The Annunciation of the Theotokos

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Tonight, with God's help, I will not continue the series on the Beatitudes. I will make a small parenthesis and speak about the great Feast of the Annunciation, which our Holy Church celebrates on Sunday.

By the forbearance of our good God, we have had the opportunity to speak about the matter of the Annunciation before. But as you know, there are others who have since come on the scene, and they too ought to hear something about it. Besides, repetition, as the divine Paul says, wearies the speaker, not the listener. I do not know whether the matter of the Annunciation has ever occupied you as a religious feast. Because the Annunciation does occupy us, but as a national feast; the spiritual Annunciation is pushed aside, and the discussion becomes one about a material annunciation. For us Orthodox, and specifically for us Greeks, the Feast of the Annunciation has a twofold meaning; as a nation this day is significant for us, and as Christians we hold this day to be significant. The one was the day that became the cause, and we were set free by the grace of our Most Holy Theotokos, beginning from Agia Lavra of Kalavryta, and we were liberated from the material yoke.

The other is again through the same person, our Most Holy Theotokos, through whom we were liberated from the spiritual yoke, from Satan. The one starting point is at Agia Lavra, and the other starting point is at Nazareth.

The religious feast comes before the national feast; it existed first both in magnitude and in time. So I would like to speak tonight about the Annunciation, because it has many aspects, especially concerning the manner of the conception, the person, and the purpose more generally.

If I were to say that the day of the Annunciation, as a feast, is the greatest feast, and that it is the starting point and the root of all the feasts, I would not be far from the truth. For how can you celebrate a birth if you do not celebrate a conception? How will you celebrate a baptism, a crucifixion, a burial, a resurrection, if the conception does not come first?

It is the greatest and the most beautiful feast, and as the holy people of God say, this is how we too ought to receive it.

Saint Gregory of Neocaesarea says concerning all the feasts: we ought to offer all feasts and hymns to God in the manner of sacrifices, with hymns, with sacrifices, with feasts, offering sacrifice to God, and first of all of them, the Annunciation of the Theotokos.

For the Annunciation to her who is full of grace has become for us the beginning of all good things. From there all good things begin. The precious dispensation of our Saviour, His divine and supramundane teaching, begins from the Annunciation.

Another Father speaks of this ladder I mentioned to you, where each feast depends on the one before it, and all of them have their starting point and their root — like a plant, like a trunk — in the Annunciation. This is the great Joseph Bryennios. He says: "For just as the root of a plant is recognized as the cause of the trunk and the leaves and the branches, and of the blossoms and the fruits." As he puts it, a tree puts out leaves, fruit, and so on.

And none of these can appear apart from it; without the root there can be no trunk, there can be no leaves, there can be no fruit. So it is with the feast: apart from this one, that is, without the Feast of the Annunciation, none of those that spring from it appears; no feast can come forward unless this one exists as a root.

And let us consider carefully, let us pay attention: Pentecost is celebrated because the Ascension came before it as its forefeast. We would not have Pentecost if there were no Ascension. And the Ascension is celebrated because of the Resurrection; the One who rose is the One who ascended.

The Resurrection, because of the Crucifixion, someone died and rose; the Crucifixion, because of Palm Sunday; Palm Sunday, because of the raising of Lazarus; the raising of Lazarus, because of the Transfiguration; the Transfiguration, because of Theophany; Theophany, because of the Meeting of the Lord in the Temple; the Meeting, because of the Nativity of Christ; the Nativity of Christ, because of the Annunciation.

The root, the starting point, is the Annunciation. From there everything begins.

I would have you know that the Annunciation has been buried, and it stands now only at the level of the belly, and people ask what one eats on the Annunciation, nothing beyond that. And yet it was from this feast that Satan himself fled in person.

The Annunciation equals Satan's Waterloo.

Satan could never have imagined that God would become man. Nor could he ever have conceived that God would come forth from a woman. This he could not do, for all his pretending to be clever. For all his pretending to know everything.

These things they reasoned, and they were deceived. It says so in the second chapter of the Wisdom of Solomon, exactly there where it speaks of how the devil looked upon Christ in the world.

"Let us put him to the test with a shameful death. Let us see how gentle and forbearing he is" — so that from this he could tell whether this man really was God.

He understood it only when it could no longer do him any good. He raised Him up on the Cross and said, come down. I will not come down now. Now I will fasten you too to the Cross, and you along with Hades. My beloved, the matter of the Annunciation is not simply something that happened on the twenty-fifth of March, one thousand nine hundred and seventy-nine years ago.

Like a tree, the Annunciation stands planted in Paradise. If we could set the Annunciation before you as a tree and shake it, we would see that its roots are in Paradise. About this very moment of the Annunciation, that a woman would conceive and give birth to God, there was already a conversation in Eden, when there were two human beings there and Satan.

Those of you who study will find this incident in Genesis, chapter three, verse fifteen. There, when God has Satan standing before Him, He threatens him through the seed of the woman.

“I will put enmity between you and your seed, and the seed of the woman. He shall crush your head, and you shall strike His heel.” It speaks of a woman and of the woman’s seed, saying that the seed of the woman will crush the head of Satan.

And Satan will bite him, this seed of the woman, he will bite him on the heel. Eve, who heard this exchange, thought that she was that woman, the one who would give birth to the avenger.

That is exactly why she named her first child Cain, a name that means acquisition, obtaining. But she had obtained nothing except a murderer. She was not that woman. The woman was another, the one Paul speaks of in Galatians four, verse four, which we read on the night of the Nativity in the epistle reading.

“When the fullness of time had come, God sent forth His Son, born of a woman, born under the law,” and so on.

From that time on, God spoke about this strange conception and this paradoxical birth. Because, as we know, here He is speaking of something contrary to nature — the very thing that some people today stumble over. He says: a woman will give birth; the seed of the woman shall crush the head of the serpent. But a woman has no seed; the seed belongs to the man.

The man sows and the woman brings forth. She is like a field that is sown. Abraham, it says, begot Isaac. It does not say that Sarah begot Isaac. Isaac begot Jacob. It does not say that Rebecca begot him. And Jacob begot Judah and his brothers. It does not say that Rachel begot them.

This shows that something strange was going to take place. Satan holds on to this. Satan heard it. Years went by. The Scriptures and the prophecies began to be written down. And he reads in Isaiah, behold, the Virgin shall conceive in her womb and shall bear a son, and so on.

Ah, so God has not forgotten. He has not forgotten. And Satan takes measures, so that there would be no virgin woman left anywhere. I dare to say that the corruption of our own day is nothing compared to the corruption that existed back then, when Christ came into the world.

God outwitted him. He hid her from him inside the Holy of Holies for eleven years, from the age of three. Then He brought her out and gave her a protector over her, an elderly man, respected, honourable, an upright and virtuous elder. And in this way He outwitted Satan. Saint Ignatius the God-bearer, writing a letter to the Philippians,

writes to Satan. Perhaps that way of putting it is not quite right. He turns his letter and speaks to him personally, and tells him that he is a fool, for all his playing the clever one, because he was taking measures so that there would be no virgins left, and therefore what God had said back then would never come to pass.

Just as today Satan stage-manages his schemes against humanity — but those who belong to Christ will not fall into his hands. Let him hear this one more time from this pulpit, because he is certainly present here. Listen to what he writes to him.

Many things escape your notice. Many things, he tells him, slip past you, for all your playing the clever one. And he lists them one by one. The virginity of Mary. How did she remain a virgin, at the very time when you were making sure there would be no virgins left? The paradoxical birth.

She gave birth in such a wondrous manner. I do not know whether you are aware that our Most Holy Theotokos gave birth without labor pains. This was because she conceived without pleasure: she conceived without pleasure and gave birth without pain. And Isaiah foresaw this 850 years before Christ and writes in his final chapter: "Before the pangs of labour came upon her, she gave birth to a male child." So then, there is that strange and wondrous birth — how her body remained untouched. That is, how she gave birth and still remained intact, a virgin. And the leading star, the star in the east — how did that star come, who gave it word, what part did it play? You never understood it.

The Magi who brought the gifts, who brought gold, who brought frankincense, who brought myrrh. Do you know how to interpret them, what they meant, why they were worshipping this little child? You do not know. That escaped you. The Archangel's greeting to the Virgin, the Rejoice, full of grace, did you understand it? You did not understand it.

The paradoxical conception of a Virgin who was betrothed, not married, betrothed.

The proclamation of the child Forerunner concerning the One born of the Virgin. You remember that the Forerunner, from within his mother's womb, leapt for joy and greeted the Most Holy Theotokos when she went up to the hill country of Judah. Did you understand anything, he says to him, of that exchange between the two of them? No.

And the leaping in the womb at the One already beheld beforehand — the unborn child sensing Him in advance — no, you didn't understand that either. The hymns of the angels over the newborn Child: "Glory to God in the highest," and the rest. The shepherds' good tidings — shepherds go out and preach that the Redeemer has been born. Herod's fear that his kingdom is being taken away from him.

Did you understand anything about Herod's fear? The decree that killed the infants, the order that the children be slaughtered. Well, did you understand it? No. The departure into Egypt. That God should flee and go into Egypt. Do you understand that? You do not understand it.

You would have killed Herod. But God did the lesser thing, He went into Egypt and let Herod die a natural death. And then the return from there to His own place: He stayed there and came back again, and you did not understand that either.

Infant swaddling clothes. Who is wrapped in them? God. Did you understand it? No.

The human census, did you grasp it? No. Being fed with milk: how does God drink milk? Did you understand it? No. Bearing the name of a father who did not beget Him. Did you understand that? Is this not the son of the carpenter? He is, but only as He is supposed to be; in fact He is not. You did not grasp that either.

A manger—God in a manger—because there was no room. No room for whom? For Him who fashioned the whole universe, there is now no place. No human preparation whatsoever; growth as advancement—God growing like little children, like any human being.

Human words, and hunger, thirst, walking the roads, weariness, the bringing of sacrifices. Then circumcision, then baptism. And who is it that goes through all this? God. Did you understand any of it? Not a thing. The voice of God over the one being baptized: "This is my beloved Son." You did not understand that either. And then, from every side, the witnesses come: the testimony of the Spirit, the voice of the Father from above, and the voice of John the Prophet, which points ahead to the Passion by calling Him the Lamb.

This is the Lamb of God. "Lamb" means a young sheep that is going to be slain — and he was slain — to give his blood for our salvation. You saw the working of one sign after another, healings of every kind, a rebuke that belonged to the Master alone, commanding the sea and the winds, "Peace, be still!" — evil spirits put to flight, and you saw yourself twisted in torment by the power of the One who had shown himself, held up for display, with nothing left that you could do.

He shames Satan, he makes him look useless, because in truth, cunning as he is, and for all the measures he took to prevent what God had said from happening, God by His wisdom went right past him. And this is why, even today, Satan hates the Most Holy Theotokos more than he hates Christ.

Go up to some Protestant, to a Jehovah's Witness woman, just one. You will hear them speak of the Most Holy Theotokos in the cheapest possible way.

