Presentation by Mr. Galitis, Session A2

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

I now give the floor to our professor, Mr. Georgios Galitis, who will present the topic, “Traditional Monasticism and Religious Organizations in the Era of Elder Joseph the Hesychast.” The floor is yours, Professor.

Mr. Galitis was my professor thirty years ago, when I was a young student—so as not to say, well, thirty-five. Fifty-five, Father Athanasios says! We had him as our professor.

Your Eminence, holy chairman; Your Eminence, reverend abbot of the Holy and Great Monastery of Vatopedi; reverend fathers, venerable gerontissas, ladies and gentlemen. The subject I have been asked to address is extremely broad. It requires specialized and exhaustive research, which would fill a long, substantial book. It would make an excellent doctoral dissertation. In the twenty minutes available to me, I can offer no more than a few observations. They do not begin to exhaust the subject, but they may prompt reflection and further study among those who are interested.

With these clarifications, I shall turn at once to the first part of my subject, concerning traditional monasticism: monasticism and Elder Joseph on the Holy Mountain. Here I shall allow his spiritual descendant, the Very Reverend Abbot of the Holy Monastery of Vatopedi, Father Ephraim, to speak. In several passages of his recent book, A Sense of Immortal Life, he writes: “Elder Joseph lived during a period of crisis and decline in Athonite monasticism and, more generally, in Orthodox hesychastic monasticism.” This decline had its roots in the anti-monastic spirit that prevailed under Bavarian rule. To this I would also add the influence of the Enlightenment,

which the Greeks also experienced. According to Father Ephraim, this spirit entered the monasteries as well, causing monasticism to move away from the hesychastic tradition and thus altering its character. Elder Emilianos, former abbot of the Holy Monastery of Simonopetra, likewise describes the era in which Elder Joseph lived—in a passage Father Ephraim read to us earlier—as “difficult times from a monastic point of view.” Elder Joseph himself writes: “Or shall I tell you of my tears and the pain of my soul? What shall I cry aloud, so that the mountains may be rent day and night? I weep because I did not find the Holy Mountain as the Saints describe it. I sought to find a spiritual father

to teach me heavenly theoria, divine contemplation, and praxis, the active ascetic life. At last, after two years of arduous searching and a baptismal font of tears, I decided to settle with a simple, good, and guileless elder, together with another brother.” Yet it appears that the situation had not been ideal even before then. We can infer this from the struggle of the Kollyvades to change entrenched attitudes and from the hostility they faced from the monastic establishment of their time. These men struggled to restore the authentic monastic tradition. The spirit opposed to monastic order and tradition gave the Kollyvades this name in mockery, although in the end it became a title of honor.

That same spirit prevailed in the time of Elder Joseph and contributed to the distortion of Orthodox monasticism. It reached the point where the Elder endured the mockery and scorn of other monks, who regarded him as deluded. Following the example of the Kollyvades, Saint Silouan the Athonite—whom the elder mentioned to us earlier—and, in an earlier age, Saint Gregory Palamas, all of whom the Athonites had regarded as deluded, Elder Joseph continued unwaveringly along his path. In one of his letters he writes: “I seek God, and I care nothing for men, whether they insult me, reproach me, slander me, dishonor my name, or even if all creation occupies itself with speaking against me.” Yet amid this spirit there was also an exception—or rather,

a small faithful remnant. Though very few, such exceptions did exist, and Elder Joseph attached himself to them. He thus became an instrument of God, Who blessed him so greatly that he himself became the spiritual forefather of a vast multitude of monks, the renewer of many holy monasteries, and one of the pioneers and chief agents of the recovery and rebirth of Athonite monasticism. According to the wise saying of the late Saint Justin Popovich, the rebirth of monasticism means the rebirth of the entire body of the faithful who bear the name of Christ. I shall pass over some things here. The elder has already told us of the multitude of monks who arose and went out to the monasteries—the six monasteries and the thousand monks who continue the work of Father Joseph.

The blessed Elder now enjoys the fruits of his ascetic martyrdom in the bosom of Abraham. But the hesychastic tradition, which he revived through his way of life and through his many spiritual descendants, took root, grew, bore abundant fruit, and filled the cenobitic monasteries and sketes, the cells, small hermitages, and caves of the Holy Mountain, spreading even to the ends of the inhabited world. Up to this point, I have presented what has already been written. The elder, Father Ephraim, has written a great deal, as have others. Yet I cannot resist the thought of speaking in a somewhat more personal way.

