus.

There is the soldier. There are many classes of people who have legitimate reasons for not being able to stay in church at the hour of the Liturgy.

The Church. The Church makes provision for such people and prays for them, and the grace of God reaches them, if they are truly present in the Church in spirit. For there are two kinds of people: those who are physically in the Church but not there spiritually, and those who are not physically in the Church but are there spiritually. Some people enter the Church, remain there for an hour or two, and all the while their minds are wandering. Only later do they come to themselves. Devis is already saying the Lord’s Prayer to bring the service to an end, and only then do they come to themselves.

Their nous—their spiritual attention—was elsewhere: where they would go that afternoon, what would happen at the stadium, how the football pools would turn out, what they would do with their friends—nonsense, this and that, and so on. And there are also people who are not physically in church, yet are spiritually in the Church.

Bodily he is at work because he has to be, because he is obliged; he goes to the plant, the factory does not shut down.

Many kinds of work do not stop on Sundays, or even at Pascha. So these people, though not physically present in the Church, are spiritually in the Church, and they receive the grace of God wherever they are. For the Church prays for all those who are on duty and engaged in service. It also prays for those who are absent for good reason.

They have no way of staying in church; they have a genuine reason. But I would like to say to them: let them not imagine that they have been let off. No! They were simply excused for that Sunday because they were on duty. They have not been let off. They are obliged to find another day during the week to come to church and to receive Holy Communion, to make up for the Sunday they missed.

And if he gets his day off during the week, well then, let him see to it that he goes to church.

There is Saturday; he can go to church. There is another feast day; he can go to church. And especially those of us here in Athens, where there is a Divine Liturgy every single day, every day here. Specifically, at the Church of the Ascension in Pangrati there is a Divine Liturgy every day.

Whatever time he wants. At Saint Athanasios on Aristofanous Street, and so on.

And so on. There is a Divine Liturgy every day, but what does someone say? “I was on duty.” Yes, but during the rest of the week, when you were not on duty, why did you not go to Church on your day off—to worship, to thank God, and to receive Holy Communion, making up for the day you missed? I accept that you had a valid excuse, but you should come as soon as you are free from duty. And yet this does not happen. Not only does it not happen, but many other improper things take place as well.

In a few days, for instance, you here will be celebrating the feast of Saint Demetrios. Well then! Tell me, all the men named Dimitris who will be at their jobs, will they go to church? Ninety-nine percent of them will not go.

They will receive their guests in the afternoon, at home.

They will be receiving guests.

They will ask their employers for time off because they are celebrating. Will they be given the afternoon off or not? They will. My dear Dimitrakis, why did you not ask for time off in the morning so that you could go to Church, instead of asking for the afternoon off? Who will save you then?

It takes cleverness, we say; we are crafty people. No, it takes no cleverness at all. Ask for the morning off, so you can go to church and receive Holy Communion. Ask your Saint for help, and in the afternoon do not wait to receive the lies of the world; go to work.

How long is the day you work, after all? This is the Christian who discerns between the body and the soul, between the world and God, between what is temporary and what is eternal. There is no excuse whatsoever. I am speaking to you out of my own experience. I did not come down from the Pleiades, nor from Mars.

I came out from inside this corrupt life. Thirty years of it, and I know what I am talking about. That is the truth. There is no excuse at all. But who believes Saint Demetrios? Who believes his own Saint? Who believes Christ?

Why should I wish you many years, just so you can go on doing the same things? And where did I find all these years, that I should hand them over to you? But you like lies. Listen to me: not even a 'many years' for you! That is what we are. And when will we ever correct ourselves?

Who tells me that I will see the morning after tonight? Who has a signed guarantee from Christ that the dawn will come for him? And are you not afraid of death? If you are found in that state, then hold on to these things, keep them, you need them, they are eternal things. And take care of others, not in a dictatorial way, but shedding light, gently, with admonition. Do you know what admonition means? It means to place the nous, the spiritual intellect, to put sense into a person, to tell him the truth, to lay it out in order in front of him so that he understands it, and then to leave him standing face to face with it, without pulling out a pistol. That is how you do it.

This too is one side of the matter. And even so, I tell you, there are people who imagine they will be able to excuse themselves on that Day. They will not be able to excuse themselves. But if only people were willing to pay attention to these things, everything would be very different.

I have two friends, one from Piraeus and the other from Agios Ioannis Rentis. Good lads, who own their own taxis. I was preaching in Piraeus, and one evening they came out there, to Evgeneia, to Saint Efthymios, and found me in the evening.

'How is it,' he says to me, 'that you came to our neighbourhood and we never heard about it? And I have come,' he says, 'to pick you up. We are going out tonight for a glass of wine.' I said, do you realise I am a drunkard, and you are the ones taking me out to drink wine?

“You’re coming with us, whether you drink or not. I have my family with me—my children and the rest—and I have my own taxi.” “What, you have your own taxi?” He said, “Yes. Afterward, I’ll take you home to Pangrati myself.”

Very well then, since you have your family with you, your wife and your children, let us go.

So, off we went. We were just saying that this man worked as a taxi driver, using his own car. As we talked, it came up that he had certain payments to make—he had taken on installment debts, and so on. I said to him, “Surely you don’t go to Church on Sundays, do you?” He said to me, “How can I go to Church, the way things stand? I have debts to pay. How am I supposed to pay them off?”

“Can I go to church in my present situation?” he said to me. “I have payments to make. How am I going to meet them?” “And do you think you will meet them on Sunday morning? Has anyone told you that by working for an hour, or even half an hour, on Sunday morning, you will be able to make those payments?”

And if you don't work, you won't clear them? 'No,' he says to me, 'but that is how it is. When you have notes hanging over you,' he says, 'you cannot keep your mind on the church.'

So you are going to get ahead by your own strength, I said to him? Satan is deceiving you, I told him. Be careful, don't do this thing. Don't go out to work on a Sunday morning. How much do you take in on a Sunday, I asked him, roughly? About twelve hundred.

He says to me, a thousand. Up to seventeen or eighteen hundred. Now, this story I'm telling you happened seven or eight years ago. Not today — back then it was drachmas. Good drachmas, and worth a lot more than money is now. So one Sunday morning I said to him: don't go to work. Head out to work after church.

Take your family, go to your church, come back home, sit down and have your breakfast with your family, and then go out to work. And come home in the afternoon at the hour you normally come home. And whatever you fall short of what you used to take in, I tell you on my honour, I am not a wealthy man, I am not a shipowner, I will make up the difference for you myself.

'Ah,' he says to me, 'I don't want you to make up the difference for me.' I am telling you this, I said, precisely because you won't do it. But do it, and you will remember me. I want to believe that when you take in more, and that will be an answer from Christ Himself, you will stop.

You will stop working on Sunday. And you will see that He has the power to help you. And he did it, my dear people, he really did. And he telephones me. 'Two thousand eight hundred!' I hear, after I had said hello. Without knowing, of course, who was on the other end of the line.

"Two thousand eight hundred," I hear from the other end. What was this "two thousand eight hundred"? I quickly realized it was him, and he was telling me the amount he had taken in that day. He had taken in a thousand drachmas more than usual. "They made a football out of me, Mr. Panagopoulos," he says.

"I couldn't even get to one place before they were tossing me off to the other end of the city. I couldn't get there before they sent me flying somewhere else. Two thousand eight hundred," he tells me, "that's what it came to." "So you'll be working Sundays again, then?" I say to him. "No, I'm not working again." And to this day he does not work on Sunday.

Not, my beloved, that God is obliged to give me something, that I will do this and we have a business arrangement. Look, that is not a beautiful thing. Rather: I will not do it, Lord, even if I do not earn a proper day's wage that day.

I will not do it. I will honour the day. I am certain that You, in Your providence, know what I need, my needs, my children, my wife, so that I am not driven to steal, so that I am not driven to lie, and so on.

Sadly, people never put it to the test. The very same thing happened with a friend of mine in Aigio who ran a kiosk. He was disabled. "Andreas, you are a religious man, and on Sunday morning I passed by and saw the kiosk open." "That wasn't me, Mr. Panagopoulos, that was Spyros."

"Your son? But whose son is Spyros? Isn’t he Mr. Andreas’s son?" "The boy doesn’t listen to me." "Why doesn't he listen to you?" "Well, he's taken over running the place, and we have debts, and this and that and the other." I suggested the same approach to him. "Tell Mr. Spyros to close for one Sunday, not to open on Sunday morning.

Let him go to church, come home and have his breakfast, and then come out at his own pace. Instead of going off to the coffee house, let him go and open up his little business there. Let him sell postage stamps, envelopes, and whatever else he sells there, and so on."

He took in eight hundred drachmas more that day, as I recall. And ever since then, every Sunday when I go down there I pass by the same spot and speak about it. And I see it closed, the kiosk of Mr. Vagenatos, of Andreas. Did he not prosper? The boy married, has a wife, three children, and they are getting on well.

Because God is with him. "Things aren't going well for us," people say. Fine — but ask why they aren't going well. When you see pimples on your face, what do you do? Do you go and smash the mirror, or do you go to the doctor so he can find you the cause — that something inside isn't working properly, and that's why the pimples are breaking out? So the cause lies further back. I just don't know it.

Within Holy Scripture, you know this, the matter is a classic one. You remember the case of Peter, whom our Christ met one morning at Tiberias, worn out and exhausted from the whole night they had spent fishing without catching even a sprat, nothing at all. And our Lord said to him, "Will you not give us your boat, so that I may get in and speak to these people?"

And he gave Him the boat, and our Christ made it into a pulpit and spoke to the people from the water. When He finished the sermon, He says to him, now it is ten or eleven o'clock, midday. Do fish get caught at midday? Even in moonlight they don't get caught. Who ever heard of catching fish at midday? He says to him, "Put out and cast the nets." And Peter answers Him and says, "Lord, we toiled all night long and caught nothing." They fish at night, you know the trade. "We were at it the whole night."

All night long we wore ourselves out on the sea, and we caught nothing—not a thing. Yet at Your word, I will let down the net. With all his skill and experience, at the right time for fishing, he had not caught so much as a single fish. But now, at the wrong time—at an hour when, if the people on shore saw old Peter going out to cast the nets at midday, the other fishermen would jeer at him so mercilessly that he would not know where to hide, because what he was doing seemed like madness—he caught enough fish to fill two boats.

He made a catch, yes — but with Christ in the boat. Before that, he was out there without Christ in the boat. And that is exactly how it works: when Christ is not in a person's boat, the devil is there instead — inevitably. And wherever the devil has hold of the rudder, he will run that boat aground, whether today or tomorrow or whenever; sooner or later he will wreck it.

So do not be deceived. Never lose your church attendance for the sake of work; do not put work in its place. There are, of course, jobs of a kind that press us and force our hand. Let me tell you something from my own family.

We went to Aegina once, and we visited a certain Father Hieronymos, who has now fallen asleep in the Lord. In fact, just recently his life has been published, together with his teachings — it came out only these last few days. A tremendous thing, a Gospel in itself. Everyone ought to read it, young and old alike. His arm had been cut off, right about here — by the Germans.