In the cheapest possible way: a woman, well, she is just a woman. No, she is the woman. A virgin, well, she is just a virgin. No, she is the Virgin. The prophet says the Virgin. Behold, the Virgin, he says. He does not say, behold, a virgin, one virgin among all the rest.

The Virgin. That definite article belongs to her alone, just as it does with Christ: I am the light, I am the life, I am the way. Those articles claim the person entirely; outside of Him there is no light, no life, no way, nothing at all. That is why I say the Annunciation is Satan's Waterloo, and why he hates the Theotokos. The one who records the Annunciation is Luke. And the Annunciation to the Most Holy Theotokos is actually the second one in order.

The first one is the annunciation of the Honorable Forerunner. “And in the sixth month he was sent” — Elizabeth was six months along. That is when Gabriel was sent, and he spoke with our All-Holy Lady, and what happened, happened. An angel was sent, and he is called Gabriel.

I do not know whether you know what the name Gabriel means. Gabriel means God and man. God and man, that is the meaning of Gabriel. That is why He sent the fitting person for the fitting role, so that even by the archangel's very name He would be speaking of what was about to take place.

One of the Fathers of the Church, Saint Sophronios in particular, says this: «For this very reason I myself, Gabriel, have been sent to you, the Virgin.» That is: this is why I, Gabriel, am the one who comes. «So that by my very name I may declare to you» — in other words, so that by my name itself I may make it plain to you — «that He who is born of you, the all-pure Virgin, is God and man.» That is, the One who will be born from you will be God and man — and that is exactly what my own name means. That, he says, is why they sent me.

For the name Gabriel, when interpreted, proclaims both God and man. Although there were many angels in heaven—what other angels were there?—He chose Gabriel and did not will to send any of the others. “He sent me,” Gabriel says, “in this particular case.”

Now, the first words the angel said to the Most Holy Theotokos were, Rejoice, full of grace, as you all know. How can this be interpreted? As you know, she herself reacted; she did not simply accept this, and a little further on she says a few things that I will tell you.

At this point I would rather not say anything of my own, but give you the view of a great man of our Church, Saint Andrew of Crete, on this greeting, Rejoice, full of grace. Rejoice, full of grace, the Lord is with you. Rejoice, instrument of joy, that is what he calls her, an instrument, through whom the condemnation of the curse was undone, because the Most Holy Theotokos stands in the place of Eve.

Eve by her disobedience threw us down; the Theotokos by her obedience raised us up again, just as Christ stands in the place of Adam, which is why Paul calls Him the last Adam in First Corinthians, in the fifteenth chapter.

“And the rightful claim of joy was brought in to take its place” — where there had been sorrow, the rightful claim of joy was introduced instead. And so Gregory of Neocaesarea, keeping the feast, adds: “Hail, you who are full of grace, for through you joy is bestowed upon all creation, and the human race receives back its dignity.” And the author of the Akathist Hymn — you will remember, among the first ‘Rejoice’ verses, in the hymn that begins ‘An archangel was sent from heaven’ — there he says: “Rejoice, for through you the curse shall vanish; Rejoice, for through you joy shall shine forth.” That is to say: Rejoice, you who will drive sorrow away from the human race; it will no longer go down to Hades as a captive.

And you will bring joy to the human race. Saint Gregory of Nyssa, in the same spirit, says this: "Rejoice, you who are full of grace, you whose ancestor Eve..." — he is explaining the very thing I was telling you — "...having transgressed the law, received the sentence that she would bear her children in sorrow. But to you belongs the invitation to rejoice. She gave birth to Cain, and so gave birth to murder and envy." She did not give birth to the Redeemer. "You will bear a Son who gives life and incorruption. Rejoice, therefore" — rejoice, then, and dance for joy — "rejoice, and trample down the head of the serpent. For the curse has ceased, corruption has been done away with, all that was gloomy has withered, and all that is bright is in full bloom." Beautiful words. Words of the Holy Spirit, set and placed exactly where they ought to be.

Then the angel says to the Most Holy Theotokos, "Do not be afraid, Mary." Do not be afraid, Mary, because, as you know, she is pondering within herself and saying, "What sort of greeting is this?" What is this sweet-sounding speech, as we would put it?

Because, of course, the words are flattering: «Rejoice, O full of grace.» They are flattering words. Yet she weighed them with great prudence and chastity of mind, and the text says: «She was pondering the greeting, wondering what sort of greeting this might be — whether it was something out of place and lewd, the way a man speaks to a young girl, or whether it was divine, since the remembrance of God had also been raised in the greeting.»

Besides the doctrinal side, this also has a moral significance. Because if Eve had headed off the conversation with the devil before it ever started, we would not have had the Fall. And both women and men, because of that original unchaste, seductive conversation of the evil one, fall and often become victims. And not only they — whole families do.

Accept no such conversation at all. But there it is, flattery gets to us. You see a mother now with three or four children, and someone says a word to her, a sweet word, and walks her home. She ought to turn around with her bag and strike him in the face; instead she often gives way, and often she falls.

She stood in exactly the opposite way. She says to herself, who is this? Keeping in mind the old story, just as we also keep that old story in mind, of the first Eve and of the second Eve, the Most Holy Theotokos. And we know the failure of the first, and we know the success of the second.

We have an obligation to resist, to say no. Unfortunately, back then the exchange of words took place, and the wheel took her under. She, though, stands firm here and says. Have you noticed what the Akathist Hymn says? "An archangel, foremost in rank, was sent from heaven." Why foremost in rank? Because he is not an apostate.

Take heed of who I am. Hearken, O daughter, and see; incline your ear.

Listen to what I am about to tell you, and look at where I am coming from. This is where the scepter comes in, the one that Orthodox iconography gives him in the icon of the Annunciation. Never buy an icon with a lily; that is of papal origin.

Always with a scepter. The correct Annunciation is the one displayed outside the Metropolis of Athens. When you pass by, look at the Annunciation on the outside, in mosaic, and you will see the archangel holding the scepter.

He comes from the royal court, an envoy sent from God. "Hear, O daughter" — listen to what I am about to tell you — "and see": look where I am coming from. That is why the hymn says there, "An angel, the first in rank among them, was sent from heaven" — from heaven, not from the earth.

The other one appeared through the serpent, from the earth; this one was sent from heaven. For us this is something serious, and I thought I should bring out its colors for you. Now, in her humility, she cannot accept that she is capable of anything so lofty.

Because that is where a person's ascent begins.

"In humility, the things that are lofty; in poverty, the things that are rich" — as our Church says. Never let your mind tell you that you are worthy of anything. Always say that you are unworthy, even if in fact you are worthy. Because even if you are worthy, you are not worthy through any merits of your own; the gifts God gave you are on loan. And so you must think humbly of yourself, and God will find you wherever you are — because He looks down upon the earth to show Himself strong for those who have humility in their heart, and a heart made perfect toward Him.

In any case, she is closed up, she is afraid, and the archangel steps in and says, "Do not be afraid, Mary." It is as though he is explaining to her what is happening here, and again I borrow the judgment of Saint Andrew of Crete.

And so he says: "You have found grace with God," a grace that Sarah did not receive. Sarah, the wife of Abraham, was not granted a grace like yours. "A grace that Rebecca did not know," Rebecca did not know such grace either, and he explains further down why.

Rachel did not know this either, this «you have found grace»; nor was the renowned Anna, the mother of Samuel, counted worthy of it. Nor Peninnah, the woman set against her, Elkanah's other wife. These women too were barren, and they gave birth. Just as Sarah gave birth, and Rebecca was barren, and Rachel as well — all of them gave birth. But in giving birth they also lost their virginity.

But here you both gave birth and did not lose your virginity. So now you stand apart from them all. You have found, he says, a grace of a different kind. "All those who were shown to be mothers though they had been childless" — they were childless, they were barren, and they too became mothers. "But along with that they cast off their virginity." They cast off their barrenness, yes; they became mothers who bore children — but in doing so they lost their virginity as well.

But you, while being a mother, will keep your virginity untouched — no one can take it from you. So do not be afraid; you have found grace with God, a grace that no one from the beginning of the ages has ever found, except you. And Saint Gregory of Nyssa says this same thing in his own writings, in his own way.

Do not be afraid, Mary, for you have found grace with God. You were made beautiful beyond all creation, you were made radiant beyond all human beings, you shone brighter than the sun, you were exalted higher than the angels, more honorable than the Cherubim. You were not taken up into the heavens — you did not go up there, truly — but remaining here on earth, down here below, you drew the heavenly Master and King down to yourself. You pulled God down like a bolt of lightning. You did not go up to find Him there; you drew Him down. Your purity brought Him, your honor brought Him, your chastity, your humility — they brought Him down.

The Theotokos still keeps pressing the point. "How shall this be, seeing I know not a man?" In other words: I hear everything you are telling me, but I have no husband — how can this possibly happen? And here we have a response that makes sense — not only in doctrinal and religious terms, but in plain human reason as well. So listen first of all to the objection our Panagia raises, in her own words, about what we call the union of husband and wife.

"Joseph, sir, is my betrothed," my betrothed, mine, "not my husband," he was not given to me as a husband.

It went no further than betrothal, although the marriage arrangements had already been made. For, as you know, the Evangelist Luke writes that even on the day she went up there to give birth, Joseph went up with Mary, who was betrothed to him. He still calls her his betrothed on the very day she was to give birth.

"How then shall conception come to me without marriage?" You tell me that I will conceive and give birth to the One who will make, who will fashion all things? How? She is looking at things in human terms. "How shall I put forth fruit with no one to plant it?" If no one plants anything within me, how am I to bring forth fruit?

"Since with me, for the first time, a law of a strange manner of childbearing is found" — they're going to change, she says. The laws of nature? Are women going to give birth some other way now, from this point on?

"Teach me plainly, O angel." Say a couple of words so that I may understand. "Unfold your word to me, describe for me the manner of these sayings, interpret for me the power of your good tidings, that I may learn little by little." Just a little, open it up for me a bit, make it easier for me, "that I may learn how impossible things become possible, how things with no way can find a way," let me hear "how grace makes something new of nature."

Or how does nature serve grace? How is this thing going to happen here? The divine Chrysostom answers her in his own way, and tells her this: "Do not look for the sequence of nature." You are asking me for a man and a woman, "when what is taking place is above nature." What is going to happen will be above nature.

Because if it happens according to nature, we will have one more human being — a sick one, who needs a physician. We want you to give birth to God, Lady; you are not going to give birth to one more human being. Let me read it to you again: 'Do not seek, do not look for the ordinary course of nature. Since you have not known a man, when what is happening is above nature, do not look around for marriage and birth pangs.' You are thinking about a wedding, the wedding crowns, labor pains, suffering, and so on.

“When the manner of birth is greater than marriage”—this manner of birth is higher than marriage. “And how will this be,” she says, “since I do not know a man? And is it not precisely for this reason that it will be?” This happens precisely because you do not know a man; if you had known a man, it would not have happened.