The era in which Elder Joseph pursued his ascesis, his ascetic discipline, was also, in part, my own era. The end of the 1930s, where the memories I shall relate begin, and the decades of the 1940s and 1950s coincided with my childhood, adolescence, and early youth. I therefore wish, and am able, to offer my personal testimony. I do not have the privilege of being a monk, but I grew up in a family that held monasticism in boundless honor. I say this to show that reverence for monasticism also existed at that time, and not only an anti-monastic spirit. My late father, who was four years younger than Elder Joseph, had drunk deeply from the spiritual streams flowing from the Monastery of Saint Mark on Chios.

The elder there was Father Gabriel, a disciple of Venerable Parthenios, the new ascetic and founder of that monastery. Many monks came to our home, among them Father Philotheos Zervakos, a compatriot of Father Joseph, from Longovarda, as well as monks from other monasteries that I do not wish to name now. They were all devout and virtuous men. Apart from the law books my father needed for his work as a judge, a very large part of his library consisted of patristic texts, especially those of the neptic Fathers, the Fathers of watchfulness. Every moment he could spare from his professional duties, he immersed himself in monastic books: the Philokalia, the Evergetinos, The Ladder of Divine Ascent, Isaac the Syrian, Ephraim the Syrian, Symeon the New Theologian, and also Unseen Warfare,

Spiritual Exercises, the Ascetical Works of Basil the Great, and Dionysius the Areopagite. I still have all these books, and they are covered with marks from his many underlinings. We children read simpler works, such as the Lives of the Saints from the Eklogion and the Kalokairini of Agapios Landos. Naturally, we also had all the publications of Schoinas of Volos, with whom my father maintained a personal friendship. And, of course, the prayer rope was not unfamiliar to us. At the table, where the whole family always ate together, instead of fairy tales we usually heard stories from the Sayings of the Desert Fathers or accounts of Athonite elders. Thus Karoulia and Katounakia assumed almost mythical proportions in our childhood eyes. Why do I say these things, and what value does my personal experience have?

Through everything I have said, I wished to indicate that monasticism at that time may have been in decline generally. Yet just as a small faithful remnant existed on the Holy Mountain and elsewhere, so too did such a remnant exist in the world. The lamp of hesychasm was not extinguished. It may have flickered, but its light was sufficient to illumine souls, to be passed on later, and to blaze up into a consuming flame. The monks of that time may not have known very much. They may have occupied themselves with nothing but prayer, study, and handiwork—but what more did they need? Many may even have entered the monasteries illiterate, uncultivated, and cast aside by life. Yet they formed the leaven that prepared the way for Elder Joseph, who came afterward and rekindled the hesychastic spirit through noetic prayer.

Kontoglou came later and taught a return to Byzantine iconography, which had been abandoned even on the Holy Mountain. And there were many others. I ask your pardon; forgive this personal reference, but I considered it important to offer the testimony of my own experience as well. I must hurry now to reach the second part, concerning religious organizations. The subject is immense. It is usually discussed in the heat of controversy, and there is a whole range of positions, from the most passionate on the left to the most passionate on the right. Respecting everyone’s views, I declare that I shall try to be as objective, impartial, and uninfluenced as possible, while again speaking from the personal experience I had during my student years.

Many of those present who belong to my generation have certainly had the same experience, at least directly or indirectly. For the sake of brevity, I shall omit questions of terminology and history. They would be very interesting, and I have written about them; perhaps, if possible, that material may be published in the conference proceedings. I shall move directly to the era of Elder Joseph. At that time, many brotherhoods were active throughout Greece. The Brotherhood of Zoe, however, set the dominant tone on a nationwide scale. The associations of the then-Archimandrite Father Augustinos Kantiotis, and of the married priests Father Angelos Nisiotis and Father Georgios Makris, were more limited in scope. It was to them that Greece owed the introduction of the institution of catechetical schools.