My wife went in with a young woman of high standing. That girl was wearing, I don't know what you women call these things, a coat, or whatever it is. And it was three-quarter length, that is, three quarters of the sleeve.

This girl was from a wealthy family. She came in together with my wife. And the Elder, without so much as a word of greeting, said to her: "You're a poor little thing, aren't you — you had no money to buy the cloth, and what you had wasn't enough to make the dress properly, enough to cover your nakedness."

She went red in the face, she shrank into herself, she kept tugging at it there, pulling at it as if she'd tear it, and so on. Then he turns to my wife and says, "And you — did you put on the long sleeve just to come here?" "Elder," my wife says, "I didn't put it on long so I could come here. I always wear mine long. But what good is it that I wear it long, when at that very moment I'm sewing bare, sleeveless ones for other women? That's my trade, you see — I'm a dressmaker — short sleeves for this one, kimono sleeves for that one, sleeveless, everything."

But what can I do about what other women do? I wear mine long — I didn't put it on long just now so I could come here.

His answer: "Then pray to our Christ to release you from this work."

He did not tell her to leave that job, because if she left it she would go hungry, she would end up out on the street.

But you will settle it within yourself that what you are doing is not right. God does not agree with you. He bears with you, He acknowledges your need and your ignorance. But you, for your part, are to beg Him to bring you out of that job.

And He came and brought her out of that job.

There are, then, many kinds of work that bind people in such a way that they cannot go to Church. They must beseech Christ, in His wisdom, to find a way to free them from this bondage, so that they may escape from it.

We had a young woman we knew who worked at a hosiery factory. She was earning a very good daily wage. I do not know who turned her head there, someone must have stirred her up. And one day I learn, she comes to the house, that she is a hairdresser.

That she has rented a shop and is working as a hairdresser, doing women's hair. Fine, my child, I say, who put the evil eye on you? It was a Sunday morning. I had left for church and they were passing by there. I say, how do I find you here? I am going, she says, to do a lady's hair. To do a lady's hair? But do you not have a job? You work at Pournaras's place. Do you not work, I say, at the shop? No, she says, I opened my own shop. What shop did you open? A hair salon, she says. And are you not going to church now? You see, she says to me, the work. A lady, she says, I have to do her hair now. The lady wants it now, now is when it suits the lady.

Did God not make women’s heads and hair properly, so that you must go and correct them? Who told you such a thing? What devil put that idea into your head? But women have their hair done today—and that is fine. There are other women like them who can do their hair. That is not the work for you. Pray to God, and if He wills, ask Him to deliver you from that work. There are so many other kinds of work you can do. And if you pay attention, you will see that all those who follow occupations that go against God’s providence are always suffering and have nothing.

They end up with nothing, they will die in poverty. Such things do not take hold, they do not stand anywhere, they are cursed things. Anything that is not won by sweat and also by the will of God. So there are many trades that we took up without knowing, because they were profitable, because, I do not know what, because we could not do anything else, and so on. But ask God, tell God: are You pleased today that I am going off to fix up this empty head, to make it look nice on the outside, while I am not coming to church to pray, I am not coming to church to thank You for the whole week? Are You pleased? And He will tell you, no, my child, I am not pleased.

And beg Me to change your trade, to do something worthwhile. There are of course people who will not listen to God, and they will keep on with that trade, and the empty heads will get their hair done, and we will go on saying, O head—and it has no brain.

We will keep saying this. But you, keep to your own road. Because a great deal of clever reasoning comes down around these matters, and a great many objections are raised around them.

I do not know whether I am speaking to your soul or whether my words are falling on empty ground. But from what I see and from what I read, I always see that Satan gets his hands on us in various ways, and I want to help my fellow man as much as I can, for as long as I am here, in case he is willing to unhook himself. Because as long as the chest is still there and still breathing, that is a guarantee from God that He is waiting for us to change our lives. Not so that we can marry off the children and get them settled and take the trip and finish the house and pay off the notes. These things are a joke.

He shakes this filthy plate and no one is left on it. He sweeps us all up from underneath like a net, and nothing remains. These things are a joke. He allows us to remain a while longer so that we may learn some things, so that we may turn back to ourselves.

Listen to a beautiful thought that one of the Saints has here. "When prayer leads the way, and smooths out ahead of time the rough road of life, then the course of godliness will be easy and untroubled." Let me explain it. When prayer comes first, he says, prayer before everything else, and Christ goes out in front, then, he says, this road becomes easy.

The road opens up and everything becomes easy for a person.

Imagine finding yourself on Aiolou Street during the holidays. What goes on there, where can you get through, where can you go, mind your hat. And just where you cannot get through, here comes a car. And off it goes, and the crowd parts.

And now you slip in behind the car and you get through. That is Christ. He opens the road for you that easily. You are inside the car, you are inside the trolley. “Exit at the front!” you call out, all on your own.

Coming out at the front. Now you are loaded down, people standing and sitting, how are you supposed to cut through that crowd and get to the front, it is torture. In your desperation you ask the man standing in front of you, are you getting off, sir? Yes. Glory to God, he will do the pushing.

And you go along right behind him. That is Christ, that is Christ. So then, what work are you going off to where you do not put Christ out in front? How will things come easily to you, how will you manage them, how will they turn out the way you want?

They cannot turn out that way, and that is what he is saying here in this case.

"A fortress" — these sayings are from the divine Chrysostom — "build yourself a fortress against the devil." Pray, so that you may be guarded, so that Satan cannot lay a hand on you. "Build yourself a fortress against the devil."

For this is the Church. From there let them arm their hands for their labours. Go there to be armed, and then go and work. So that you have the courage to work. First let them lift up their hands in prayer. First, he says, lift them up in prayer.

And after that you take up the hoe, for example, and go to work the land. "And then let them come down to work" — then, he says, lower your hands and go do your work.

In this way the body will grow stronger, he says; when these things rise up within you, they give the body courage. In this way your farming will prosper, your work will advance, and so on, and all evils will be kept away. When prayer and attendance at church come first, all evils move aside, because Christ goes before you.

And yet there are people who say, "I have bought a field and I must go and see it"; "I have married a wife, and I cannot come"; "I have bought five yoke of oxen and I am going to try them out." Yes indeed — and so, off to the devil and his angels.

We are dragged along by the fields, dragged along by the oxen, dragged along by the women with their lovers or by the men, and he entered with Christ. What the results will be, anyone can understand, anyone can think it through and head it off in time.

That is why I say: a person must learn to distinguish church from work and prayer from work, and understand why prayer is needed in order to do one’s work and make one’s sweat count for something.

Because working all week long, a person fills a jar with the most beautiful water. Then he works on Sunday, and he drops a little ink into it and ruins it. That is what a person does; that is what gets destroyed.

It all goes into reverse; he loses the fruit of his sweat and all his labor. “We all work,” people say, “and yet we cannot get ahead.” Put Christ at the center, and you will see how you prosper. How can you try to manage everything on your own while leaving Christ off to the side?

Thank you.

We will make no spiritual progress. In any case, let us stop here for this evening, and let us ask the Lord to bear with us a little longer—and may we, for our part, be willing to repent and return to Him. Amen.

Όσοι είμασταν μαζί στις άλλες μας ομιλίες θα πρέπει να ενθυμείσθε ότι μιλούσαμε για την υπόθεση του εκκλησιασμού και συγκεκριμένως το τι πρέπει να έχουμε υπόψη μας προκειμένου να ωφεληθούμε, διότι πολλοί άνθρωποι, όπως ξέρετε, παρότι εκκλησιάζονται, διότι δεν εκκλησιάζονται σωστά, αλλά δεν έχουν προσέξει ορισμένες λεπτομέρειες που θα πρέπει να έχουν υπόψη τους, δεν ωφελούνται όσο μπορούν να ωφεληθούν από τον εκκλησιασμό.

Πολλοί μάλιστα δεν εκκλησιάζονται διότι δεν το θεωρούν και αναγκαίο. Δεν χρειάζεται. Εγώ είμαι καλύτερος, λέει, από αυτόν που εκκλησιάζεται. Και πολλές φορές μπορεί να είναι καλύτερος. Γιατί υπάρχουνε τόσοι σκάρτοι μέσα εκεί, που χάνει ο άνθρωπος το νου του όταν μπαίνει.

Περιμένουν πολλά πράγματα από τους χριστιανούς οι άνθρωποι απ' έξω, του κόσμου. Και όταν δεν τα βρίσκουν, ποντάρει ο σατανάς εκεί επάνω και του λέει: «Εσύ είσαι· μακάρι να ήταν κι αυτός». Τι το θες τώρα; Σε τρώει το κρύο και η ζέστη, η ορθοστασία, και τον ξεγελάει, τον άνθρωπον αυτόν.

Όπως είναι μέσα στο νοσοκομείο δεν είναι υγιείς. Πολλές φορές δεν είναι υγιείς ούτε οι γιατροί του νοσοκομείου. Είναι άρρωστοι κι αυτοί. Θα θέλω να πω, ούτε οι ιερείς και οι αρχιερείς δεν είναι υγιείς.

Μέσα στο νοσοκομείο που λέγεται Εκκλησία, που καταπιάνεται με τις ψυχές των ανθρώπων, για τα άλλα νοσοκομεία καταπιάνονται με τα σώματα των ανθρώπων.

Διότι όμως ο άνθρωπος δεν έχει ορθή γνώμη τι είναι η Εκκλησία, τι θα συναντήσει εκεί πέρα μέσα, και περιμένει να συναντήσει αγγέλους και περιμένει να δει πού θε οι φτερούγες των αγγέλων θα χτυπάνε, και δεν συναντά αγγέλους και λέει: δεν πηγαίνω, είμαι καλύτερος εγώ απ' έξω.

Ούτε αυτός που είναι μέσα και δεν φροντίζει να κάνει το σωστό και σιγά σιγά να γίνει υγιής ψυχή, είναι εντάξει, αλλά ούτε και εσύ που μένεις απ' έξω, διότι είναι άρρωστοι μέσα εκεί και δεν πηγαίνεις.

Μιλούσα με κάποιον ο οποίος μου λέγει, μιλάνε, μου λέει, στην Εκκλησία. Ε, νεκροταφείο είναι, τι θέλεις, να μην μιλάνε; Τι να κάνουν, στο νεκροταφείο δεν μιλάνε. Μα συζητούν πράγματα, αυτοί κάνουν άσχημα βέβαια, όταν πήγαν στην Εκκλησία για να συζητήσουν τα εκλογικά, εγώ δεν πήγα στην Εκκλησία για να συζητήσουν για τον καιρό ή να συζητήσουν για το προπό ή ξέρω γιατί να συζητήσουν, βέβαια αυτοί δεν κάνουν καλά, κάνουν πολύ άσχημα διότι δεν καταλαβαίνουν τι είναι εκεί πέρα μέσα και νομίζουν ότι είναι αγορά, μεταφέρουν το καφενείο, την αγορά, το σπίτι, την πλατεία, την παιδική χαρά, ξέρω εγώ, τη μεταφέρουν στην Εκκλησία.