"Since I know not a man" — for if you had known a man, you would not have been counted worthy to serve in this ministry. He is saying: we would not have called you to take this role if you had known a man. "You would not have been counted worthy to serve in this ministry, not because marriage is evil, but because virginity is better."

That is how Saint John Chrysostom answers her. Now I want you to know something else as well: Scripture says, “The Holy Spirit will come upon you.” The angel did not tell her how. She is the one who asks, “How?” How would I know, so as to tell you how? I wasn’t even sent to tell you how it would happen; I was sent to tell you what would happen.

"The Holy Spirit shall come upon you, and the power of the Most High shall overshadow you." How he will do it, I am not the Holy Spirit, nor am I anything above the Holy Spirit. I am a servant, I am an angel, and I have come to tell you.

Could the angel have explained it to her? Let us grant that he could. Could she have understood it? Certainly not. It is such a mystery, how will you ever understand it? That is the whole point. And this is an answer to many of us.

And this, even though we ourselves are walking mysteries. We have not solved a single thing about our own selves. Yet we go on demanding and asking what it is, in what manner the conception of the Virgin came about. And since it does not rest on our logic, on our education, on our science, we gladly reject it.

If from this pulpit I had the time to sit down and set each one of you, and myself as well, before the mystery, before the mystery of his own self alone, he would have to leave this place out of his mind. What have you solved, man, that you want to solve this? I put the question to you: how is it that I am speaking to you, and how is it that you are hearing? Tell me.

What I am going to say next, I do not know. Do I have some magnetic tape inside my head? One that unwinds and records onto your head, with your own recorder, onto that tape of yours? Because that is what some people claim.

There's a tape inside, they say, and it unwinds. But when does it do the recording — when did somebody record it? For a tape to speak, at some point you have to record on it. And that's how it works; it can't be anything else.

Is it possible, when you walk out of this hall and go downstairs, for you to say that Panagopoulos tonight insulted the President of the Republic? Can you say that, or can you not? Of course you can. You could say that he insulted the Archbishop, that he insulted the Patriarch. You cannot really say it.

Even though I never insulted him. You cannot say it. And yet you can say it. Who is that one inside you who took the scissors and cut the tape and added another piece, and did not say exactly the things that I am saying? And where does he live, in the nous, the spiritual intellect, in the heart, in the blood, in the hair, in the feet, where? Who has ever given an answer?

But you do not want to face that, my materialist friend. Read Solomon, who puts this question to you: “Tell me,” he says, “how are the bones formed in the substance of the mother’s womb?” For bones are not merely formed. They are divided and fitted together according to the work and service they are meant to perform.

Take your hand and look at it. Look how many joints, how many combinations begin from the upper arm and go on down. And you come all the way to here; look how many there are here. Who fastened them together? Who set them in place, some smaller, some larger, and all the rest of it?

Who joined all these together? Who made this heart of yours and started it beating? Who made the lungs? Who put the blood inside? Who made the intestines, attached them there and set them in place? Who made the throat? Who carved out your teeth? A tooth is hollow inside like a piece of macaroni; how is it that the nail does not hurt, even though it grows out from here? How? What have you done about it? How does your mother eat plain greens and produce milk? How does she drink dark red wine and produce white milk? How? Just tell me, so that I too may learn a little; let me put the question. And if every scientist were gathered together, all of them from every age, in these very specialties, they will describe it to us, but they will not reproduce it, they will not reproduce it.

We find ourselves in a field, in a vineyard, in an orchard—wherever you like. There in the orchard, let us say, is a bitter orange tree; there is a lemon tree; there is an orange tree; there is a vine—all dried up because of the drought.

The bitter orange tree takes the water and turns it into a bitter orange; the orange tree takes it and makes a sweet orange; the lemon tree takes it and makes a lemon; the olive tree takes it and turns it into oil — and it's the same water. The vine takes it and turns it into sugar, turns it into alcohol, turns it into this, and this, and this, and this. How does it do that? "Well, you know, the little roots..." Leave it, I know all that. You're going to describe to me how it happens, what goes on. Of course, the little roots of the plant draw up the water, and so on. But who tells them to? They have no life, they have no soul, they have no reason — so how do they work together, and how does this water get changed into all that?

We have solved nothing, my dear friends; I simply do not know. You may be wise, but I am speaking out of my own bewilderment. To me, these things are mysteries. Suppose I have ten bottles in front of me and take them to a chemist to tell me what is inside them.

“Come back in a week, and I’ll tell you.” Wait—I’ll tell you myself. This one is sour, this one salty, this one astringent, this one bitter, this one has… At once, this little membrane on my tongue gives me the answers immediately. How does it do that?

How did you work that out, my friend? What do you see with? With your eyes? Then how is it that when someone else goes by and greets you, you don't say hello back, and they take it the wrong way? "Look, you were looking right this way." "My mind can't have been there." How? You see with your nous, with your mind. The nous sees, and the nous hears.

And after all this, a man still wants to know how it happened. Perhaps you have it too, with the lily, or perhaps she has it, in the way the Most Holy Theotokos had it. Girls say this, women say this same thing, but it is only on that day.

So in this case I would like to tell you, concerning the conception, that it was not the Holy Spirit alone who accomplished it. The whole Holy Trinity accomplished it. Christ himself worked for the manger he was about to enter, and so did the Father, and so did the Holy Spirit.

This is what the Fathers say. And it is true, it holds. Listen to what Saint Gregory the Theologian thinks. The Son saw what the Holy Spirit was doing; he knew. The Son saw how he was preparing for himself his own spiritual dwelling place.

Christ himself, as the Word of God, the Logos, worked within the womb of his mother, fashioning the dwelling in which he would abide. And as he wills, he clothes himself in the form of a servant. The Father saw the Incarnation of the Only-Begotten, and the Father was there as well; for where the Holy Spirit is, there also is the Son, and where the Son is, there also is the Father. The Trinity is inseparable, the Trinity is undivided, the Trinity cannot be split apart.

Now listen to the reasoning. Just as in the beginning, when God was fashioning man, He called the Son and the Spirit to the work. He said, "Let us make man." And all three worked together. "Let us make man in our image, after our likeness." So it is now as well: now that the refashioning of man — his remaking — is taking place, the Holy Trinity is once again present, in a way beyond words. For as the fashioning was one, so the refashioning of that same creature is again one. The Holy Trinity fashioned man, and the Holy Trinity is refashioning him now.

In such a case, then, people ought to delve into the writings of the Fathers and read the texts of the Church, which would help them greatly. In any case, when he gave her several reasons—telling her that her kinswoman was in her sixth month, that nothing is impossible with the Lord, and so forth—she raised her hands and said:

Behold the handmaid of the Lord; let it be unto me according to thy word. She gave herself over.

When she gave her consent and accepted, the angel departed from her.

She gave herself over. How did she give herself over, and to whom? Listen to words that many people need today, both men and women.

“Behold the handmaid of the Lord. I stand here ready — ready and pure, a true virgin, honorable, with nothing standing in the way. My soul is eager, my womb is ready, for it has been kept untouched for the Fashioner alone, the One who formed us.” Who today stays pure, to be given to her husband?

And which man remains pure until his wedding, to be offered whole to his wife, honourable and upright? Behold the handmaid of the Lord: ready to obey, fit for service, prepared to receive. Be it unto me according to your word.

Behold the handmaid of the Lord, be it unto me according to your word. As a servant I lie before my Master's nod. I am ready for whatever you say. I lie like clay in the potter's hands. What do you want to make of me, a water jar, a pitcher? Whatever he will make of me, I am ready. As you will, with all authority, let your purpose be carried out in me. As you will, in your love for mankind, work in me the wonder of this astonishing movement. Be it unto me according to your word. Behold the handmaid of the Lord, be it unto me according to your word. I am like a painter's canvas, a white cloth for painting; let the painter paint whatever he wishes. Yet today, in truth, the girl who comes to her wedding is hardly a blank page any longer; others have written on her long before.

Let the Lord do whatever He wishes. "I am a tablet waiting to be written on; let the one who writes write whatever He wills." Let the Lord work His will in all things. These are the words of the Saints, and the Saints grasp the matter exactly as it truly is. Now, following on from these thoughts, I would like to answer the question of why Christ was born of the Holy Spirit.

As Saint Gregory Palamas says, if Christ, the Savior of the world, had been conceived in the natural manner, He would not have been without sin.

"In iniquities was I conceived," it says, "and in sins did my mother conceive me."

Every person who comes into the world comes as a sinner. He carries ancestral sin. So if it had been Abraham who sowed the seed, he would have brought forth a man, and the same with anyone else. Some people ask for an angel: why not send an angel to save the world? But an angel does not have life in himself. He only shares in life. What was missing from man? Life. Why? Because he had died. He was cut off from God the moment he disobeyed. Who has life? Where is life sold?

Where can you buy life? Nowhere. Life is God. And when Christ came into the world, Life itself came into the world, to offer life to man, who was dead. So it had to be God. And there was a particular reason. Why, some people ask, born of a virgin? Could it not have been some other woman? No, the same patterns were kept. As the disobedience happened, so also the obedience happened.

When did Eve speak with the arch-devil and do the damage? Had her husband known her yet? No. Eve, while still a virgin, conceived from the evil one and gave birth to death. Mary, while still a virgin, conceived from the Good One and gave birth to life.

Απόψε, με τη βοήθεια του Θεού, δεν θα κάνω τη σειρά των μακαρισμών. Θα κάνω μία μικρή παρένθεση και θα μιλήσω για τη μεγάλη εορτή του Ευαγγελισμού, όπου η Αγία μας Εκκλησία εορτάζει την Κυριακή.

Έχει δοθεί η ευκαιρία, με την ανοχή του αγαθού Θεού, να μιλήσουμε και παλαιότερα για την υπόθεση του Ευαγγελισμού. Αλλά, όπως ξέρετε, υπάρχουν και άλλοι οι οποίοι ήρθαν επί σκηνής και θα πρέπει κι αυτοί να ακούσουν σχετικώς. Άλλωστε η επανάληψις, λέγει ο Θείος Παύλος, τον ομιλούντα κουράζει, όχι τον ακροατή. Δεν ξέρω αν σας έχει απασχολήσει ποτέ η υπόθεση του Ευαγγελισμού σαν εορτή θρησκευτική. Διότι μας απασχολεί η υπόθεση του Ευαγγελισμού, αλλά σαν εορτή εθνική· παραμερίζεται ο Ευαγγελισμός ο πνευματικός και γίνεται συζήτησις περί Ευαγγελισμού υλικού. Διότι για εμάς τους Ορθοδόξους και συγκεκριμένως τους Έλληνες, η εορτή του Ευαγγελισμού έχει διττήν ερμηνείαν· και ως έθνος η μέρα αυτή είναι χαρακτηριστική και σαν Χριστιανοί την μέρα αυτή την έχουμε χαρακτηριστική. Η μία ήταν η μέρα που έγινε αιτία και απελυτρώθημεν με την χάρη της Παναγίας μας, αρχής γενομένης από την Αγία Λαύρα των Καλαβρύτων, και απελευθερώθημεν από τον υλικόν ζυγόν.