In Thessaloniki there were the “Redemption” association and Father Timotheos Papamichael’s “School of Christ.” Father Gervasios Paraskevopoulos was active in Patras, and others were active elsewhere. The large number of organizations—and especially their creation, expansion, and broad acceptance by the Greek people during the 1940s and 1950s, primarily until the repose of Father Joseph, whom I call a saint, for God will surely have numbered him among the Saints—coincided with the Elder’s era, when these organizations were at their height. Their creation, expansion, and broad acceptance, therefore, is a phenomenon that cannot be explained in only one dimension.

First of all, the observation that nature abhors a vacuum applies here as well. What, then, was the condition of the Church when these organizations were founded? Let us not forget that the organizations addressed themselves not to the monasteries, but to the people. How were the people spiritually nourished? When did they hear a sermon, and what kind of sermon was it? How often did they attend church, receive Holy Communion, and go to confession? And, to be honest, how much spiritual life was there even in the monasteries—especially those outside the Holy Mountain and particularly those that followed, as I might put it, an idiorrhythmic way of life? The organizations responded to the need for spiritual nourishment and guidance by giving the people what they believed the people needed. This was certainly neither neptic theology, nor noetic prayer, nor all-night vigils.

As we have already said, these things had been neglected or lay dormant even within monasteries. Nevertheless, the brotherhoods’ desire to offer spiritual nourishment to the people should not be viewed apart from the broader current of spiritual ferment that began with the Kollyvades, even if these organizations later moved away from it to a greater or lesser degree. Examples of the spiritual searching of the nineteenth century, in which we find the seeds of these organizations—a searching that began with the Kollyvades and stirred the waters—include the movements associated with Papoulakos, Flamiatos, and others, but especially with Makrakis.

I think we may say that Makrakis was, in a certain sense, the forefather of the organizations that came later. I do not wish to address this here—it too is a major subject about which I have written—and I do not wish to expand upon Makrakis’s relationship with the organizations. I come instead to a specific question: what was the deeper relationship between Zoe, as the representative organization, and monasticism? We may sum it up in two words: mutual suspicion. The monks could not accept the idea of monks living in the world without cassocks. For them, the only form of monastic life and consecration was the hesychastic way, at least as they understood it. They either did not know or failed to consider examples from Church history, such as the monks of the Basileias, for instance.

The “organization members,” as they were called, on the other hand, looked at the general decline of monastic life—which did not differ greatly from the corresponding decline of Church life—and could not imagine encouraging a young man or woman to put on the monastic habit. Thus, every young person who longed to dedicate himself or herself to God understood that dedication as missionary service to the Church. Yet there was also a place for those who did not wish to enter a brotherhood and live this consecrated communal life. Around the brotherhood arose a multitude of affiliated organizations, each, one might say, for a particular group: academics, workers, parents, university students, nurses, and teachers. At the same time, a corresponding women’s monastic sisterhood called “Eusebeia” was also founded.

I will pass over much in order to come to another question: What books did they read, and what books did they publish?

His Eminence the chairman is signaling that I must finish in a few minutes. May I have one more minute? Yes? And one more besides? Good, thank you very much. So, what books did they read, and what books did they publish? Certainly not the Fathers; patristic writings were unknown. The organization’s own books were read extensively, and most of them were moralistic. The sermons and catechism lessons were similar in content. Is moral instruction a bad thing? Not necessarily. If morality is reduced to observing rules detached from dogma, that is not Orthodox. But if by morality we mean “walking in newness of life,” living in Christ, who “suffered for us”—not in order to give us moral rules,

but “leaving us an example, that we should follow in His steps”—so that we may walk as He walked—then we are on the right path. Yet this distinction was not always clear within the organizations. As for the prayer rope, there was no mention of it at all. Even its name and appearance were unknown. When someone at a camp was seen holding a prayer rope—a man who is now an archimandrite of the Old Calendarists—he became the laughingstock of his fellow campers. One accusation many level against Zoe is that of pietism. Unless this is a play on the name of its founder, Father Eusebios Matthopoulos, its critics generally mean an emphasis on outward forms and works of piety. But pietism is something else.

It was a movement within Protestantism that rejected the outward forms of worship and made salvation dependent on individual effort. It is true that Zoe placed great emphasis on the believer’s personal struggle without stressing the ecclesiological dimension of salvation.