Άσχημα κάνουν αυτοί, πρέπει να βάλουν τσιρότο στο στόμα τους και τότε να πάνε στην Εκκλησία.

Και αυτούς πρέπει να τους ανεχθούμε και σιγά σιγά, μιλώντας και υποδεικνύοντας με τη ζωή μας και με τα λόγια μας, να έρθει και η ώρα της χάριτος να καταλάβουν και αυτοί για ποιο λόγο πήγαν στην Εκκλησία, ποιος είναι εκεί στην Εκκλησία, ότι δεν είναι μόνοι τους, ότι είναι ο Χριστός, ότι είναι η Παναγία, ότι είναι οι Άγιοι, ότι είναι οι Άγγελοι και λοιπά ότι πρέπει να πάει να κλάψει για τις αμαρτίες του, πρέπει να πάει να ζητήσει συγνώμη, θα πάει να παρακαλέσει για την άλλη εβδομάδα και λοιπά και λοιπά.

Αλλά δεν γίνονται σε μια βραδιά όλα αυτά τα πράγματα. «Γίνεσθε οὖν τέλειοι» είναι η εντολή· γίνεσθε. Αυτόν θα περιμένεις, όπως σε περίμεναν και σένα άλλοι. Κι αυτός μπορεί να μην άκουσε ποτέ στη ζωή του. Τι θα κάνουμε λοιπόν τώρα;

Θα τον σκοτώσουμε; Έχουμε ευθανασία; Να τους βγάλουμε αυτούς έξω να μείνουμε εμείς οι άγγελοι μέσα; Δεν έχουμε και εμείς τα δικά μας ελαττώματα; Άλλωστε ο προχωρημένος άνθρωπος, ο χριστιανός, είναι εκείνος ο οποίος έχει τη δύναμη να αντέχει τα σφάλματα του άλλου και τις αδυναμίες του άλλου. Εκείνος είναι χριστιανός.

Θέλεις να δεις αν έχεις προχωρήσει στον χριστιανισμό; Κοίταξε να δεις αν αντέχεις τα παράξενα του άλλου. Μα μες στην εκκλησία είναι, μα μες στη γειτονιά είναι, μα μες στο σπίτι είναι, μα μες στη δουλειά είναι, μα μες στο γραφείο είναι, δεν ξέρω πού είναι.

Αν έχεις τη δύναμη να αντέχεις τα παράξενα του άλλου, αυτό πάει να πει ότι προχωρείς στον χριστιανισμό. Αν έχεις νεύρα, αν σε κλωτσάει, αν δεν σ' αρέσει και λοιπά, δεν έχεις προχωρήσει ακόμη στον χριστιανισμό.

Αυτό είναι ένα δείγμα δηλαδή, όπως βάζεις το θερμόμετρο να δεις τι πυρετό έχεις, τη θερμοκρασία σου.

...σου. Έτσι είναι και αυτό ένα μέσο να θερμομετρηθείς αναφορικά με την πίστη σου. Υπάρχουν λοιπόν, λέγω, άνθρωποι —έτσι νομίζω είχαμε κλείσει, όπως βλέπω εδώ από τις σημειώσεις μου, προχθές— οι οποίοι καταφρονούν την Εκκλησία, χωρίς να γνωρίζουν ότι, καταφρονώντας την Εκκλησία, καταφρονούν το Χριστό. Δεν καταφρονεί τον παπά, τον τυχόν κακό. Δεν καταφρονεί το δεσπότη, τον τυχόν κακό. Δεν καταφρονεί, ξέρω εγώ, τον...

Εγώ τον Α, το Β που μπαίνει μέσα, καταφρονεί αυτόν, ούτω και τον Χριστό, εκτός και πιστεύεις ότι υπάρχει οίκος του Θεού και δεν υπάρχει ο Χριστός. Δεν νομίζω να υπάρχουν ντουβάρια μόνο που δεν υπάρχει ο Χριστός, υπάρχει σε όλες τις περιπτώσεις ο Χριστός μέσα.

Και κατά συνέπεια όταν δεν πας στην εκκλησία με δικαιολογίες ότι εκεί πέρα δεν είναι καλοί οι άνθρωποι που πάνε μέσα και ότι εσύ είσαι καλύτερος που μένεις έξω, έχεις γελαστεί, καταφρονείς τον ίδιο τον Χριστό και θα τα βρεις μια μέρα μαζί με τον Χριστό. Έτσι περίπου είναι οι σκέψεις αυτές.

Ο Χριστός λέγει ο Παύλος τους Εφεσίους, γάπησε την εκκλησία και παρέδωσε τον εαυτό του υπεραυκής. Πόσο λοιπόν την έχει ποτισμένη ο Χριστός με το αίμα του, πώς είναι δυνατόν να μην είναι εκεί ο Χριστός;

Ή να μην ενδιαφέρεσαι και να μην θεωρείς, καταφρόνησης, ότι εγώ είμαι ανώτερος άνθρωπος, δεν πηγαίνω στην Εκκλησία με τους αμαρτωλούς, με τους κατώτερους. Τότε είσαι και ανώτερος από τον Χριστό, ο οποίος καταδέχεται να πάει με τους αμαρτωλούς και καταπιάνεται να πάει στην Εκκλησία να επιμεληθεί τη σωτηρία αυτή των ανθρώπων.

Στην Αποκάλυψη υπάρχει στο πρώτο κεφάλαιο, στίχος 20, το εξής γραμμένο: Ότι η κάθε Εκκλησία έχει και Άγγελο. Και κατά συνέπεια και των φρουρών, των αγγέλων της Εκκλησίας καταφρονείς. Δεν είναι απλώς ένα ντουβάρι.

Έχει πει ο Χριστός μας: Όπου το πτώμα εκεί αετή Ποιο είναι το πτώμα;

Είναι πάνω στην Αγία Τράπεζα το σώμα και το αίμα του Χριστού μέσα στο αρτοφόριο ή δεν είναι; Είναι από τη Μεγάλη Πέμπτη πέρσι μέσα στο αρτοφόριο για τας εκτάκτους ανάγκας της Εκκλησίας ή δεν είναι; Είναι, είναι μόνο του, δεν δορυφορείται, δεν υπάρχουν άγγελοι εκεί, δεν φυλάττουν, είναι εκτεθειμένο, δεν είναι εκτεθειμένο, είναι άγγελοι και αρχάγγελοι, δεν καταδέχεσαι λοιπόν εσύ ε, Σε μεγάλος, σε προχωρημένος, σε Άγιος.

Δεν καταδέχεσαι να πας σε τέτοια πράγματα, σε τέτοια μέρη. Να έχεις κάποια σχέση με αυτά. Λάθος βέβαια, μεγάλο. Χαρά στους ανθρώπους οι οποίοι θα ταπεινωθούν και θα καταλάβουν ότι δεν είναι τίποτα περιττό από αυτά τα οποία έχει ο Χριστός φτιάξει στην Εκκλησία του.

Πόσο λοιπόν στην Εκκλησία είναι κεφαλή ο Χριστός του σώματος αυτού. Τον καταφρονείς και αρνείσαι το Χριστό. Και πρόσεξε, άμα σου τύχει τίποτα, μην πεις Χριστέ μου βοήθα, μην πεις Παναγία μου σκέπασέ με, δεν περνάει ο λόγος.

Γιατί βέβαια με τι μούτρα θα παρουσιαστείς σε έναν που τον καταφρονείς, σε έναν που δεν τον λογαριάζεις, σε έναν που δεν θέλεις να έχεις συζήτηση μαζί του. Στο σπίτι του δεν πήγες. Εγώ σε εκτιμώ, ναι, αλλά σπίτι όχι. Πώς με εκτιμείς εφόσον στο σπίτι μου δεν έρχεσαι; Άρα με καταφρονείς. Άρα δεν με θέλεις. Με έχεις τοποθετήσει κάπου που δεν σου περιποιούμε τιμήν. Δεν σου κάνω δηλαδή με λίγα λόγια.

Γιατί αν θα σκεφτεί ο άνθρωπος που μπαίνει μέσα στην Εκκλησία, αν γνώριζε τα συμβολικά σημεία της Εκκλησίας μέσα ο άνθρωπος, δεν θα ήθελε να βγαίνει από την Εκκλησία. Δεν θα ήθελε να πάει σπίτι καθόλου.

Θα ικανοποιείτο, θα ένιωθε γλύκα και ανάπαυση, όπως ένιωθε η Παναγία μας από τριών χρονών μέχρι δεκατέσσερα που βγήκε από εκεί μέσα. Γιατί δεν πιστεύω να πιστεύετε ότι είχε τις κούκλες και έπαιζε, είχε τις φιλενάδες σε τείχους ξηρούς.

Με γεροντανθρώπους και με ορισμένα συμβολικά πράγματα. Αλλά ήταν η χάρις η οποία την πλαισίωνε και την εγέμιζε. Και δεν είχε ανάγκη από τα άψυχα, από τα ξόανα παιχνίδια που έχουμε εμείς. Λόγω του ότι ήταν μικρή; Όχι. Αλλά ικανοποιείτο και δεν αισθανόταν καμία ανάγκη για αυτά τα ψέματα τα δικά μας, να δημιουργήσουμε χαρά εκεί που δημιουργεί αυτός ο Θεός χαρά.

Αν μπορούσε ο άνθρωπος να καταλάβει, όταν βάνει το πόδι του να μπει μες στην Εκκλησία, πού μπαίνει, Θα τρόμαζε Ή θα έλεγε: Καταξιώνομαι εγώ; Καταξιώνομαι εγώ Να μπω μέσα Γιατί έτσι λέει η Εκκλησία, όταν δέεται, όσοι εμπίστησιόνται σε ναυτοί, όσοι μπήκανε με πίστη μέσα, για αυτούς προσεύχεται και όσοι κατηξιώθησαν να μπουν μέσα και να πουν το Πάτερ ημών, καταξίωσον ημάς, τολμάν επικαλείσθαι σε τον επουράνιον Θεόν Πατέρα, που τολμάμε να μιλήσουμε για σένα και να σε επικαλεστούμε για Θεό και για Πατέρα μας.

Ο πατέρας μας, αλλά δεν τα ξέρει βέβαια ο άνθρωπος, κοιτάζεται στο καθρέφτη, φτιάχνεται, κοιτάζει μήπως είχε κάτι στο πρόσωπο, καμιά τρίχα μην πέσει από εδώ, βάλαν και τους καθρέφτες κόντρα κλπ. Αυτό και τίποτα άλλο.

Ανθρώπους βλέπει που μπαίνει μέσα, πνευματικά μάτια δεν έχει, για να δει ότι υπάρχει ο ακτινολόγος στην πόρτα που τον βλέπει και βλέπει όλες τις σκιές του πράγματος, την παλιά ζωή, την νυν ζωή και προβλέπει και τη μέλλουσα και τα πάντα, αυτά δεν τα βλέπει, γι' αυτό τα θεωρεί.