Η άλλη είναι πάλι με το ίδιο πρόσωπο, την Παναγία μας, όπου απελευθερώθημεν από τον νοητόν ζυγόν, τον σατανά. Η μία αφετηρία είναι στην Αγία Λαύρα και η άλλη αφετηρία είναι στη Ναζαρέτ.

Προηγείται η θρησκευτική εορτή της εθνικής εορτής· προϋπήρξε και σε μέγεθος και σε χρόνο. Θα ήθελα λοιπόν να μιλούσα απόψε για τον Ευαγγελισμό, διότι έχει πολλές όψεις, και μάλιστα γύρω από τον τρόπον της συλλήψεως, από το πρόσωπο και από τον σκοπόν γενικότερα.

Αν έλεγα ότι η μέρα του Ευαγγελισμού σαν εορτή είναι η μεγαλυτέρα εορτή και είναι η αφετηρία και η ρίζα όλων των εορτών, δεν θα ήμουν έξω της πραγματικότητος. Διότι πώς μπορεί να εορτάσεις γέννα αν δεν εορτάσεις σύλληψιν; Πώς θα εορτάσεις βάπτισιν, σταύρωσιν, ταφήν, ανάστασιν, εάν δεν προηγηθεί η σύλληψις;

Είναι η μεγαλυτέρα και ωραιοτέρα εορτή, και όπως λένε οι Άγιοι του Θεού άνθρωποι, πως σαν μια τέτοια θα πρέπει κι εμείς να την δεχόμεθα.

Σε όλες, λέει, τις εορτές ο Άγιος Γρηγόριος Νεοκαισαρείας: Απάσας εορτάς και υμνωδίας δέον ημίν θυσιών δίκην προσφέρειν τω Θεώ, με ύμνους, με θυσίες, με εορτές να προσφέρουμε θυσία στο Θεό, πρώτην δε πασών τον Ευαγγελισμόν της Θεοτόκου.

Πάντων γαρ ημίν των αγαθών αρχή γέγονεν ο Ευαγγελισμός της Κεχαριτωμένης. Από κει ξεκινούνε όλα τα αγαθά. Η πολύτιμος του σωτήρος ημών οικονομία, η ένθεος αυτού και υπερκόσμιος διδασκαλία αρχίζει από τον Ευαγγελισμόν.

Ένας άλλος πατήρ αναφέρει την κλίμακα αυτή που σας είπα, ότι η μία εξαρτάται από την άλλη, με αφετηρία και ρίζα σαν ένα φυτό, σαν ένα στέλεχος, τον Ευαγγελισμόν. Αυτός είναι ο πολύς Ιωσήφ Βρυέννιος. Λέγει: «Ὥσπερ γὰρ ἡ τοῦ φυτοῦ ρίζα στελέχους καὶ φύλλων καὶ κλάδων, ἀνθέων τε καὶ καρπῶν αἰτία γινώσκεται». Όπως λέει, ένα δέντρο βγάζει φύλλα, καρπό, πράγματα και λοιπά.

Και ουδέν τούτων δίχα ταύτης φαίνεσθαι πέφυκεν, και χωρίς τη ρίζα δεν μπορεί να γίνει κορμός, δεν μπορούν να γίνουν φύλλα, δεν μπορούν να γίνουν καρποί, ούτω της εορτής δίχα ταύτης, χωρίς την εορτή δηλαδή του Ευαγγελισμού, ουδεμία των εξ αυτής φυεισών επιφαίνεται, καμιά εορτή δεν μπορεί να παρουσιαστεί αν δεν υπάρξει αυτή σαν μια ρίζα.

Και διασκοπώμεν, ας προσέξουμε, πεντηκοστή γαρ επιτελείται ότι ανάληψις προεόρτασε. Δεν θα είχαμε πεντηκοστή εάν δεν υπήρχε ανάληψις. Και ανάληψις επιτελείται ότι ανάστασις, αυτός που ανέστη, αυτός ανελήφθη.

Ανάστασις ότι σταύρωσις, κάποιος πέθανε και ανέστη, σταύρωσις ότι Βαΐα, Βαΐα ότι έγερσις Λαζάρου, Λαζάρου έγερσις ότι Μεταμόρφωσις, Μεταμόρφωσις ότι Θεοφάνεια, Θεοφάνεια ότι Υπαπαντή, Υπαπαντή ότι Χριστού γέννησις, Χριστού γέννησις ότι Ευαγγελισμός.

Η ρίζα, η αφετηρία είναι ο Ευαγγελισμός. Από εκεί ξεκινούνε τα πάντα.

Θα ήθελα να γνωρίζετε ότι ο Ευαγγελισμός είναι θαμμένος και στέκεται μόνο στην κοιλιά και ρωτούν τι τρώνε του Ευαγγελισμού οι άνθρωποι, τίποτα παραπέρα. Διότι εξ αυτού εφύγει προσωπικός ο Σατανάς

Ευαγγελισμός ίσον βατερλό του Σατανά.

Δεν μπορούσε ποτέ του να φανταστεί ο Σατανάς ότι ο Θεός θα γινόταν άνθρωπος. Ούτε μπορούσε να συλλάβει ποτέ του ότι από μια γυναίκα θα κυκλοφορούσε Θεός. Αυτό δεν μπορούσε, παρότι κάνει τον έξυπνο. Παρότι κάνει ότι τα ξέρει όλα.

Ταύτα ελογίσαντο και επλανήθησαν. Λέγει στο δεύτερο κεφάλαιο του Σολομώντος, εκεί ακριβώς που ομιλεί πώς ο διάβολος έβλεπε το Χριστό στον κόσμο.

Ἀσχήμονι θανάτῳ ἐτάσωμεν αὐτόν. Ἵνα γνῶμεν τὸ ἐπιεικὲς αὐτοῦ, για να καταλάβει εξ αυτού αν είναι Θεός.

Το κατάλαβε όταν δεν πρόκειται να τον ωφελήσει τίποτα. Τον ανέβασε στο σταυρό και είπε κατέβα. Δεν κατεβαίνω τώρα. Τώρα θα σας βρέξω και εγώ στο σταυρό αλλά και εσείς τον άδη πλέον. Η υπόθεση, αγαπητοί μου, του Ευαγγελισμού δεν είναι την 25η Μαρτίου 1979 χρόνια προ.

Σαν ένα δέντρο ο Ευαγγελισμός βρίσκεται φυτευμένος μέσα στον Παράδεισο. Αν μπορούσαμε να παρουσιάσουμε τον Ευαγγελισμόν ως δέντρον και το κουνούσαμε, οι ρίζες του είναι μέσα στον Παράδεισο. Για αυτή τη στιγμή του Ευαγγελισμού, ότι μια γυναίκα θα συλλάβει και θα γεννήσει το Θεό, Έχει γίνει συζήτησης μέσα στην ΕΔΕΜ όταν υπάρχουν δύο άνθρωποι και ο Σατανάς.

Όσοι μελετάτε θα βρείτε αυτό το περιστατικό στη Γένεση, στο γάμα 15. Εκεί όταν έχει απέναντί του ο Θεός τον Σατανά, τον απειλεί διά του σπέρματος της γυναικός.

Έχθραν θήσω αναμέσον σου και του σπέρματός σου και του σπέρματος της γυναικός. Αυτός σου τηρήσει την κεφαλή, και συ τηρήσεις αυτού πτέρναν. Ομιλεί για μια γυναίκα και το σπέρμα της γυναικός, ότι το σπέρμα της γυναικός θα συντρίψει την κεφαλή του Σατανά.

Και ο Σατανάς θα του δαγκώσει, αυτού του σπέρματος της γυναικός, θα του δαγκώσει την πτέρνα. Η Εύα, η οποία ήκουσε αυτήν την στιχομυθίαν, ενόμισε ότι είναι αυτή η γυναίκα η οποία θα γεννούσε τον εκδικητή.

Γι' αυτό και ακριβώς το πρώτο της παιδί το έβαλε Κάιν, που ερμηνεύεται απόκτησις, αλλά δεν είχε αποκτήσει τίποτα άλλο ειμή ένα φονιά. Δεν είναι ήτο αυτή η γυναίκα, ήτο άλλη η γυναίκα, είναι εκείνη που λέγει ο Παύλος στους Γαλάτας 4,4, που διαβάζουμε τη νύχτα των Χριστουγέννων στο Αποστολικό Ανάγνωσμα.

Ότε ήλθε το πλήρωμα του χρόνου, εξαπέστειλεν ο Θεός τον Υιόν αυτού, γενόμενον εκ γυναικός, γενόμενον υπό νόμον και λοιπά.

Από τότε μίλησε ο Θεός γι’ αυτή την παράξενη σύλληψη και τον παράδοξο αυτόν τοκετό. Διότι, όπως ξέρουμε, εδώ μιλάει για κάτι αντίθετο με τη φύση, αυτό για το οποίο σκανδαλίζονται ορισμένοι άνθρωποι σήμερα. Ομιλεί: θα γεννήσει μια γυναίκα· το σπέρμα της γυναικός θα συντρίψει την κεφαλή του όφεως. Μα η γυναίκα δεν έχει σπέρμα· το σπέρμα είναι του ανδρός.

Ο Ανήργενά και η γυναίκα τείκτη, νέκα είναι ένα χωράφι που σπήρεται Αβραάμε γέννησε λέει Ισάκ, δεν γέννησε η Σάρα Ισάκ γέννησε η Ακώ, δεν λέει ότι γέννησε η Ρεβέκα Ιακώβ δε εγέννησε τον Ιούδα και τους αδελφούς αυτού, δεν λέει ότι γέννησε η Ραχήλ.

Αυτό δείχνει ότι κάτι παράξενο θα λάβει χώρα. Αυτό το κρατάει ο Σατανάς. Το άκουσε ο Σατανάς. Επέρασαν χρόνια. Άρχισαν να γράφονται γραφές και προφητείες. Και διαβάζει στον Ησαΐα, Ιδού η παρθένος εν γαστρί έξει και τέξεται υιόν και λοιπά.

Α, δεν το ξέχασε ο Θεός ε; Δεν το ξέχασε. Και παίρνει μέτρα ο Σατανάς ώστε να μην υπάρχει παρθένος γυναίκα. Τολμώ να πω, η σημερινή διαφθορά δεν θα είναι τίποτα μπροστά στη διαφθορά που υπήρχε τότε όταν ήρθε ο Χριστός στον κόσμο.

Ο Θεός τον ξεγέλασε, του την έκρυψε μέσα στα Άγια των Αγίων 11 χρόνια, από 3 ετών. Έπειτα την έβγαλε έξω, της έδωσε έναν προστάτη από πάνω, ηλικιωμένο, σεβαστό, τίμιο, ηθικό γέροντα. Και έτσι τον ξεγέλασε το Σατανά. Ο Άγιος Ιγνάτιος ο Θεοφόρος, γράφοντας μία επιστολή προς Φιλιππησίους,

γράφει στον Σατανά. Ίσως ο χαρακτηρισμός να είναι λίγο όχι σωστός. Στρέφει την επιστολή του και του μιλάει προσωπικά και του λέει ότι είναι κορόιδο, ας κάνει τον έξυπνο, διότι αυτός έπαιρνε μέτρα να μην υπάρξουν παρθένες, κατά συνέπεια δεν θα πραγματοποιείτο αυτό, το οποίον είπε ο Θεός τότε.