Although Zoe was not distinguished by a rich liturgical life, its entire effort was directed toward leading people into the Church, to Holy Confession and frequent Holy Communion, and, indeed, toward forming devout Christian believers. There is nothing blameworthy about this devotion, nor does it have much in common with Protestant pietism. The same applies to the accusation that Zoe did not offer solid spiritual food, but only milk fit for infants. There is much truth in this. Yet we must not forget that in a time of famine, even milk can help a person survive until suitable food is found. And, to be fair, many survived spiritually on this milk until they found solid food. The late Father Linaios, who was first a monk in Essex and later on the Holy Mountain, once told me that as a student he took part in the Zoe movement with the blessing of Elder Sophrony Sakharov, who told him: “There is nothing better in Athens. Be content, then, with what is offered to you until something better comes.” Nor should we overlook the thousands of people who were benefited by the organizations. Everywhere, in public and private life, so deeply afflicted by corruption of every kind, we encounter upright people

of integrity and consistency, who owe their honesty and uprightness to the formation they received from the organizations. Of course, many went astray because they lacked spiritual vitality, but that is another matter. Finally, I come to the most important point—and I am nearly finished, Your Eminence. My time is up. I humbly believe that the renewal of monasticism which began in the 1960s has its roots in the religious organizations, and for two reasons. First, many who had tasted the sweetness of the organizations’ milk later sought solid food. They found it in the teaching of the Fathers, in mystical theology, and in hesychastic theoria, or divine contemplation. As a result, many were led toward monasticism. The second reason

for the renewal of monasticism was the division of Zoe. It was within God’s plan that the largest, liveliest, and most active brotherhood—which was growing and swelling almost beyond control—should eventually split apart and burst. Its fragments were scattered from Sweden to Africa and Korea, and, of course, as far as the Holy Mountain, the most natural destination for those seeking the authentic monastic life.

Your Eminence! Your Eminences, ladies and gentlemen, it is easy to cast a stone of condemnation either at the religious organizations for their shortcomings, mistakes, and omissions, or at the monasticism of an age in which it was neither exact nor perfect. In the end, however, everything must be placed within its historical setting and understood within God’s plan. Historical circumstances shape a particular situation. People are not to blame for having lived in a particular age, with both its positive and negative aspects. Instead of condemning circumstances, institutions, and—even worse—persons, let us glorify God for placing us in an age and an environment in which we can find authentic spiritual life and meet people who can impart it to us. Yet for this very reason, we shall be all the more without excuse. The word of God in the Epistle to the Hebrews is clear: “Everyone who partakes only of milk,” as in the case of the organizations, “is unskilled in the word of righteousness, for he is an infant. But solid food belongs to those who are mature,”

“to those who, through habitual use, have trained their senses to discern both good and evil.” Trained senses require the habitual nourishment of solid food. Those of us who think we have found it should also hear what follows, the conclusion of this passage from the Epistle to the Hebrews: “Therefore, leaving the elementary teaching about Christ”—the milk of which we spoke, the first beginning of the spiritual life—“let us press on toward perfection.” Whoever thinks that he has passed beyond the beginning now has before him a whole field of spiritual struggle: the road to perfection, the road Elder Joseph showed us. May we have his blessing.

Let us thank the professor, whose exceptionally vivid presentation has, I believe, given many people food for thought and perhaps prompted them to express those thoughts during the discussion.

Τον λόγο έχει ο καθηγητής μας, ο κύριος Γεώργιος Γαλίτης, ο οποίος θα αναπτύξει το θέμα «Παραδοσιακός μοναχισμός και θρησκευτικές οργανώσεις κατά την εποχή του Γέροντος Ιωσήφ του Ησυχαστού». Έχετε τον λόγο, κύριε.

Καθηγητής μου ο κύριος Γαλίτης, πριν 30 χρόνια, όταν ήταν νεαρός φοιτητής —για να μην πείτε, ε, 35— 55 λέει ο πατήρ Αθανάσιος, τον είχαμε καθηγητή.