Αυτός τα θεωρεί ανούσια, ανούσια. Αν μπορούσε να φανταστεί τη Βηθλεέμ και κάτω στην Πρόθεση, που πάει και γεννάει η Παναγία, που πηγαίνουμε την προσφορά. Αν μπορούσε να φανταστεί την έξοδο του Χριστού στον κόσμο και την είσοδό Του μέσα επί της Αγίας Τραπέζης, που θυσιάζεται, ότι είναι ο Γολγοθάς. Αν μπορούσε να ειδεί τον Παντοκράτορα επάνω και να δει τον Θεό που κρατάει τα πάντα εν τη χειρί Του, να δει τους Αγγέλους.

Να δει τους προφήτες, να δει τους Ευαγγελιστές κ.λπ. Να δει τον εαυτόν του σαν ένα κερί επάνω στο μανουάλι. Να δει τους Αγίους επάνω στον Πολυέλεο. Η θριαμβεύουσα Εκκλησία που πέθανε και ανέβηκε στον Πολυέλεο και κρατιέται από τον Παντοκράτορα.

Αν μπορούσε αυτά να τα διαβάσει, να τα φανταστεί και να τα ζήσει, θα ήθελε να μένει, καλύτερο όπως λέει ο Δαβίδ. Καλύτερα, λέει, παραπεταμένο σε μια άκρη στα σκηνώματά σου παρά σαν άκτωρο μέσα. Γι' αυτό μας φαίνεται μας παράξενο πράγμα πώς ζουν οι άνθρωποι.

Δεν ξέρω αν ξέρατε ένα γέροντα, πατέρα Ιερώνυμο, που ήταν στην Ανάληψη, στο Μετόχι στο Παγκράτι. Αγιεροντάκι τόσο δά ήταν Άγιος άνθρωπος όμως, επαιτούσε. Τον κάλεσε κάποτε μια κυρία εφοπλιστού να της κάνει αγιασμό στο σπίτι της, το ψυχικό.

Ένα μέγαρο, είχε κοστίσει 20 εκατομμύρια λίρες, 20 χιλιάδες λίρες, δεν ξέρω πόσο είχε κοστίσει αυτό το σπίτι. Όταν της έκανε το γεροντάκι λοιπόν τον αγιασμό, περιήλθε και ράντισε μέσα.

Σταθήκανε εκεί στη σάλα κάπου, να του δώσουν ένα γλυκό του γέροντος και να του δώσουν και ένα καφέ. Και τον ερώτησε η κυρία τώρα το γέροντα. Γέροντα, πόσο φάνηκε το σπίτι Η απάντηση. Καλύτερο είναι το κελί μου, παιδάκι μου.

Το οποίο κελί του ήταν ένα επί ενάμιση. Και ένα ζευγάρι παντόφλες τρύπιες μέσα. Μια πιτζάμα μισή σωστή και μισή άλλη και λοιπά. Καλύτερο είναι για μένα, δηλαδή για το γέροντα. Το κελί μου, παιδάκι μου.

Αυτή ήτο η απάντηση, τα βλέπω πάντα σκύβαλα. Αλλά εμείς, όταν μπαίνεις μέσα και βλέπεις γύρω γύρω κρεμασμένους τόσους Αγίους. Δεν συγκινείσαι, τι δουλειά κάνουν αυτοί εκεί πέρα; Πώς έφτασαν να κρεμαστούν και πας εσύ και βάζεις το πενταράκι και του ανάβεις κερί στα πόδια του;

Ωστόσο το γράψεις στα παπούτσια σου Πώς τολμάς και πηγαίνεις και δεν φοβάσαι να μην σου κόψει το κεφάλι; Πάμε να ανάβουμε τον Άι Γιάννη τον Πρόδρομο. Ανάβουμε κερί, δεν θέλουμε τη ζωή σου όμως. Ανάβουμε στον Άι Νικόλα κερί, δεν θέλουμε τη ζωή σου όμως.

Ανάβουμε στον Άι Γιάννη το Θεολόγο, τον Παρθένο, τον επιστήθιο του Ιησού. Κερί, δεν θέλουμε τη ζωή σου όμως. Ανάβουμε στην Παναγία κερί, δεν θέλουμε τη ζωή σου, την παρθενία σου, την συμβουλή σου. Τίποτα να μην μας πεις, σ' αρκεί το κερί, πας στον Χριστό κτλ.

Αλλά διότι μας ανέχεται ο Χριστός. Και διότι η μακροθυμία του Θεού ακόμη υπάρχει και μας περιμένει και μας βοηθάει να μετανοήσουμε. Εμείς το παίρνουμε ότι δεν είναι τίποτα ή ότι δεν μπορεί. Και μπορεί και δύναται, αλλά μακροθυμεί και περιμένει τον άνθρωπο να επιστρέψει πίσω.

Ναι, λέγει ο Άγιος Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης για αυτόν τον διάκοσμο της Εκκλησίας που αξιωνόμαστε εμείς. Εμείς μπαίνουμε μέσα σε αυτό το κομμάτι του Παραδείσου. Λέγει το εξής, αληθώς εμφανείς εικόνες εστί τα ορατά των αοράτων.

Αυτά που βλέπεις είναι εικόνες, αυτά τα ορατά των αοράτων. Πηγαίνει το μάτι του νου σου πίσω στα πρωτότυπα. Οὐδὲ γάρ ἐστιν ὁ Θεὸς ὁ τοὺς ἁμαρτωλοὺς ἀφορίζων ἀφ’ ἑαυτοῦ, ἀλλ’ οἱ τοῦ Θεοῦ παντελῶς ἑαυτοὺς ἀφορίσαντες.

Θεός λέει δεν αφορίζει κανένα ο ίδιος, κανένα, αλλά όσοι μόνοι τους αφόρισαν, εξέκοψαν τον εαυτόν τους, τον άφησαν έξω από την Εκκλησία, αδιαφόρησαν για την Εκκλησία, για τον Κύριον της Εκκλησίας που είναι ο Χριστός, αυτοί λέει θα χαθούνε, όλοι οι άλλοι μας υπενθυμίζουν να γυρίσουμε μέσα, να επιστρέψουμε, να τιμήσουμε τον οίκο του Θεού που εμείς καθήμεθα απ' έξω.

Τώρα, αν ερωτηθούν ορισμένοι που μένουν απ' έξω, που περιφρονούν τον οίκο του Θεού και πηγαίνουν όποτε θέλουν αυτοί. Κτύπησε λέει η τρίτη καμπάνα, γιατί δεν πας απ' την πρώτη εσύ; Όταν σε καλούνε σε τραπέζι, πηγαίνεις όταν σηκώνουν τα πιάτα ή πηγαίνεις από την αρχή;

Όταν πηγαίνεις να δεις ένα έργο, πηγαίνεις στο μέσον ή πηγαίνεις στο τέλος ή πηγαίνεις από την αρχή; Πώς σε όλα είσαι συνεπής και εδώ ό,τι ώρα θέλεις σηκώνεσαι και βάνεις το καπελάκι σου και παίρνεις και το πρωινό σου ίσως και παίρνεις και την Ακρόπολη στην τσέπη και πηγαίνεις.

Πού πηγαίνεις; Υπάρχει λοιπόν μια τάξη ανθρώπων η οποία πιστεύει ότι μπορεί κατά κάποιον άλλον τρόπο να αντικαταστήσει την προσευχή. Δεν χρειάζεται να πάει στην εκκλησία. Δεν χρειάζεται να πάει στην εκκλησία να προσευχηθεί.

Δεν είναι οίκος προσευχής η Εκκλησία; Ναι. Δεν είναι πανταχού παρών ο Θεός; Ναι. Α, λοιπόν, γιατί να πάω εκεί και να μην προσευχηθώ από το σπίτι μου; Αυτό είναι το λάθος. Όταν ακούς από το ραδιόφωνο, παραδείγματος χάριν, την Εκκλησία, όπως λένε πολλοί, «εγώ την ακούω από το ραδιόφωνο».

Ακούς από το ραδιόφωνο ένα τραπέζι. Ακούς τα μαχαιροπίρουνα και δουλεύουν, τρώνε, πίνουν κλπ. Εσύ χορταίνεις; Δεν χορταίνεις, πας εκεί, ε, να καθίσεις, και κοιτάξτε τη μερίδα που θα σου βάλουνε, στο ένα μέρος δεν χορταίνεις σωματικώς και στο άλλο χορταίνεις ψυχικώς, δεν είναι τράπεζα στην εκκλησία, δεν παρετέθη εκεί πέρα μόσχος ο σιτευτός, δεν είσαι άσωτος υιός, δεν πρέπει να παρακαθίσεις κι εσύ στην τράπεζα εκείνη; Πώς από μακριά μπορείς να αντικαταστήσεις την εκκλησία;

Και άλλωστε η προσευχή η δικιά σου, ενός ανθρώπου, είναι το ίδιο με την προσευχή χιλίων ανθρώπων, δυο χιλιάδων ανθρώπων, δεν ξέρω πόσοι είναι στην Εκκλησία; Εκεί που είναι Δεσποτάδες, εκεί που είναι Παπάδες, εκεί που είναι Διάκοι, εκεί που είναι Ψάλτες, εκεί που είναι άνθρωποι Άγιοι πολύ περισσότερο από εμάς.

το ίδιο είναι η προσευχή δικιάς σου ενός ατόμου, το ίδιο είναι η προσευχή δυο χιλιάδων ατόμων, σαν πως καταλαβαίνεις, σαν πως φαντάζεσαι, λέγει ο Θείος Χρυσόστομος σε ένα του λόγο το εξής: Αλλά τί σοι ψυχρὰ τῶν πολλῶν ἀπολογία; Τι θα μπορέσεις, λέει, να απολογηθείς στο θέμα αυτό;

Εὔξασθαι μὲν γὰρ καὶ ἐπὶ τῆς οἰκίας δυνατόν. Θα απαντήσεις ότι εγώ μπορώ να προσευχηθώ και στο σπίτι μου. Απατάς σεαυτόν, άνθρωπε, γελάς τον εαυτό σου, λέει, άνθρωπε. Εὔξασθαι μὲν γὰρ καὶ ἐπὶ τῆς οἰκίας δυνατόν, οὕτω δὲ εὔξασθαι ὡς ἐπὶ τῆς ἐκκλησίας ἀδύνατον.

Μπορείς λέει να προσευχηθείς στο σπίτι, αλλά όπως θα προσευχηθείς στην εκκλησία δεν μπορείς να προσευχηθείς στο σπίτι. Και τα αποτελέσματα που θα έχει η προσευχή στο σπίτι είναι πολύ διάφορα της προσευχής που θα γίνει στην εκκλησία.

Όπου πατέρων πλήθος το σούτον, όπου βοή προς Θεόν ομοθυμαδόν αναπέμπεται, ούχ ούτως εισακούει κατά σ' αυτόν τον Δεσπότην παρακαλών. Δεν σ' ακούει λέει, εάν μόνος σου, όπως ακούει ο Δεσπότης ο Χριστός όταν είναι πολλοί, ως μετά των σων αδελφών.