Όπως και σήμερα ο Σατανάς σκηνοθετεί κατά της ανθρωπότητας, αλλά οι του Χριστού δεν θα πέσουν στα χέρια του. Αυτό να το ακούσει άλλη μια φορά από το βήμα αυτό, γιατί ασφαλώς είναι παρών. Ακούστε τι του γράφει.

Πολλά γάρσελανθάνη Πολλά, του λέει, σου ξεφεύγουν, παρότι κάνεις τον έξυπνο. Και του απαριθμεί. Η παρθενία Μαρίας. Πώς έμεινε παρθένος; Κατά τη στιγμή εσύ φρόντιζες να μην υπάρχουν παρθένες. Ο παράδοξος τοκετός.

Που εγέννησε κατά έναν τέτοιον τρόπο. Δεν ξέρω αν γνωρίζετε, η Παναγία μας εγέννησε άνευ ωδίνων και τούτο διότι συνέλαβε άνευ ηδονής, συνέλαβε ανηδόνως και γέννησεν ανωδίνως. Ο δε Ησαΐας αυτό το έχει δει 850 χρόνια π.Χ. και γράφει στο τελευταίο κεφάλαιό του ότι Πριν ελθείν ωδίνας, έτεκεν άρσεν. Ο παράδοξος λοιπόν τοκετός, πώς της έμεινε ανέπαφο το σώμα, δηλαδή πώς εγέννησε και έμεινε ανέπαφη. Ο ηγούμενος αστήρ, ο εν ανατολή, πώς ήρθε αυτό το αστέρι, ποιος το ειδοποίησε, τι ρόλο έπαιξε, δεν το κατάλαβες.

Των τα δώρα κομιζόντων μάγων, που φέραν χρυσό, που φέραν λίβανο, που φέραν σμύρνα. Ξέρεις να τα ερμηνεύσεις, τι, γιατί το προσινούσαν αυτόν τον μικρόν; Δεν το ξέρεις, αυτό σου ξέφυγε. Αρχαγγέλου ασπασμός προς Παρθένον, το χαίρε κεχαριτωμένη, το κατάλαβες; Δεν το κατάλαβες.

Παρθένου παράδοξος σύλληψις μεμνηστευμένης, όχι υπαντρευμένης, μεμνηστευμένης.

Παιδός προδρόμου κηρυκεία επί τω εκ του Παρθένου. Θυμόσαστε ότι ο πρόδρομος μέσα από την κοιλιά της μητέρας του εσκίρτησε εν αγαλλιάσει και χαιρέτησε την Παναγία μας που επήγε στην ορεινή πόλη Ιούδα. Κατάλαβες τίποτα, του λέει, εσύ από αυτή τη στιχομυθία των δύο; Όχι.

Και εν κοιλία σκίρτησις εκ του προθεωρουμένου, δεν κατάλαβες. Αγγέλων ύμνοι επί τω τεχθέντι, «Δόξα εν υψίστοις Θεώ», και λοιπά. Ποιμένων ευαγγέλια, ποιμένες βγαίνουν και κηρύττουν ότι γεννήθηκε ο Λυτρωτής. Ηρώδου φόβος επί αφαιρέσει βασιλείας.

Κατάλαβες τίποτα από το φόβο του Ηρώδου; Νηπιοκτόνον πρόσταγμα, εντολή να σφαγούν παιδιά. Ε, κατάλαβες, όχι Εις Αίγυπτον μετανάστευσις. Να φύγει ο Θεός να πάει στην Αίγυπτο. Αυτό το καταλαβαίνεις εσύ; Δεν το καταλαβαίνεις.

Εσύ θα τον σκότωνες τον Ηρώδη. Όμως ο Θεός έκαμε το μικρότερο και πήγε στην Αίγυπτο και τον άφησε να πεθάνει φυσιολογικά ο Ηρώδης. Εκείθεν επί τα ίδια επάνοδος, και έμεινε εκεί και ξαναεπέστρεψε, ούτε αυτό.

Σπάργανα παιδικά, ποιος; Ο Θεός. Το κατάλαβες; Όχι.

Απογραφή η ανθρωπίνη, το ενόησες; Όχι. Γαλακτοτροφία, πώς τρώει γάλα ο Θεός; Το κατάλαβες; Όχι. Όνομα πατρός ου σπείροντος. Αυτό το κατάλαβες; Δεν είναι αυτός ο Υιός του Τέκτονος; Είναι, αλλά ως νομίζεται είναι, αλλά δεν είναι. Ούτε αυτό το ενόησες.

Φάτνη, Θεός στη φάτνη, διά το μη είναι τόπον. Για ποιον; Για αυτόν που έπηξε το παν δεν υπάρχει τόπος τώρα. Ουδεμία προπαρασκευή ανθρωπίνη, αύξησις ως προκοπή, να αυξάνει ο Θεός όπως τα μικρά παιδιά και όπως ο άνθρωπος.

Ανθρώπινα ρήματα, πείνα, δίψα, οδοιπορία, κόπος, θυσιών προσκομιδή. Έπειτα, περιτομή, βάπτισμα· ποιος; Ο Θεός. Κατάλαβες τίποτα εξ αυτών; Τίποτα. Φωνὴ Θεοῦ ἐπὶ τῷ βαπτιζομένῳ· «Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός». Ούτε αυτό το κατάλαβες. Ὅθεν καὶ πόθεν μαρτυρία Πνεύματος, Πατρὸς ὑπεράνω φωνή, Ἰωάννου προφήτου, σημαίνουσα πάθος διὰ τῆς ἀμνοῦ προσηγορίας.

Ούτός εστιν ο Αμνός του Θεού. Αμνός πάει να πει ένα αρνί που θα σφαγεί, και εσφάγη, να δώσει το αίμα του για τη σωτηρία τη δικιά μας. Σημείων διαφόρων ἐνέργεια, ἰάσεις ποικίλαι, ἐπιτίμησις δεσποτική, προστάζων θαλάσσῃ καὶ ἀνέμοις, «Σιώπα, πεφίμωσο», πνεύματα πονηρὰ φυγαδευόμενα, σεαυτὸν στρεβλούμενον ἐκ τῆς τοῦ φαινομένου δυνάμεως, εἰκονιζόμενον, οὐκ ἔχοντα ὅ,τι ποιήσῃς.

Το ξεφτελίζει, το κάνει άχαιρο το Σατανά, γιατί πράγματι, παρότι είναι πονηρός, παρότι έπαιρνε μέτρα να μην γίνει αυτό που είπε ο Θεός, όμως ο Θεός διά της σοφίας του το αντιπαρήλθε αυτό το πράγμα. Γι' αυτό και σήμερα ο Σατανάς μισεί περισσότερο την Παναγία μας παρά το Χριστό μας.

Πλησιάσετε κάποιον προτεστάντη, μία χιλιάστρια, μία. Θα δείτε να ομιλούν καπηλικότατα για την Παναγία.

Καπηλικότατα, μια γυναίκα, μα μια γυναίκα είναι, η γυναίκα. Μια παρθένος, μα μια παρθένος είναι, η παρθένος. Η παρθένος λέει, ο αυτός ο προφήτης. Ιδού η παρθένος, δεν λέει ιδού παρθένος, να μια παρθένος από όλες.

Η Παρθένος. Αυτό το άρθρον μονοπωλεί, όπως συμβαίνει και στο Χριστό μας, εγώ είμαι το φως, εγώ είμαι η ζωή, εγώ είμαι η οδός. Αυτά τα άρθρα μονοπωλούν το πρόσωπο, έξω αυτών δεν υπάρχει ούτε φως, ούτε ζωή, ούτε οδός, ούτε τίποτα. Γι' αυτό λέγω, είναι το βατερλό του Σατανά ο Ευαγγελισμός, και μισεί την Θεοτόκον. Συγγραφεύς του Ευαγγελισμού είναι ο Λουκάς, Ο Ευαγγελισμός της Παναγίας μας είναι δεύτερος κατά σειράν.

Πρώτος είναι του Τιμίου Προδρόμου. Ἐν δὲ τῷ μηνὶ τῷ ἕκτῳ ἀπεστάλη· έξι μηνών η Ελισάβετ. Τότε απεστάλη ο Γαβριήλ και μίλησε με την Παναγία μας και έγινε αυτό το οποίο έγινε. Απεστάλη άγγελος ο οποίος λέγεται Γαβριήλ.

Δεν ξέρω αν γνωρίζετε πώς ερμηνεύεται το Γαβριήλ. Γαβριήλ ερμηνεύεται θεάνθρωπος. Θεός και άνθρωπος ερμηνεύεται το Γαβριήλ. Γι' αυτό έστειλε το ανάλογο πρόσωπο στον ανάλογο ρόλο, ώστε και με το όνομα ακόμη του Αρχαγγέλου να ομιλεί για αυτό που επρόκειτο να γίνει.

Ένας πατήρ της Εκκλησίας, συγκεκριμένως ο Άγιος Σωφρόνιος, λέγει το εξής: «Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ αὐτὸς ἐγὼ Γαβριὴλ πρὸς σὲ τὴν Παρθένον ἀπέσταλμαι». Γι’ αυτό έρχομαι εγώ ο Γαβριήλ. «Ἵνα σοι καὶ αὐτῷ δηλῶ τῷ ὀνόματι», ίνα και με το όνομά μου σου δηλώσω, «ὡς Θεὸς ὑπάρχων καὶ ἄνθρωπος, ὁ ἐκ σοῦ τῆς Ἀχράντου Παρθένου τικτόμενος», ότι αυτός που θα γεννηθεί από σένα θα είναι Θεός και άνθρωπος, που είναι το όνομα το δικό μου· γι’ αυτό έστειλαν, λέει, εμένα.

Και γαρ και το Γαβριήλ όνομα, εις ερμηνείαν αναγόμενον, Θεόν αγορεύειν και άνθρωπον. Επεί κατ' ουρανόν πολλοί υπήρχον άγγελοι, ποιοι άλλοι υπήρχαν όμως, εξελέγη αυτός, αλλ' ουδένα τούτων στείλαι βεβούληται· έστειλε, λέει, εμένα στην περίπτωση αυτή.

Τώρα, ο άγγελος τα πρώτα λόγια που της είπε της Παναγίας μας ήταν το χαίρε κεχαριτωμένη, όπως ξέρετε κι εσείς. Πώς μπορεί να το ερμηνεύσει, όπως ξέρετε η ιδία αντέδρασε, δεν το εδέχθη αυτό το πράγμα και αναφέρει πιο κάτω μερικά λόγια τα οποία θα σας τα πω.

Θα ήθελα στο σημείο αυτό να μην πω κάτι δικό μου, αλλά να πω ενός μεγάλου ανδρός της Εκκλησίας μας, του Αγίου Ανδρέου Κρήτης τη γνώμη, επάνω στο αυτό το χαίρε κεχαριτωμένη. Χαίρε κεχαριτωμένη, ο Κύριος μετά σου. Χαίρε το της χαράς όργανον, έτσι τη λέει, όργανον, δι' ου το της αράς, της κατάρας, ελύθη κατάκριμα, διότι η Παναγία μας είναι στη θέση της Εύας.

Η Εύα εν τη παρακοή εκρήμνισε, η Θεοτόκος εν τη υπακοή ανεστήλωσε, όπως και ο Χριστός μας είναι στη θέση του Αδάμ, γι' αυτό και λέγεται και έσχατος Αδάμ από τον Παύλο στην Προς Κορινθίους, στο 15ο.

και τὸ τῆς χαρᾶς ἀντεισήχθη δικαίωμα, εκεί που ήταν λύπη, αντεισήχθη δικαίωμα της χαράς, ως και ο Νεοκαισαρείας Γρηγόριος πανηγυρίζων προσθέτει, «Χαῖρε, κεχαριτωμένη, διὰ σοῦ γὰρ ἡ χαρὰ πάσῃ τῇ κτίσει βραβεύεται, καὶ τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων ἀναλαμβάνει τὸ ἀξίωμα». Και ως συγγραφεύς του Ακαθίστου Ύμνου, θα ενθυμείστε, στα πρώτα «Χαῖρε», το «Ἄγγελος πρωτοστάτης», εκεί έχει και λέγει, «Χαῖρε, δι’ ἧς ἡ ἀρὰ ἐκλείψει· χαῖρε, δι’ ἧς ἡ χαρὰ ἐκλάμψει». Χαῖρε δηλαδή εσύ που θα διώξεις τη λύπη από το ανθρώπινο γένος, δεν θα πηγαίνει πλέον στον Άδη δέσμιο.

Και θα μεταφέρεις τη χαρά στους ανθρώπους. Ο δε Άγιος Γρηγόριος Νύσσης στο ίδιο πνεύμα λέγει το εξής: «Χαίρε, κεχαριτωμένη, ἧς ἡ πρόγονος Εύα...» Το ερμηνεύει αυτό που σας έλεγα. «Παραβάσα τον νόμον, απόφασιν έλαβεν εν λύπαις τέξειν τέκνα· σοι πρέπει το χαίρειν η πρόσκλησις. Εκείνη τον Κάιν έτεκε, φόνον και φθόνον γεννήσασα. Δεν εγέννησεν αυτή τον λυτρωτή. Συ γεννήσεις υιόν, ζωήν και αφθαρσίαν παρέχοντα. Χαίρε τοίνυν», χαίρε λοιπόν και χόρευε, «χαίρε και καταπάτει του όφεως κεφαλήν. Πέπαυται γαρ η κατάρα, κατήργηται η φθορά, μεμάρανται τα στυγνά, ανθεί τα φαιδρά». Όμορφα λόγια. Πνεύματος Αγίου λόγια, τοποθετημένα και βαλμένα ακριβώς εκεί που θα έπρεπε.

Στη συνέχεια ο Άγγελος λέγει στην Παναγία μας μη φοβού Μαριάμ, μη φοβού Μαριάμ, διότι η Παναγία μας, όπως ξέρετε, διαλογίζεται και λέγει ποταπός ή ο ασπασμός ούτος Τι είναι αυτό το γλυκόλογο, όπως τα λέγαμε;

Γιατί βέβαια είναι κολακευτικά τα λόγια, «χαῖρε, κεχαριτωμένη». Είναι κολακευτικά τα λόγια. Όμως με πολύ σωφροσύνη εσκέφθη και λέγει: «Διελογίζετο περὶ τοῦ ἀσπασμοῦ, ποταπὸς εἴη οὗτος· μὴ ἄρα ἄτοπός τις καὶ πορνικός, ὡς ἐξ ἀνδρὸς πρὸς κόρην, ἢ θεῖος, ἐπειδὴ καὶ Θεοῦ μνήμη ἀνέστη τῷ ἀσπασμῷ».

Αυτό, εκτός του δογματικού μέρους, έχει και ηθική σημασία, διότι εάν προλάμβανε τη συζήτηση με τον διάβολο η Εύα, δεν θα είχαμε την πτώσιν. Και η γυναίκα και ο άντρας, εξαιτίας αυτού του αρχικού πορνικού διαλόγου του πονηρού, πίπτουν και γίνονται θύματα πολλές φορές· όχι μόνον αυτοί, αλλά και οικογένειες ολόκληρες.

Μη δέχεσαι καμιά συζήτηση, αλλά έλα που μας κολακεύει, βλέπετε μάνα τώρα με τρία-τέσσερα παιδιά, και διότι της είπε μια κουβέντα, ένα γλυκό λόγο κάποιος, τη φέρνει συνοδευμένη μέχρι το σπίτι. και να γυρίσει τσάντα να του δώσει μία στο πρόσωπο και πολλές φορές υποχωρεί και πολλές φορές πίπτει.

Αυτή στάθηκε ακριβώς σε έναν αντίθετο τρόπο. Σου λέει ποιος είναι αυτός, έχοντας υπόψη της την υπόθεση την παλιά μάλιστα, όπως και εμείς την έχουμε την υπόθεση, την παλιά, και της Εύας της πρώτης και της Εύας της Δευτέρας, της Παναγίας. Και ξέρουμε την αποτυχία της πρώτης και ξέρουμε την επιτυχία της Δευτέρας.

Έχουμε υποχρέωση να αντισταθούμε, να πούμε όχι. Δυστυχώς έγινε η στιχομυθία τότε και την πήρε από κάτω ο τροχός. Αυτή στέκεται εδώ και λέγει, έχετε προσέξει τι λέγει ο Ακάθιστος Ύμνος; Άγγελος πρωτοστάτης ουρανόθεν επέμφθη. Γιατί πρωτοστάτης; Ουχί αποστάτης.

Πρόσεξε ποιος είμαι εγώ. Άκουσον, θύγατερ, και ίδε και κλίνον το ους σου.

Άκουσε τι θα σου πω και κοίταξε που θα έρχομαι. Εδώ είναι το σκήπτρο που έχει η Ορθόδοξος Αγιογραφία στην εικόνα του Ευαγγελισμού. Ποτέ σας μην πάρετε εικόνα με κρίνο, είναι παπικής προελεύσεως.

Πάντοτε με σκήπτρο. Ο Ευαγγελισμός είναι αυτός ο σωστός, που κηρύττει αυτός που είναι έξω από τη Μητρόπολη των Αθηνών. Όταν περάσετε, κοιτάξετε απ' έξω τον Ευαγγελισμό σε ψηφιδωτό και θα ιδείτε τον Αρχάγγελο με το σκήπτρο.

Έρχεται από το αυλαρχείο, απεσταλμένος από το Θεό, άκουσον θύγατερ, τι θα σου πω και ίδε και κοίταξε που θα έρχομαι. Γι' αυτό λέγει εκεί, άγγελος πρωτοστάτης ουρανόθεν επέμφθη, ουρανόθεν, όχι εκ της γης.

Ο άλλος διά του όφεως εκ της γης παρουσιάστη, ουρανόθεν επέμφθη. Είναι για μας κάτι το σοβαρό αυτό και νόμισα ότι πρέπει να σας το χρωματίσω. Τώρα, η ιδία εν τη ταπεινοφροσύνη της δεν μπορεί να παραδεχτεί ότι είναι ικανή για κάτι το υψηλό.

Γιατί από εκεί αρχίζει του ανθρώπου η άνοδος.

Ἐν τῇ ταπεινώσει τὰ ὑψηλά, ἐν τῇ πτωχείᾳ τὰ πλούσια, που λέει η Εκκλησία μας. Μην αφήσεις τον νου σου ποτέ να πει ότι είσαι άξιος για κάτι. Πάντοτε να λες ότι είσαι ανάξιος, έστω και αν είσαι άξιος. Διότι κι αν είσαι άξιος, δεν είσαι από προσόντα δικά σου άξιος· είναι δανεικά τα χαρίσματα που σου έδωσε ο Θεός. Κατά συνέπεια θα πρέπει να ταπεινοφρονείς, και ο Θεός θα σε βρει οπουδήποτε κι αν είσαι, διότι επιβλέπει επί την γην για να φανεί δυνατός στους ανθρώπους που έχουν ταπείνωση στην καρδία τους και καρδίαν τελείαν προς Αυτόν.

Εν πάση περιπτώσει αυτή είναι κουμπωμένη, φοβάται, επεμβαίνει ο Αρχάγγελος, έτσι λέει, μη φοβού Μαριάμ. Σαν να της ερμηνεύει το τι γίνεται τώρα εδώ, και δανείζομαι πάλι του Αγίου Ανδρέου της Κρήτης την γνώμη μου.

και έτσι λέγει έβρες χάριν παρά το Θεό, χάριν είναι ούκε δέξα το Σάρα, η Σάρα γυναίκα του Αβράμ γιατια χάρη σαν τη δική σου δεν εδεύτη Ην ουκ έγνω Ρεβέκκα, ούτε η Ρεβέκκα γνώρισε τέτοια χάρη, και το ερμηνεύει πιο κάτω γιατί.

Ούτε η Ραχήλ εγνώρισε «εὗρες χάριν», όπως η εξάκουστος οὐκ ἠξιώθη Άννα, η μάνα του Σαμουήλ. Ούτε η Φεννάνα, η τῇ αὐτῆς ἀντίθετος, η άλλη του γυναίκα. Ήσαν στείρες και αυτές και γέννησαν. Όπως και η Σάρρα γέννησε, και η Ρεβέκκα στείρα, και η Ραχήλ· όλες εγέννησαν. Αλλά γεννώντας έχασαν και την παρθενία.

Εδώ εσύ και γέννησες και την παρθενία δεν έχασες. Διαφέρεις λοιπόν τώρα. Εύρες λοιπόν, λέει, χάρη διαφορετική. Όσαι μεν εξ ατέκνων μητέρες πεφήνασιν, άτεκνες ήσαν, στείρες, και έγιναν μητέρες κι αυτές. Συναπέβαλον δε την παρθενίαν. Την στείρωσιν, απέβαλον τη στείρωσιν, έγιναν γεννούσες, αλλά έχασαν και την παρθενία όμως.

Σὺ δὲ μετὰ τοῦ εἶναι μήτηρ, τὸ παρθενεύειν ἀναφαίρετον ἕξεις. Μὴ τοίνυν φοβοῦ· εὗρες χάριν παρὰ τῷ Θεῷ, χάριν ἣν οὐδεὶς εὗρεν ἀπ’ αἰῶνος, ἢ σύ. Ὁ δὲ Ἅγιος Γρηγόριος ὁ Νύσσης λέγει κι αὐτὸ στὰ δικά του μὲ τὸν τρόπο του.