Ενταύθα γάρ εστί πλείων, Ήον η ομόνοια, Η συμφωνία της αγάπης, Ο σύνδεσμος, Αγαπήσωμεν αλλήλους, Ίνα εν ομονοία ομολογήσωμεν, Πατέρα Υιόν και Άγιον Πνεύμα, Όπως ξέρετε. Και των ιερέων ευχαί, Διά γαρ τούτο ιερείς προεστήκασιν, Ίνα αι του πλήθους ευχαί, Ασθενέστεραι ούσαι, Των δυνατοτέρων τούτων επιβαλλόμεναι,

Ανθρώπων λέει που δεν ξέρουνε, κουρασμένοι, αγροίκοι, δεν γνωρίζουν ορισμένα πράγματα, ενωμένες οι προσευχές αυτών, με τις προσευχές αυτών που ξέρουν τον Πατέρα και λοιπά, επιβαλλόμεναι ομού συνέλθωσιν αυτές στον Ουρανό.

Ουρανός, όλες μαζί θα πάνε μια δέσμη στον ουρανό, διότι όταν είσαι μόνος σου στο σπίτι έχεις ένα λιανοτούφεκο και ρίχνει τάου, τάου, όταν όμως είμαστε μαζί ομοβροντίες ολόκληρες φτάνουν στον ουρανό και αντικαταπέμπουν την Θεία Χάρη, βομβαρδίζουν τον ουρανό και βρέχει ο ουρανός έλεος.

Είναι πολύ εγωιστής ο άνθρωπος που πιστεύει ότι δεν έχει την ανάγκη της εκκλησίας και του εκκλησιασμού, και μπορεί να εκκλησιαστεί αυτός στο σπίτι του. Άλλωστε ποια είναι η εντολή του Χριστού; Τι έχει πει ο Θεός στην Παλιά Διαθήκη;

Εγώ βρίσκω εδώ ότι ο Δαβίδ, 1050 χρόνια προ Χριστού, διά Πνεύματος Αγίου, στον 25ο ψαλμό, στίχος 12, λέγει: «Εν εκκλησίαις ευλογήσω σε, Κύριε». Δεν λέγει «εις το αναπαυτήριό μου», δεν λέγει «εις το σπίτι μου στη γειτονιά».

Χωρίς να αποκλείει τις ιδιωτικές προσευχές τις άλλες, αλλά όταν πρόκειται περί εκκλησιασμού, περί εορτής, περί Κυριακής, δεν μπορεί να λες ότι εγώ προσεύχομαι στο σπίτι, καθ' ην οι άλλοι έχουν πάει στην Εκκλησία.

Επίσης, στον 21ο ψαλμό στίχος 23 βρίσκω του Δαβίδου το εξής: «Εν μέσω εκκλησίας υμνήσω σε». «Εν μέσω εκκλησίας υμνήσω σε». Στο δε ψαλμό 67-27 λέγει: «Εν εκκλησίαις ευλογείτε τον Θεόν».

Στο δε 28ο ψαλμόν, στίχος 2 λέει Προσκυνήσατε τω Κυρίω εν αυλή Αγία Αυτού Ο δε Μέγας Βασίλειος ερμηνεύων λέγει με τον τρόπο του Ούτην είναι έξω ταύτης της αυλής προσκυνήν προσήκε το Θεό Δεν είπε λέει έξω από την αυλή της Εκκλησίας να προσκυνάς λέει το Θεό Αλλά ένδον αυτής γενόμενον, μέσα του λέει να μπεις, ή να μη έξω της αυτής, ή για να μην υπάρχει κανένας έξω δίνει εντολή να μπει μέσα Μη δε ελκόμενος υπό του έξω απολέσει το είναι εν τη αυλή Κυρίου Είδα τον έλξει κανείς και βγει έξω και χάσει την ευλογία που δίδεται μέσα στην εκκλησία, μέσα στην αυλή του Κυρίου Πολλούς ο σατανάς, όπως ξέρετε, και μάλιστα στα χωριά, τους βγάζει έξω από την εκκλησία κατά την ώρα της λειτουργίας

Βγαίνουν έξω και καπνίζουν, βγαίνουν έξω και συζητούν και μπαίνουν ό,τι ώρα θέλουν μέσα Και έπειτα παίρνουν το αντίδωρο και φεύγουν Τους βγάζει μεγάλο τάγμα Μητέρες τις βγάζει έξω ο σατανάς Πάει ο σατανάς και τσιμπάει τα παιδιά τους Και αρχίζουν και κλαίνε τα παιδιά και τα αναγκάζει να βγαίνουν έξω Είναι τεχνάσματα όλα αυτά του σατανά.

Γι' αυτό χρειάζεται ο άνθρωπος να είναι πολυόμματο χερουβείμ, αναφορικά με τα τεχνάσματα του διαβόλου και να γνωρίζει όλες τις εκδηλώσεις και να αντιλαμβάνεται αμέσως, να κάνει διάκριση τι γίνεται σε αυτή τη στιγμή και πώς πρέπει να ενεργήσει.

Ακόμη θα πρέπει να έχει ο άνθρωπος τη δύναμη και τη διάκριση Να κανονίζει μεταξύ σώματος και ψυχής. Το σώμα έχει ανάγκη υλικών πραγμάτων, βοηθημάτων, χρημάτων, άλλων απολαύσεων, αλλά και η ψυχή έχει τα δικά της.

Και βλέπουμε ανθρώπους οι οποίοι δεν εκκλησιάζονται ούτε Κυριακές ούτε εορτές. Ή αν εκκλησιάζονται, εκκλησιάζονται πλημμελώς, λιγάκι απ' έξω, και φεύγουν. Με την προσποίηση της εργασίας, δεν ευκαιρώ, ράπτες, υποδηματοποιοί, άλλοι έχουν καφενεία, ζαχαροπλαστεία, εστιατόρια, διάφορα άλλα επαγγέλματα, δεν εκκλησιάζεται, άλλοι έχουν ταξί, έχουν άλλες δουλειές, δεν εκκλησιάζεται Πηγαίνει, λέγει, για τον επιούσιον, να κερδίσει το ψωμί. Έχει οικογένεια, έχω ανάγκες, έχω γραμμάτια βάλει. Πώς θα γίνει, αδειάζουμε τώρα για εκκλησία;

Είναι πλανεμένος ο άνθρωπος, δεν γνωρίζει ο άνθρωπος περί τίνος πρόκειται.

Οσονδήποτε αν κερδίσει ο άνθρωπος έξω της ευλογίας του Χριστού δεν κερδίζει αλλά χάνει. Στο Ματθαίο λέγει, στο 12ο, όστις δεν συνάγει μετ' εμού σκορπίζει. Ίσως να σας φαίνεται παράξενο. Μα μαζεύω, και εν τούτοις, εφόσον δεν φέρουν τη σφραγίδα του Χριστού, αυτά θα χαθούν μια μέρα, θα εξανεμιστούν μια μέρα, ή θα πληρωθούν σε οικονομικό ναυάγιο ή θα πληρωθούν σε αποτυχία οικονομική

οικονομική ή θα πληρωθούν σε γιατρούς και σε φάρμακα, θα έχει η ζημιά ότι δεν είναι μαζεμένο με τίμιο ιδρώτα και ώρα εξόδου από την προσευχή. Στη Σοφία Σειράχ αναφέρεται το εξής: «Εν ώρα εξεγείρου και μη ουράγει· απότρεχε εις οίκον και μη ραθύμει». Κανόνισε, κανόνισε την ώρα την κανονική. Μπες στην ουρά και πήγαινε στον οίκο του Κυρίου. Μη ραθύμει, μη γυρίζεις αποκοιμισμένος. Μη δέχεσαι το σατανά να κάθεται με δεμένα τα πόδια του απάνω στα μάτια σου την ώρα της λειτουργίας. Εκτύπησε η καμπάνα, πρέπει να είσαι όρθιος. Όπως βάζεις το ρολόι για να σηκωθείς, για να προλάβεις για τη δουλειά σου, έτσι θα βάλεις το ρολόι να ξυπνήσεις και για την ψυχή σου. Εν ώρα εξεγείρου, την κανονική ώρα.

Και μη ουράγει, μη μένεις τελευταίος ουραγός. Απότρεχε εις οίκον και μη ραθύμει. Είναι στο 32ο κεφάλαιο του ΣΥΡΑΧ, στίχος 11. Επίσης ο ίδιος αναφέρει στο 51ο κεφάλαιο, στίχος 23, το εξής: Εγγίσατε προς με απαίδευτοι και αυλίσθητε εν οίκω παιδείας.

Μόνο στο σχολείο του Χριστού που είναι η Εκκλησία θα μάθουμε γράμματα. Είμαστε σαν απαίδευτοι, μπορεί να ξέρουμε πολλές γλώσσες. Μπορεί να έχουμε μάθει το ευχαριστώ να το λέμε μερσί και το συγνώμη να το λέμε παρντόν.

Όμως θεϊκά πράγματα δεν ξέρουμε. Αυτά θα τα μάθεις στο σχολείο του Χριστού που είναι η Εκκλησία. Μη θελήσεις με τρόπο δικό σου εσύ για να πας όποτε θέλεις. Εξαιτίας εργασίας, φερ’ ειπείν. Είναι βέβαια και ορισμένες εργασίες, για να λέμε και την αλήθεια, που μας δυσκολεύουν να πάμε.

Είναι η μητέρα, είναι η λεχώ παραδείγματι. Είναι ο ασθενής, είναι ο γέρων, είναι η γριά. Είναι ο άνθρωπος που είναι υπηρεσία, είναι βάρδια την Κυριακή το πρωί. Είναι ο αστυνομικός, είναι ο γιατρός, είναι ο σοφέρ που θα μεταφέρει το πούλμαν, θα μεταφέρει το λεωφορείο.

Είναι ο στρατιώτης, είναι πολλές τάξεις ανθρώπων που έχουν ευλόγους αιτίας την ώρα της λειτουργίας να μη μένουν στην εκκλησία.

Εκκλησία. Για αυτούς προβλέπει η Εκκλησία και δέεται για αυτούς, και τους βρίσκει η χάρις του Θεού, εάν πράγματι είναι εν πνεύματι στην Εκκλησία. Γιατί έχουμε δύο κατηγορίες: έχουμε ανθρώπους που είναι στην Εκκλησία σωματικώς και δεν είναι πνευματικώς, και έχουμε περιπτώσεις που δεν είναι στην Εκκλησία σωματικώς, αλλά είναι πνευματικώς. Υπάρχουν άνθρωποι που μπήκαν στην Εκκλησία και έμειναν μία-δύο ώρες και ταξίδευαν. Και έπειτα ήρθαν στον εαυτό τους. Ο Ντέβη λέει το Πάτερ ημών να τελειώσουμε, και αυτοί τώρα ήρθαν στον εαυτό τους.