Μὴ φοβοῦ, Μαριάμ, εὗρες γὰρ χάριν παρὰ τῷ Θεῷ· ὑπὲρ τὴν κτίσιν ἐκαλλωπίσθης, ὑπὲρ τοὺς ἀνθρώπους ἐφαιδρύνθης, ὑπὲρ τὸν ἥλιον ἔλαμψας, ὑπὲρ τοὺς ἀγγέλους ὑψώθης, τιμιωτέρα τῶν Χερουβίμ. Οὐκ ἀνελήφθης στους ουρανούς. Δεν πήγες επάνω, αλήθεια, αλλά ἐπὶ τῆς γῆς συσταμένη, εδώ κάτω, τὸν οὐράνιον Δεσπότην καὶ Βασιλέα ἀπεσπάσω πρὸς ἑαυτήν. Τράβηξες τον Θεό σαν κεραυνό κάτω· δεν πήγες να τον βρεις εκεί, αλλά τον ήλκυσες. Τον έφερε η αγνότητά σου, η τιμιότητά σου, η σωφροσύνη σου, η ταπεινοφροσύνη σου· τον έφερε κάτω.

Εξακολουθεί να επιμένει η Θεοτόκος. Πῶς ἔσται μοι τοῦτο, ἐπεὶ ἄνδρα οὐ γινώσκω; Τα ακούω όλα αυτά που μου λες, αλλά εγώ δεν έχω άντρα, πώς είναι δυνατόν; Εδώ είναι κάτι που είναι μια απάντηση λογική, όχι μόνον δογματική και θρησκευτική, αλλά και λογική. Ακούσετε πρώτα-πρώτα την αντίρρηση της Παναγίας μας, με λόγια, γύρω από το ανδρόγυνο το λεγόμενο.

Ο Ιωσήφ, κύριε, μνηστήρ εστίν εμός, μνηστήρ εστίν εμός δικός μου, ουκ ανήρ, δεν μου δόθηκε για άντρας.

Μέχρι των αρραβώνων, επεί γάμου συνθήκες προέβησαν. Διότι, όπως ξέρετε, και την ημέρα που ανέβη να γεννήσει επάνω, γράφει ο Ευαγγελιστής Λουκάς. Ανέβηκε ο Ιωσήφ με τη μεμνηστευμένη Μαρία, μνηστή του τη λέει ακόμη, την ημέρα που θα γεννήσει.

Πώς ουν χωρίς γάμου έσται μοι σύλληψις, που μου λες ότι θα συλλάβω και θα γεννήσω αυτόν που θα κάνει, που θα φτιάξει; Πώς; Τα βλέπει ανθρώπινα τα πράγματα. Πώς χωρίς φυτουργόν βλαστήσω καρπόν; Αν κάποιος δεν φυτέψει μέσα μου, πώς εγώ θα βλαστήσω καρπόν;

Επεί μοι πρώτῃ ο νόμος ξένης τριβής παιδοποιίας ευρίσκεται, θα αλλάξουνε, λέει. Οι νόμοι της φύσεως; Θα γεννάνε αλλιώς οι γυναίκες τώρα από εδώ και πέρα;

Δίδαξον μη φανερώς, ω Άγγελε. Πες μου δυο λόγια να καταλάβω, τον λόγο σου το ένοιγμα, διήγησέ μοι των ρημάτων των τρόπων, ερμήνευσόν μοι τον καλό σου Ευαγγελίου την δύναμιν, κατά μικρόν μάθω. Λίγο, κάν' μου μια ανοίξη, να με διευκολύνεις, πώς τα αδύνατα γεννήσεται δυνατά μάθω, πώς τα άπορα δύναται πόρον ευρείν, να ακούσω, πώς η χάρη στην φύσιν το κρήτον και νοτομένει.

Ή πώς η φύσις δουλεύει τη χάρη της; Πώς θα γίνει εδώ πράγμα τώρα; Ο θείος Χρυσόστομος της απαντά με έναν δικό του τρόπο και της λέγει το εξής. Μη ζήτει φύσεως ακολουθίαν. Με ζητάς άντρα και γυναίκα για να έχουμε, όταν υπερ φύσιν ή το γινόμενον, αυτό που θα γίνει θα είναι υπέρ φύσιν.

Διότι αν είναι κατά φύσιν, θα έχουμε έναν άνθρωπο ακόμη, άρρωστον, που θα έχει ανάγκη από γιατρό. Εμείς θέλουμε να γεννήσεις Θεό, Κυρά· δεν θα γεννήσεις έναν άνθρωπο ακόμη. Σας το διαβάζω πάλι. «Μη ζήτει, μη ζητάς φύσεως ακολουθίαν. Ἐπεὶ ἄνδρα οὐ γινώσκεις, ὅταν ὑπὲρ φύσιν ᾖ τὸ γινόμενον, μη περιβλέπου γάμο και ωδίνας». Σκέπτεσαι γάμο, στέφανα, ωδίνες, πόνους κ.λπ.

«Ὅταν μείζων γάμου τῆς γεννήσεως ὁ τρόπος ᾖ», είναι ανώτερος ο τρόπος αυτός της γεννήσεως. «Καὶ πῶς ἔσται τοῦτο, φησίν, ἐπεὶ ἄνδρα οὐ γινώσκω; Καὶ μὴ διὰ τοῦτο ἔσται τοῦτο;» Διότι δεν γνωρίζεις άντρα γίνεται αυτό· αν γνώριζες άντρα, δεν θα γινότανε αυτό.

Επί άντρα ουγινόσκες, η γαρεγίνωσες άντρα, ου κατηξιώθεις υπερετήσας τη διακονία ταύτη Δεν θα σε καλούσαμε λέει να παίξεις αυτόν τον ρόλο, αν γνώριζες άντρα. Ουκ αν δε κατηξιώθης υπηρετήσαι τη διακονία ταύτη, ουκ επειδή κακόν ο γάμος, αλλά επειδή κρείττον η παρθενία.

Έτσι της απαντά ο Θείος Χρυσόστομος. Τώρα θέλω ακόμη να ξέρετε ότι η Γραφή λέγει: «Πνεῦμα Ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σέ». Δεν της είπε ο άγγελος πώς. Αυτή ρωτά: «Πώς;» Πού ξέρω να σου πω πώς; Ούτε εστάλην να σου πω πώς θα γίνει· εγώ εστάλην να σου πω τι θα γίνει.

Πνεύμα Άγιον επελεύσεται επί σε και δύναμις Υψίστου επισκιάσει σοι. Πώς θα τα κάνει, ούτε Πνεύμα Άγιον είμαι, ούτε παραπάνω από το Πνεύμα το Άγιον είμαι. Δούλος είμαι, Άγγελος είμαι και έρχομαι να σου πω.

Άραγε θα μπορούσε ο Άγγελος να της ερμηνεύσει; Ας παραδεχτούμε ναι. Αυτή θα μπορούσε να καταλάβει; Ασφαλώς όχι. Πόσο είναι μυστήριο, πώς θα το καταλάβεις; Εδώ είναι το θέμα. Και αυτή είναι μια απάντηση σε πολλούς από μας.

Παρότι είμεθα κινητά μυστήρια. Δεν έχουμε λύσει τίποτα γύρω από τον εαυτό μας. Εξακολουθούμε να ζητούμε και να ρωτάμε το τι είναι, με τι τρόπο έγινε η σύλληψη της Παρθένου. Και εφόσον δεν στηρίζεται στη λογική μας, στη μόρφωσή μας, στην επιστήμη μας, ευχαρίστως την απορρίπτομε.

Εάν εκ του βήματος αυτού είχα ώρα να καθίσω, να θέσω τον καθέναν και τον εαυτό μου, έναντι του μυστηρίου, μόνο του εαυτού του, θα έπρεπε να φύγει τρελός από εδώ. Τι έχεις λύσει άνθρωπε που θέλεις να λύσεις αυτό, σου θέτω το ερώτημα, πώς εγώ σου ομιλώ και πώς εσύ ακούς, πες μου.

Τι θα πω στη συνέχεια, δεν ξέρω. Έχω καμία μαγνητοταινία μέσα στο κεφάλι μου; Η οποία ξετυλίγεται και γράφει το δικό σου το κεφάλι με το δικό σου το μαγνητόφωνο στη δική αυτή την ταινία; Γιατί έτσι λένε ορισμένοι.

Μια μαγνητοταινία, λέει, είναι μέσα, η οποία ξετυλίγεται. Πότε γράφει αυτή, πότε την έγραψαν; Για να μιλήσει μια ταινία πρέπει κάποτε να τη γράψεις. Και έτσι είναι, δεν είναι τίποτα άλλο.

Είναι δυνατόν όταν βγεις από την αίθουσα αυτή, κατέβεις κάτω, να πεις ότι ο Παναγόπουλος απόψε έβρισε τον πρόεδρο της Δημοκρατίας; Μπορεί να το πεις ή δεν μπορείς; Πώς δεν μπορείς; Μπορεί να πεις ότι έβρισε τον Αρχιεπίσκοπο, έβρισε τον Πατριάρχη. Δεν μπορεί να το πεις.

Παρότι εγώ δεν τον έβρισα. Δεν μπορεί να το πεις. Μπορεί να το πεις. Ποιος είναι εκείνος μέσα σου που πήρε το ψαλίδι και έκοψε την ταινία και πρόσθεσε άλλο κομμάτι και δεν είπε ακριβώς εκείνα τα οποία λέγω εγώ. Και πού κατοικεί αυτός, στο νουν, στην καρδία, στο αίμα, στα μαλλιά, στα πόδια, πού, ποιος έδωσε απάντηση;

Αλλά δεν θέλεις αυτό, υλιστή μου. Διάβασε τον Σολομώντα που σε θέτει στο εξής ερώτημα. Πες μου, λέει, πώς μορφώνονται τα οστά στην ύλη της μητρός. Γιατί δεν μορφώνονται απλώς οστά. Μερίζονται τα οστά, συναρμολογούνται τα οστά, κατ’ αναλογία της εργασίας και της διακονίας που θέλουν να προσφέρουν.

Πάρε το χέρι σου, κοίταξε πόσα, πόσοι συνδυασμοί από το βραχίονα και επάνω αρχίζουν. Και φτάνεις μέχρι εδώ, κοίταξε πόσα εδώ, ποιος τα κόλλησε, ποιος τα έβαλε, άλλα μικρότερα, άλλα μεγαλύτερα, τι λοιπά.

Ποιος τα ένωσε αυτά; Ποιος σου έφτιαξε αυτή την καρδιά και την έβαλε μπρος; Ποιος έφτιαξε τους πνεύμονες; Ποιος έβαλε το αίμα μέσα; Ποιος έφτιαξε τα έντερα; Τα κόλλησε εκεί πέρα και τα βάλει; Ποιος έφτιαξε φαθμίων; Ποιος σου χάραξε τα δόντια; Αλλά είναι τρύπιος σαν μακαρόνι, πώς τον ήχη δεν πονάει παρότι βγαίνει από εδώ; Πώς, τι έχεις κάνει; Πώς η μάνα σου τρώει βλήτα και κάνει γάλα; Πώς πίνει μαύρο κρασί και κάνει άσπρο γάλα; Πώς γ Είναιτε, απλώς λίγο να μάθω και εγώ, να θέσω το ερώτημα, και αν μαζευτούν όλοι οι επιστήμονες, όλοι των αιώνων στις ειδικότητες αυτές, θα μας περιγράψουν, δεν θα μας αντιγράψουν, δεν θα μας αντιγράψουν.