Είχαν το νου αλλού, πού θα πάνε το απόγευμα, τι θα γίνει με το γήπεδο, τι θα γίνει με το προπό, τι θα γίνει με τους φίλους, σαχλαμάρες, πράγματα, θάματα κλπ. Και είναι και άνθρωποι οι οποίοι δεν είναι στην εκκλησία αλλά είναι στην εκκλησία.

Σωματικώς είναι στην υπηρεσία γιατί είναι ανάγκη, υποχρεωμένος, πάει στη φάμπρικα, το εργοστάσιο δε διακόπτει.

Δεν διακόπτονται την Κυριακή, δεν διακόπτονται ούτε το Πάσχα πολλές εργασίες. Αυτοί οι άνθρωποι, λοιπόν, που δεν είναι σωματικά στην Εκκλησία, αλλά είναι πνευματικά στην Εκκλησία, αυτοί δέχονται τη χάρη του Θεού εκεί που είναι. Διότι η Εκκλησία δέεται για όλους αυτούς οι οποίοι είναι εν υπηρεσία και δια τους εν διακονία όντας. Δέεται επίσης δια τους δι’ ευλόγους αιτίας απολειφθέντας, αυτοί που έχουν

Δεν έχουν αιτία να μείνουν στην εκκλησία, έχουν λόγο, αλλά θα ήθελα για αυτούς να πω μην νομίσουν ότι απαλλάγησαν. Όχι! Απλώς δικαιολογήθησαν την Κυριακή διότι ήσαν υπηρεσία. Δεν απαλλάγησαν. Είναι υποχρεωμένοι να βρούνε μέσα στην εβδομάδα να εκκλησιαστούν και να κοινωνήσουν για να καλύψουν την εκκλησία της Κυριακής.

Και αν πάρει το ρεπό του μες τη βδομάδα, ε, θα φροντίσει να πάει στην εκκλησία.

Έχει το Σάββατο, θα πάει στην εκκλησία. Έχει άλλη εορτή, θα πάει στην εκκλησία. Και μάλιστα εμείς που είμαστε εδώ στις Αθήνας, που έχει κάθε μέρα θεία λειτουργία, κάθε μέρα να έχει εδώ. Συγκεκριμένως, στην Ανάληψη στο Παγκράτι έχει κάθε μέρα θεία λειτουργία.

Ό,τι ώρα θέλει αυτό. Στον Άγιο Αθανάσιο Αριστοφάνους κλπ.

Και λοιπά. Έχει κάθε ημέρα Θεία Λειτουργία, αλλά τι κάνει ο άλλος; «Ήμουνα βάρδια». Ναι, την υπόλοιπη εβδομάδα που δεν ήσουν βάρδια, γιατί δεν πήγες την ημέρα που είχες ρεπό στην εκκλησία να εκκλησιαστείς, να ευχαριστήσεις τον Θεό, να κοινωνήσεις, για να αντικαταστήσεις την ημέρα εκείνη; Σε δίδω δικαιολογημένον, αλλά θα έρθεις μόλις αποδεσμευτείς. Και εν τούτοις δεν γίνεται αυτό το πράγμα. Και όχι μόνο αυτό δεν γίνεται, αλλά και πολλά άλλα παρατράγουδα γίνονται.

Σε λίγες μέρες, φέρ' ειπείν, εσείς εορτάζετε εδώ τον Άγιο Δημήτριο, ε! Πείτε μου, οι Δημήτρηδες που θα δουλεύουν στις δουλειές τους, θα πάνε στην Εκκλησία; Το 99% δεν θα πάνε.

Θα δεχθούνε το απόγευμα στο σπίτι τους.

Θα δεχθούνε.

Θα ζητήσουν άδεια από τις υπηρεσίες των διότι εορτάζουν· θα τους δώσουν άδεια το απόγευμα ή όχι; Θα τους δώσουν. Γιατί, Δημητράκη μου, δεν της ζήτησες το πρωί την άδεια να πας στην εκκλησία και τη ζητάς στο απόγευμα; Ποιος θα σε γλιτώσει;

Χρειάζονται ξυπνάδες, είμαστε πονηροί. Δεν χρειάζονται ξυπνάδες, ζητήσεις το πρωί να πας να εκκλησιαστείς, να κοινωνήσεις. Παρακαλείς τον Άγιό σου και το απόγευμα να μην περιμένεις να δεχτείς τα ψέματα του κόσμου, να πας στη δουλειά.

Πόσο είναι η μέρα που δουλεύεις; Αυτός είναι ο Χριστιανός που διακρίνει μεταξύ του σώματος και της ψυχής, μεταξύ του κόσμου και του Θεού, μεταξύ της προσωρινότητος και της αιωνιότητος. Δεν υπάρχει δικαιολογία καμία. Σας ομιλώ από ατομικών πειραματισμών. Ούτε από την Πούλια ήρθα, ούτε από τον Άρη.

Από μέσα από αυτή τη διεφθαρμένη ζωή έχω βγει. Τριάντα χρόνια και τι ξέρω. Αυτή είναι η αλήθεια. Δεν υπάρχει καμιά δικαιολογία. Αλλά ποιος τον πιστεύει τον Αηδημήτρη, ποιος πιστεύει τον Άγιό του, ποιος πιστεύει τον Χριστό;

Γιατί θα σου πω χρόνια πολλά, για να κάνεις τα ίδια; Και πού τα βρήκα εγώ τα χρόνια πολλά να στα δώσω σε σένα; Αλλά σ' αρέσουν τα ψέματα, ακούς, ούτε χρόνια πολλά ρε! Αυτοί είμαιθα εμείς Πότε όμως θα διορθωθούμε;

Ποιος μου λέει ότι θα ξημερώσει απόψε; Ποιος έχει υπογράψει από τον Χριστό ότι θα ξημερώσει; Και δεν φοβάσαι τον θάνατο; Αν βρεθείς έτσι, κρατήστε τα αυτά, χρειάζονται, είναι αιώνια πράγματα, και φροντίσετε όχι δικτατορικά, διαφωτιστικά, όμορφα, με νουθεσία, ξέρετε τι πάει να πει νουθεσία, θές το νουν, βάλ' του μυαλό, πες του αλήθειες, ταξινόμησέ του τα μπροστά του να τα καταλάβει, και άφησε τον αντιμέτωπον, χωρίς να βγάλεις το πιστόλι, θα κάνεις έτσι.

Είναι και αυτή η όψη του πράγματος. Και εν τούτοις σας λέγω, υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι νομίζουν ότι μπορούν να δικαιολογηθούν την ημέρα εκείνη. Δεν θα μπορέσουν να δικαιολογηθούν. Αλλά αν ήθελαν να πρόσεχαν οι άνθρωποι τα πράγματα, θα ήταν πολύ διαφορετικά.

Έχω δύο φίλους, ο ένας είναι από τον Πειραιά και ο άλλος από το Αγιάννη του Ρέντη. Οι παιδιοί, οι οποίοι έχουν ταξί δικό τους. Μιλούσα στον Πειραιά εγώ και ήρθαν ένα βράδυ εκεί, στην Ευγένεια έξω, στον Άγιο Ευθύμιο, και με βρήκαν το βράδυ.

Πώς σε λέω εδώ, λέει, ήρθες στη γειτονιά μας, δεν το μάθαμε. Και ήρθα, με λέει, να σε πάρουμε, θα πάμε να πιούμε ένα ποτήρι κρασί απόψε. Λέω, ξέρετε ότι εγώ είμαι μπεκρής και θα με πάτε εσείς να πιω κρασί;

«Θα έρθεις μαζί μας, πιεις δεν πιεις. Εγώ έχω την οικογένειά μου, τα παιδιά μου και λοιπά, έχω ταξί δικό μου». «Τι, έχεις ταξί δικό σου;» Λέει: «Ναι. Θα σε πάω έπειτα, εν συνεχεία, εγώ στο Παγκράτι, στο σπίτι σου».

Τέλος πάντων, εφόσον έχεις την οικογένειά σου μαζί, τη γυναίκα σου, τα παιδιά σου, πάμε.

Πάμε. Μιλούσαμε τώρα πως αυτός δούλευε ταξιτζής και με δικό του αυτοκίνητο. Μέσα στη συζήτηση, εν πάση περιπτώσει, έγινε η συζήτηση ότι πληρώνει ορισμένα, έβαλε γραμμάτια κλπ κλπ. Του λέω εγώ, ασφαλώς δεν εκκλησιάζεσαι την Κυριακή, ε; Μπορώ, μου λέει, όπως βρίσκομαι τώρα, να εκκλησιαστώ; Έχω γραμμάτια. Πώς θα βγούνε, μου λέει, τα γραμμάτια αυτά;

Μπορώ, μου λέει, όπως βρίσκομαι τώρα, να εκκλησιαστώ; Έχω γραμμάτια. Πώς θα βγούνε, μου λέει, τα γραμμάτια αυτά; Και θα τα βγάλεις την Κυριακή το πρωί; Σου είπε κανείς ότι αν δουλεύεις μια ώρα, μια μισή το πρωί, Κυριακή, θα βγάλεις τα γραμμάτια;

Και αν δεν δουλεύεις δεν θα τα βγάλεις; Όχι, μου λέει, αλλά έτσι είναι. Άμα έχεις γραμμάτια, μου λέει, δεν μπορείς να έχεις το νου σου, μου λέει, στην Εκκλησία.

Ώστε εσύ με τις δικές σου τις δυνάμεις, του λέω, θα προχωρήσεις; Σε γελάει, του λέω, ο σατανάς. Πρόσεξε, μην το κάνεις αυτό το πράγμα. Μην πηγαίνεις στη δουλειά την Κυριακή το πρωί. Πόσα του λέω πιάνεις την Κυριακή φεριπίν Από χίλιες διακόσιες.

Μου λέει, χίλιες. Μέχρι 1.800-1.700. Δηλαδή η υπόθεση αυτή που σας λέγω είναι προ 7-8 ετών. Όχι τώρα· ήταν δραχμές. Καλές δραχμές, γερότερες. Μια Κυριακή πρωί του λέω, μην πηγαίνεις στη δουλειά. Και βγες μετά την εκκλησία.

Πάρε την οικογένειά σου, πήγαινε εκκλησιά σου, γύρισε στο σπίτι σου, πάρε με την οικογένειά σου το πρωινό σου, και εσύ έπειτα βγες στη δουλειά. Και γύρισε το απόγευμα στο σπίτι, την ώρα που γυρίζεις. Και όσα σου λείψουν από εκείνα που έπιανες, εγώ εν τιμή σου λέγω, δεν είμαι παραλής, δεν είμαι εφοπλιστής, θα σου τα συμπληρώσω.

Ε, μου λέει, δεν θέλω να μου τα συμπληρώσεις. Σου το λέγω διότι δεν θα το κάνεις. Κάμε το όμως και θα με θυμηθείς. Εγώ θέλω να πιστεύω, όταν πιάσεις περισσότερα, και αυτό θα είναι μια απάντηση από τον Χριστό, ότι θα σταματήσεις.

Θα σταματήσεις να εργάζεσαι την Κυριακή. Και ότι αυτός έχει την δύναμη να σε βοηθήσει. Το έκαμε, αγαπητοί μου, αυτό. Και μου τηλεφωνεί. 2-800, ακούω, είπα μπρος εγώ. Χωρίς να ξέρω βέβαια ποιος είναι από εκεί.

2-800, ακούω από εκεί. Τι το τώρα το 2-800; Πολύ φανταστώ εγώ ότι αυτός μου λέει, Ότι είναι αυτός και μου λέει των αρθημών που εισέπραξε Την ημέρα με εκείνη. Εισέπραξε χίλιες δραχμές επιπλέον. Φούτμπολ μου λέει με έκαναν, κύριε Παναγόπουλε.

Δεν προλάβαινα να πηγαίνω εκεί, με πετάγανε στην άλλη άκρη. Δεν προλάβαινα να πάω εκεί, με πετάγανε στην άλλη άκρη. Δύο οκτακόσιες μου λέει πήγαν. Θα ξαναδουλεύεις λοιπόν, του λέω; Δεν ξαναδουλεύω, και δεν δουλεύει μέχρι σήμερα.

Όχι, αγαπητοί μου, ότι ο Θεός είναι υποχρεωμένος να μου δίδει, εγώ θα κάνω αυτό και έχουμε συναλλαγές. Δες, δεν είναι όμορφο αυτό. Δεν θα το κάνω, Κύριε, έστω και αν δεν βγάλω σωστό το μεροκάματο την ημέρα εκείνη.

Δεν θα το κάνω. Θα τιμήσω την ημέρα. Βέβαιος ων ότι εσύ με την πρόνοιά σου ξέρεις τι μου χρειάζεται, τις ανάγκες μου, τα παιδιά μου, τη γυναίκα μου, να μην βρεθώ στην ανάγκη να κλέψω, να μην βρεθώ στην ανάγκη να ψευστώ κλπ.

Δυστυχώς δεν το δοκιμάζουν οι άνθρωποι. Αυτό τούτο συνέβηκε με ένα φίλο μου περιπτεριούχο του Αιγίου. Ανάπηρο. Αντρέα, εσύ θρησκεύεις και Κυριακή πρωί πέρασα και είδα ανοιχτό Το περίπτερο Όχι εγώ, κύριε Παναγόπουλε, ο Σπύρος.

Ο γιος σου; Αλλά ο Σπύρος τι νους είναι; Δεν είναι του κυρίου. Αντρέα, το παιδί δεν με ακούει. Γιατί δεν σε ακούει; Να, αν έλαβε αυτό στη διαχείριση και έχουμε χρέη και λοιπά και λοιπά και λοιπά. Του υπέδειξα τον ίδιο τρόπο. Πες τον κύριο Σπύρο μία Κυριακή να κλείσει, να μην ανοίξει την Κυριακή το πρωί.

Να πάει στην εκκλησία του, να γυρίσει να πάρει το πρωινό του και να έρθει με την ησυχία του. Από εκεί που θα πάει στο καφενείο να πάει να ανοίξει τη δουλίτσα του εκεί πέρα. Να πουλήσει γραμματόσημα, χαρτοφάκελα, αλλά ξέρω εγώ τι θα πουλήσει εκεί πέρα και λοιπά.

800 δραχμές επιπλέον εμάζεψε αυτός τότε, ενθυμούμαι. Και από τότε περνάω κάθε Κυριακή, όταν κατεβαίνω κάτω, στο ίδιο και ομιλώ. Και το βλέπω κλειστό του κυρίου Βαγενάτου, Ανδρέα, το περίπτερο. Δεν ευτύχησε; Παντρεύτηκε το παιδί, γυναίκα, τρία παιδιά και προχωρούνε.

Γιατί ο Θεός είναι μαζί του. Δεν πάμε, λέει, καλά. Βέβαια, ρώτησε γιατί δεν πας καλά. Όταν βλέπεις μπιμπίκια στο πρόσωπο, τι κάνεις; Θα πας να σπάσεις τον καθρέφτη ή θα πας στον γιατρό να σου βρει την αιτία ότι δεν δουλεύει καλά και γίνονται τα μπιμπίκια; Η αιτία λοιπόν είναι πίσω. Δεν το ξέρω.

Μέσα στη Γραφή, το ξέρετε αυτό, το πράγμα είναι κλασικό. Θυμόσαστε την περίπτωση του Πέτρου, που τον συνάντησε ο Χριστός μας ένα πρωί στην Τιβεριάδα, βασανισμένον, βαλαντωμένον όλη τη νύχτα που ψαρεύανε και δεν είχαν πιάσει μαρίδα, τίποτα, ε! και του είπε ο Κύριός μας, δεν μας δίνεις τη βάρκα σου να την βάλουμε, να μπω μέσα να μιλήσω σε αυτόν τον κόσμο;

και του έδωσε τη βάρκα και την έκαμε άμβωνα ο Χριστός μας, μίλησε προς τον κόσμο απ' έξω. Όταν τελείωσε την ομιλία, του λέει τώρα, δέκα, έντεκα, μεσημέρι, πιάνουν ψάρια το μεσημέρι, εδώ φεγγάρια και δεν πιάνουν ψάρια, πολλομάρων να πιάσει το μεσημέρι ψάρια. Του λέει, άνοιξε, του λέει, και ρίχνα τα δίχτυα. Ήρες λοιπόν και του λέει, Κύριε, του λέει, δι' όλης της νυκτός κοπιάσαντες επιάσαμε ουδέν. Την νύχτα ψαρεύουν, ξέρεις τη δουλειά. Εμείς όλη τη νύχτα.

Την νύχτα, ελιώσαμε μες στη θάλασσα, πιάσαμε ουδέν, τίποτα. Όμως, επί τω ρήματί σου, χαλάσω το δίχτυο. Με την τέχνη του, με τη σοφία του, την ώρα την κατάλληλη, δεν έπιασε λέπι. Σε μια ώρα ακατάλληλη. Σε μια ώρα που οι απέξω, όταν τον έβλεπαν ότι θα πάει να ρίξει τα δίχτυα το μεσημέρι ο Γεροπέτρος, αν τον σφυρίζανε οι άλλοι απέξω, πού να σταθεί; Γιατί αυτό είναι τρέλα. Δυο καΐκια ψάρια έπιασαν.

Ψαριά έπιασε, αλλά με τον Χριστό όμως στη βάρκα. Προηγουμένως ήταν χωρίς Χριστό στη βάρκα. Έτσι αυτό είναι: όταν δεν υπάρχει ο Χριστός στη βάρκα του ανθρώπου, υπάρχει ο διάβολος απαραιτήτως, και όπου υπάρχει ο διάβολος στο τιμόνι, θα το ρίξει έξω ή σήμερα ή αύριο ή οποτεούν· θα το ρίξει έξω το καΐκι.

Γι' αυτό μη πλανάστε, μη χάσετε ποτέ την εκκλησία σας για εργασία, μη αντικαταστήσετε. Είναι βέβαια οι δουλειές έτσι πολλές φορές που μας αναγκάζουν και μας εκβιάζουν. Ας σας πω κάτι από το οικογενειακό.

Πήγαμε κάποτε στην Αίγινα και επισκεφτήκαμε έναν πατέρα Ιερώνυμο, ο οποίος έχει κοιμηθεί τώρα. Τελευταίως μάλιστα τώρα, έχει κυκλοφορήσει ο βίος του με τις διδασκαλίες του, κατ’ αυτάς έχει κυκλοφορήσει. Μεγάλο πράγμα, Ευαγγέλιο· πρέπει να το διαβάζουν όλοι οι άνθρωποι, μικροί και μεγάλοι. Κομμένο το χέρι του εδώ, από τους Γερμανούς.

Μπήκε η γυναίκα μου μέσα με μια κόρη μεγάλης περιωπής. Η κόρη εκείνη φορούσε ένα, ξέρω γω πώς τα λέτε στις γυναίκες, μαντό, ξέρω γω. Και ήτανε τρουακάρ, τρουακάρ δηλαδή τα τρία τέταρτα του αυτού, του μανικιού.

Πλουσία κόρη αυτή. Μπήκανε μέσα με τη γυναίκα μου. Ο Γέρων, χωρίς να πει κουβέντα: Είσαι μια πτωχούλα, ε, και δεν είχες να αγοράσεις και δεν σε έφτασε για να πάρεις, να φτιάξεις σωστά, να καλύψεις τη γύμνια σου.

Τη κοκκίνησε, μαζεύτηκε, το τράβαγε εκεί να το σχίσει και λοιπά. Γυρίζει στη γυναίκα μου κι έτσι λέει, εσύ το φόρεσες μακρύ το μανίκι για να έρθεις εδώ; Εγώ, λέει η γυναίκα μου, γέροντα, δεν το φόρεσα μακρύ για να έρθω εδώ, το φοράω πάντοτε μακρύ εγώ, αλλά τι να το κάνω που το φοράω μακρύ, καθ' ην στιγμήν το ράβω σε άλλες γυμνό, που είναι η δουλειά μου τέτοια, είμαι μοδίστρα, και σε άλλες και κοντό και ζαπονέ και γυμνό και τα πάντα.

Τι να το κάνω που το κάνουν οι άλλες; Εγώ το φορώ μακρύ, δεν το φόρεσα τώρα για να έρθω εδώ.

Απάντησης, να παρακαλείς το Χριστό μας να σε απαλλάξει από τη δουλειά αυτή.

Δεν είπε να την αφήσεις τη δουλειά αυτή, γιατί άμα την αφήσεις θα πεινάσεις, θα βγεις έξω στον δρόμο.

Όμως θα το βάλεις μέσα σου ότι αυτό που κάνεις δεν είναι σωστό. Ο Θεός δεν συμφωνεί μαζί σου. Σε ανέχεται, παραδέχεται την ανάγκη σου και την αγνοιά σου. Όμως εσύ θα τον παρακαλείς να σε βγάλει απ' τη δουλειά αυτή.

Και ήρθε και την έβγαλε απ' τη δουλειά αυτή.

Είναι λοιπόν πολλές δουλειές που οι άνθρωποι έχουν δεσμευτεί κατά τέτοια έννοια, που δεν μπορούν να πάνε στην εκκλησία. Είναι υποχρεωμένοι να παρακαλέσουν τον Χριστό να βρει έναν τρόπο εν τη σοφία του, να τους απαλλάξει από τον δεσμόν αυτόν, να μπορέσουν να ξεφύγουν.

Είχαμε μια γνωστή μας κοπέλα, η οποία εργάζεται σε μια καλτσοποιία. Έπαιρνε πολύ καλό μεροκάματο. Δεν ξέρω ποιος της γύρισε τα μυαλά εκεί, θα ξεσήκωσε. Και μαθαίνω μια μέρα, έρχεται εκεί σπίτι, ότι είναι κομμώτρια.