Βρίσκουμε σε ένα χωράφι, σε ένα αμπέλι, βρίσκουμε σε ένα περβόλι, όπου θέλετε. Να, ας πούμε, στο περβόλι μια νεραντζιά, να σου μια λεμονιά, να σου μια πορτοκαλιά, να σου ένα κλήμα, να, ξερά λόγω της ανομβρίας.

Παίρνει το νερό η νεραντζιά και το κάνει νεράντζι, παίρνει η πορτοκαλιά, γλυκό πορτοκάλι, παίρνει η λεμονιά, κάνει το λεμόνι, παίρνει η ελιά, το κάνει λάδι — το ίδιο το νερό. Παίρνει το κλήμα, το κάνει ζάχαρο, το κάνει οινόπνευμα, το κάνει, το κάνει, το κάνει, το κάνει. Πώς το κάνει; Ξέρεις, τα ριζίδια... Άσε το, το ξέρω. Θα μου περιγράψεις πώς γίνεται, το τι γίνεται. Βέβαια, τα ριζίδια τούτου τραβάνε το νερό και λοιπά. Ποιος τα ειδοποιεί; Ζωή δεν έχουν, ψυχή δεν έχουν, λογικό δεν έχουν· πώς συνεργούν και πώς τροποποιείται αυτό;

Τίποτα δεν έχουμε λύσει, αγαπητοί μου, δεν ξέρω. Εσείς μπορεί να είστε σοφοί, εγώ ομιλώ από την απορία τη δικιά μου. Για μένα είναι μυστήρια αυτά τα πράγματα. Έχω 10 μπουκάλια μπροστά μου και τα πάω στο χημικό να μου πει τι έχουν μέσα.

Περάστε από μια βδομάδα να σας πω. Σταμάτα, να σου πω εγώ. Αυτό έχει ξινό, αυτό έχει αρμυρό, αυτό έχει τσιφό, αυτό έχει πικρό, αυτό έχει... Αμέσως αυτό το πετσί που έχω μέσα στην γλώσσα μου δίδει απαντήσεις αμέσως· πώς το κάνει;

Πώς το έλυσες, αγαπητέ; Με τι βλέπεις, με τα μάτια; Και πώς, όταν περνά άλλος, σε χαιρετάει, δεν του λες «χαίρετε» και σε παρεξηγεί; «Να, κοίταγες προς τα εδώ». «Δεν θα είχα το νου μου εκεί». Πώς; Με το νου σου βλέπεις. Ο νους ορά και ο νους ακούει.

και θέλει να μάθει ο άνθρωπος πώς έγινε, μήπως με το κρίνο το έχεις κι εσύ ή το έχει αυτή, όπως το είχε η Παναγία. και το λένε και κοπέλες, το λένε γυναίκες αυτό το πράγμα, αλλά είναι εκείνη τη ημέρα.

Θα ήθελα λοιπόν να σας πω στην περίπτωση αυτή, αναφορικώς με τη σύλληψη, δεν την έκανε ούτε το Πνεύμα το Άγιο μόνο, Την έκανε η όλη Αγία Τριάς. Και ο Χριστός ενήργησε για τη φάτνη που θα έμπαινε μέσα εκεί και ο Πατήρ και το Πνεύμα το Άγιον.

Έτσι λένε οι πατέρες. Και είναι αλήθεια αυτό το πράγμα, στέκεται. Ακούσετε τη γνώμη του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου. Είδε τι εργάζεται το Πνεύμα το Άγιον, γνωρίζει Είδεν ο Υιός πώς εαυτώ κατασκευάζει το πνευματικό του οικητήριο.

Ο ίδιος ο Χριστός ως Λόγος του Θεού ενήργησε στην κοιλιά της μητέρας του, φτιάχνων το κατασκεύασμά του που θα μένει μέσα. Ως βούλεται αυτός, περιβάλλεται την του δούλου μορφήν. Είδε ο Πατήρ την του Μονογενούς ενανθρώπησιν, και ο Πατήρ εκεί, όπου γαρ το Πνεύμα το Άγιον, εκεί και ο Υιός, και όπου ο Υιός, εκεί και ο Πατήρ. Αχώριστος η Τριάς, αμέριστος η Τριάς, αδιαίρετος η Τριάς.

Και άκουσε το λογισμό. Ὡς γὰρ ἐν ἀρχῇ πλάττων ἄνθρωπον ὁ Θεός, πρὸς ἐργασίαν προέτρεψε τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα. Εἶπεν, «Ποιήσωμεν ἄνθρωπον». Καὶ οἱ τρεῖς συνειργάστησαν. «Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ’ εἰκόνα καὶ καθ’ ὁμοίωσιν ἡμετέραν». Οὕτω καὶ νῦν, τῆς ἀναπλάσεως γενομένης τοῦ ἀνθρώπου, πάρεστι πάλιν ἀρρήτως ἡ Ἁγία Τριάς. Ὡς γὰρ ἡ πλάσις μία, ταύτης καὶ ἡ ἀνάπλασις πάλιν μία. Ἁγία Τριὰς ἔπλασε καὶ Ἁγία Τριὰς ἀναπλάττει τώρα.

Θα έπρεπε λοιπόν στην περίπτωση αυτή οι άνθρωποι να εγκύψουν και να διαβάσουν την πατερική φιλολογία, να διαβάσουν τα κείμενα της Εκκλησίας που θα τους διευκολύνουν πολύ, εν πάση περιπτώσει. Όταν της έφερε μερικά επιχειρήματα, ότι η συγγενής της είναι στον έκτο μήνα, ότι ουδέν αδύνατον ενώπιον του Κυρίου και λοιπά, σήκωσε τα χέρια και είπε.

Ιδού η δούλη Κυρίου, γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου. Παρεδόθη.

Όταν υπέγραψε ότι δέχεται, ο άγγελος απέστη.

Παρεδώθη Πώς παρεδώθη Και σε ποιον παρεδόθη; Ακούσετε λόγια τα οποία πολλοί χρειάζονται σήμερα, και στους άντρες και στις γυναίκες.

Ιδού η δούλη Κυρίου· ετοίμη πρόκειμαι, ετοίμη μεν, καθαρή, γνησία παρθένος, τιμία, και κωλύον ουδέν. Η ψυχή πρόθυμος, η γαστήρ εύκαιρος, ανέπαφος γαρ μόνω τω πλάστη τηρουμένη. Ποια σήμερα μένει καθαρή να προσφερθεί στον άντρα της;

Και ποιος μένει καθαρός μέχρι του γάμου του, να προσφερθεί ολοκληρωμένος στη γυναίκα του, τίμιος και ηθικός; Ιδού η δούλη Κυρίου, προς υπακοήν ευπειθής, προς δουλείαν ευπρεπής, προς αποδοχήν ετοίμη, γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου.

Ιδού η δούλη Κυρίου, γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου, ως δούλη τω δεσποτικώ πρόκειμαι νεύματι, είμαι έτοιμος ό,τι πεις, ως πηλός υπόκειμαι ταις του κεραμέως χερσί. Τι θέλεις να με φτιάξεις, Σταμνί, Λαγήνι; Τι θα με φτιάξει; Είμαι έτοιμη. Ως θέλεις μετ' εξουσίας, εν σοι πραττέστω το βούλημα, ως θέλεις φιλανθρωπίας εν εμοί, θαυματουργησάτω την παράδοξον κίνησιν. Γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου. Ιδού η δούλη Κυρίου, γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου. Σαν σεντόνι είμαι ζωγραφικό, ένα σεντόνι λευκό ζωγραφικό, ό,τι θέλει ο ζωγράφος ας ζωγραφήσει, Πράγματι σήμερα η κόρη που έρχεται σε γάμο είναι σαν ήδη άγραφο ή έχουν γράψει πολύ γρηγορότερα.

Ό,τι θέλει ας κάμει ο Κύριος. «Πίναξ εἰμὶ γραφόμενος· ὃ βούλεται ὁ γραφεὺς γραφέτω». Ποιείτω τὸ θέλημα τοῦ παντὸς ὁ Κύριος. Αυτά είναι λόγια των Αγίων, οι οποίοι πιάνουν το θέμα πώς ακριβώς έχει. Τώρα, στη συνέχεια αυτών των σκέψεων, θα ήθελα να απαντήσω διατί εγεννήθη εξ Αγίου Πνεύματος.

Εάν εγεννάτο, όπως λέγει ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, ο Χριστός, ο Σωτήρ του κόσμου, αν εγεννάτο κατά φυσικόν τρόπον, τότε δεν θα ήταν αναμάρτητος.

Ἐν ἀνομίαις συνελήφθην, λέγει, καὶ ἐν ἁμαρτίαις ἐκίσσησέ με ἡ μήτηρ μου.

Κάθε άνθρωπος που έρχεται, έρχεται αμαρτωλός. Φέρει το προπατορικό αμάρτημα. Κατά συνέπεια, αν ήταν ο Αβραάμ αυτός που θα έσπερνε, θα έφερνε έναν άνθρωπο, ή οποιοσδήποτε άλλος. Ορισμένοι ζητούν άγγελο, γιατί να μην στέλνει έναν άγγελο να σώσει τον κόσμο; Μα ο άγγελος δεν έχει ζωή. Μετέχει της ζωής. Τι έλειπε από τον άνθρωπο; Η ζωή. Γιατί; Ότι απέθανε. Απεκόπη από τον Θεό άμα τη παρακοή. Ποιος έχει τη ζωή; Πού πουλιέται η ζωή;

Πού αγοράζει τη ζωή; Ουδαμού. Η ζωή είναι ο Θεός. Και ερχόμενος ο Χριστός εις τον κόσμον, ήρθε η ζωή στον κόσμο να προσφέρει τη ζωή στον άνθρωπο που ήταν νεκρός. Έπρεπε λοιπόν να είναι ο Θεός. Υπήρχε ειδικός λόγος. Γιατί, λένε ορισμένοι, να γεννηθεί εκ παρθένου; Μια άλλη γυναίκα δεν ήταν δυνατόν; Όχι, εκρατήθησαν οι ίδιοι τύποι. Όπως έγινε η παρακοή, έγινε και η υπακοή.

Πότε η Εύα ωμίλησε με τον αρχιδιάβολο και έκαμε τη ζημιά; Την είχε γνωρίσει ο άντρας της; Όχι. Παρθένος ούσα η Εύα συνέλαβεν εκ του πονηρού και έτεκε θάνατον. Παρθένος ούσα και η Μαριάμ συνέλαβεν εκ του αγαθού και έτεκε ζωήν.