Ότι νοικιάσει μαγαζί και κάνει την κομμώτρια, φτιάχνει κεφάλια γυναικεία. Ωραία, παιδάκι μου, λέγω, ποιος σε μάτιασε; Ήταν Κυριακή πρωί. Εγώ έφυγα στην εκκλησία και αυτοί περνούσαν από εκεί. Λέω, πώς σε βρίσκεις εδώ; Πάω, λέει, να χτενήσω μια κυρία. Να χτενήσεις κυρία; Μα δεν εργάζεσαι εσύ; Στου Πουρνάρα εργάζεσαι. Δεν εργάζεσαι, λέω, στο μαγαζί; Όχι, λέει, έκανα μαγαζί δικό μου. Τι μαγαζί έκανες; Λέει, κομμωτήριο. Και δεν πας τώρα στην εκκλησία; Βλέπεις, μου λέει, η δουλειά. Κυρία, λέει, πρέπει να την χτενήσω τώρα. Τώρα θέλει η κυρία, τώρα ευχερεί η κυρία.

Ο Θεός δεν τα έφτιαξε καλά τα κεφάλια, τα γυναικεία, και τα μαλλιά, και πας να τα διορθώσεις; Ποιος σου το είπε αυτό το πράγμα; Ποιος διάβολος το 'βαλε στο κεφάλι σου; Μα χτενίζονται οι γυναίκες σήμερα, καλά κάνουν. Έχουν άλλες σαν κι αυτές να τις χτενίσουν. Εσένα η δουλειά σου δεν είναι εκεί. Παρακαλείς τον Θεόν, εάν θέλει, να σε απαλλάξει απ' τη δουλειά αυτή. Υπάρχουν τόσες άλλες δουλειές να κάνεις. Κι αν παρακολουθήσετε, να ιδείτε: όλοι αυτοί που έχουν αυτά τα επαγγέλματα, τα οποία πηγαίνουν κόντρα στου Θεού την πρόνοια, υποφέρουν πάντοτε, δεν έχουν τίποτα.

Δεν έχουν τίποτα, στο ψαθί θα πεθάνουν. Δε πιάνουνε δε, δε στέκονται πουθενά, είναι κατηραμένα αυτά τα πράγματα. Ό,τι δεν είναι με τον ιδρώτα αλλά και με τη θέληση του Θεού. Είναι λοιπόν πολλά επαγγέλματα που μη γνωρίζοντες εμείς Τα κατακτήσαμε διότι είναι επικερδές, ότι δεν ξέρω τι Δεν μπορούσαμε να κάνουμε κάτι τι άλλο κλπ Ρώτησε όμως τον Θεό, για πες του του Θεού Ευχαριστιέσαι εσύ σήμερα που εγώ πάω να φτιάξω το άδειο αυτό το κεφάλι Να το καλοποιήσω απ' έξω Αλλά δεν έρχομαι στην εκκλησία να προσευχηθώ Δεν έρχομαι στην εκκλησία να σε ευχαριστήσω για όλη τη βδομάδα Ευχαριστήσαι, θα σου πει δεν ευχαριστούμε παιδί μου

Και παρακάλεσέ με να αλλάξεις επάγγελμα, να κάνεις κάτι αιτιά Υπάρχουν βέβαια άνθρωποι οι οποίοι δεν θα τον ακούσουν τον Θεό Και θα το κάνουν το επάγγελμα αυτό και θα χτενιστούνε τα άδεια τα κεφάλια και θα λέμε όη ακεφαλή και εγκεφαλονουκέχη.

Θα το λέμε αυτό το πράγμα. Εσύ τράβα το δρόμο σου όμως. Γιατί πολλές σοφίες κατεβαίνουν σε αυτά τα πράγματα και πολλές ενστάσεις δημιουργούνται γύρω από αυτά τα πράγματα.

Δεν ξέρω αν ομιλώ στην ψυχή σας ή πέφτω στο κενό. Από ό,τι βλέπω όμως εγώ και από αυτά που διαβάζω Βλέπω πάντοτε ότι ο σατανάς μας βάζει κατά διαφόρους τρόπους στο χέρι και θέλω να βοηθήσω τον συνάνθρωπό μου όσο μπορώ και υπάρχω μήπως θελήσει και ξεγαντζώσει, γιατί εφόσον υπάρχει το στήθος και αναπνέει ακόμη είναι μια εγγύηση από το Θεό ότι μας περιμένει να αλλάξουμε ζωή όχι για να παντρέψουμε τα παιδιά και να αποκαταστήσουμε και να κάνουμε το ταξίδι και αν τελειώσουμε το σπίτι και αποπληρώσουμε τα γραμμάτια, αυτά είναι αστεία.

Το κουνάει αυτό το βρωμόπιατο και δεν μένει κανένας. Μας πιάνει σαν βαΐδα από κάτω όλους και δεν μένει τίποτα. Είναι αστεία. Μας επιτρέπει να μείνουμε ακόμη, να μάθουμε πράγματα, να γυρίσουμε στον εαυτό μας.

Ακούστε μια ωραία σκέψη που έχει ένας Άγιος εδώ. Προσευχῆς ἡγουμένης καὶ προλειαινούσης τὴν τραχεῖαν ὁδὸν τοῦ βίου, εὐχερής τε καὶ ῥᾴδιος ἔσται τῆς εὐσεβείας ὁ δρόμος. Να το ερμηνεύσω. Όταν προηγηθεί, λέει, η προσευχή, πρώτα η προσευχή, και μπει ο Χριστός μπροστά, τότε, λέει, ο δρόμος αυτός γίνεται ευχερής.

Ανοίγει ο δρόμος και είναι όλα εύκολα στον άνθρωπο.

Φανταστείτε να βρεθείτε τις μέρες εορτών στην Οδόν Αιόλου. Τι γίνεται εκεί πέρα, πού να περάσεις, πού να πας, το καπέλο σου. Και πού δεν μπορείς να περάσεις, να σου ένα αυτοκίνητο. Τα τα τα, μεριάει ο κόσμος.

Και μπαίνεις πίσω από το αυτοκίνητο τώρα και περνάς. Αυτός είναι ο Χριστός. Σου ανοίγει το δρόμο τόσο εύκολα. Είσαι μέσα στο αυτοκίνητο, είσαι μέσα στο τρόλεϊ. Από εμπρός η κάθοδος, φωνάζεις επί μόνος σου.

Από εμπρός η κάθοδος. Τώρα είσαι φορτωμένος, κόσμος όρθιος και καθιστός, πού να διασχίσεις αυτόν τον κόσμο να βγεις μπροστά, μαρτύριο. Ρωτάς σε πάση περιπτώσει στην απελπισία σου, αυτόν που στέκεται μπροστά σου, θα κατεβείτε κύριε; Ναι. Δόξα σοι ο Θεός, θα σπρώξει αυτός.

Και κοντά σε αυτόν πηγαίνεις κι εσύ, αυτός είναι ο Χριστός, αυτός είναι ο Χριστός. Πηγαίνεις λοιπόν σε ποια δουλειά πηγαίνεις και δεν βάζεις τον Χριστό μπροστά; Πώς θα σου έρθουν εύκολα, πώς θα τα οικονομήσεις, πώς θα γίνουν όπως θα θέλεις;

Δεν μπορούν να γίνουν, αυτό λέγει εδώ στην περίπτωση αυτή.

«Φρούριον» — είναι του θείου Χρυσοστόμου γνώμες αυτές — «φρούριον κατασκεύασον κατά του διαβόλου». Για να προσευχηθείς, να φρουρηθείς, ώστε ο σατανάς να μην μπορεί να σου βάλει χέρι. «Φρούριον κατασκεύασον κατά του διαβόλου».

Τούτο γάρ εστι η Εκκλησία. Εκείθεν αρμάτωσαν εχήρες εισκάματων. Εκεί πήγαινε να αρματωθείς για να πας να δουλέψεις έπειτα. Να έχεις κουράγιο να δουλέψεις. Πρώτον ανατεινέτωσαν αυτάς εις ευχάς. Πρώτα λέει να τις σηκώσεις σε προσευχή.

Και έπειτα να πάρεις το τσαπί, παραδείγματι, να δουλέψεις στη γη. Και τότε απίτωσαν εις εργασίαν, και τότε κατέβασέ τις κάτω, λέγει, να δουλέψεις.

Οὕτως ἔσται αὔξησις σώματος, τότε λέει, αυτές όταν σηκωθούνε απάνω σου δίνουν κουράγιο στο σώμα. Οὕτως ἔσται η γεωργία πολύ, η δουλειά σου θα προκόψει και λοιπά, οὕτω πάντα εκτός έσται τα κακά. Όταν προηγηθεί η προσευχή, ο εκκλησιασμός, όλα τα κακά πηγαίνουν στην άκρη, γιατί ο Χριστός πηγαίνει μπροστά.

Και εντούτοις υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι λένε, αγρόν ηγόρασα και θα πάω να τον δω, γυναίκα έγημα και δεν μπορώ να έρθω. Πέντε ζεύγη βοών ηγόρασα και θα πάω να τα δοκιμάσω. Ναι, λοιπόν, τον διάβολο και τους αγγέλους αυτού.

Τραβάμε τα χωράφια, τραβάμε τα βόδια, τραβάμε τις γυναίκες με τις φιλενάδες ή με τους άντρες, και μπήκε με τον Χριστό. Ποια θα είναι τα αποτελέσματα, ο καθένας μπορεί να τα καταλάβει και ο καθένας μπορεί να τα σκεφτεί και να τα προλάβει.

Γι' αυτό λέγω, όποιος άνθρωπος δεν κατορθώσει να ξεχωρίσει την εκκλησία από τη δουλειά, τη προσευχή από τη δουλειά, και τι χρειάζεται η προσευχή για να κάνει ο άνθρωπος τη δουλειά και να αξιοποιήσει τον ιδρώτα του.

Διότι εργαζόμενος ο άνθρωπος όλη την εβδομάδα φτιάχνει μια γυάλα νερό ωραιότατο. Εργαζόμενος την Κυριακή ρίχνει λίγο μελάνι μέσα και το χαλάει. Αυτό κάνει ο άνθρωπος, αυτό καταστρέφεται.

Αναστρέφεται, χάνει τον ιδρώτα του, χάνει τους κόπους του. Εργαζόμαστε, λέει, όλοι και δεν μπορούμε να κάνουμε προκοπή. Βάλτε τον Χριστό να δείτε πώς θα κάνετε προκοπή. Πώς τον πάτε μόνοι σας και τον Χριστό τον έχετε στην άκρη;

Ευχαριστώ.

Δεν θα κάνουμε την προκοπή. Ας μείνουμε, εν πάση περιπτώσει, και απόψε το βράδυ μέχρι εδώ και ας παρακαλέσουμε τον Κύριο να μας ανεχθεί ακόμη, αλλά και εμείς να θελήσουμε να μετανοήσουμε και να επιστρέψουμε. Αμήν.