Σεβασμιότατε, Άγιε Πρόεδρε, Σεβασμιότατε Άγιε Καθηγούμενε της Ιεράς Μεγίστης Μονής Βατοπεδίου, σεβαστοί πατέρες, σεβαστές γερόντισσες, κυρίες και κύριοι. Το θέμα που μου εδόθη προς διαπραγμάτευση είναι ευρύτατο. Είναι ένα θέμα που απαιτεί ειδική εξονυχιστική έρευνα, η οποία θα αποτυπωθεί σε ένα πολυσέλιδο, χοντρό βιβλίο. Είναι ένα πολύ καλό θέμα διδακτορικής διατριβής. Ο ομιλών δεν μπορεί να περιλάβει στα 20 λεπτά της ώρας τίποτε περισσότερο από μερικές επισημάνσεις, που δεν εξαντλούν καθόλου το θέμα, αλλά που όμως δίνουν αφορμές για σκέψεις και περαιτέρω μελέτες από τους ενδιαφερομένους.

Με τις διευκρινίσεις αυτές, εισέρχομαι αμέσως στο πρώτο μέρος του θέματός μου, αυτό που αφορά στον παραδοσιακό μοναχισμό. Τον μοναχισμό και ο Γέρων Ιωσήφ στο Άγιον Όρος. Εδώ θα αφήσω να ομιλήσει ο πνευματικός έκγονος, ο Πανοσιολογιώτατος Καθηγούμενος της Ιεράς Μονής Βατοπεδίου, κύριος Εφραίμ, ο οποίος γράφει σε πολλά σημεία του πρόσφατου βιβλίου του «Αίσθησις Ζωής Αθανάτου» ότι: «Ο Γέροντας Ιωσήφ έζησε σε μια περίοδο κρίσεως και παρακμής του αγιορειτικού και γενικότερα του ορθόδοξου ησυχαστικού μοναχισμού». Η παρακμή αυτή έχει τις ρίζες της στο αντιμοναχικό πνεύμα που επεκράτησε κατά τη Βαυαροκρατία, στο οποίο θα προσέθετα εγώ και την επίδραση του Διαφωτισμού.

τον έζησαν οι Έλληνες. Το πνεύμα αυτό, κατά τον πατέρα Εφραίμ, εισεχώρησε και στα μοναστήρια, με αποτέλεσμα να απομακρυνθεί ο μοναχισμός από την ησυχαστική παράδοση και να αλλοιωθεί έτσι ο χαρακτήρας του. Και ο προηγούμενος της Ιεράς Μονής Σίμωνος Πέτρας, Γέρων Αιμιλιανός, χαρακτηρίζει την εποχή που έζησε ο Γέρων Ιωσήφ, σε ένα κομμάτι που μας διάβασε προηγουμένως και ο πατήρ Εφραίμ, «καιρούς δυσχειμέρους από μοναστικής απόψεως». Αλλά και ο ίδιος ο Γέρων Ιωσήφ γράφει: «Ή να σας ειπώ τα δάκρυα και της ψυχής μου τον πόνον; Τι να φωνάξω, που ραγίζουν τα όρη ημέραν και νύκτα; Κλαίω διότι δεν ευρήκα, καθώς διαλαμβάνουν οι Άγιοι, το Άγιον Όρος. Εζήτουν να εύρω πνευματικόν

να με διδάξει ουράνιον θεωρίαν και πράξιν. Επιτέλους, κατόπιν δύο ετών πολυμόχθου ερεύνης και κολυμβήθρας δακρύων, απεφάσισα να καθίσω εις έναν απλούν, αγαθόν και άκακον γέροντα, μαζί με έναν έτερον αδελφόν». Φαίνεται όμως ότι και προηγουμένως η κατάσταση δεν ήταν ιδανική, όπως μπορούμε να συμπεράνουμε από τον αγώνα των Κολλυβάδων να αλλάξουν παγιωμένες αντιλήψεις και από την πολεμική που αντιμετώπισαν από το μοναστικό κατεστημένο της εποχής. Αυτοί οι αγωνιστές της επαναφοράς της γνήσιας μοναστικής παράδοσης, το αντίθετο προς τα μοναχικά θέσμια πνεύμα που προσέδωσε στους Κολλυβάδες τη σκωπτική τους αυτή ονομασία, που τελικά όμως έγινε τιμητική,

το ίδιο πνεύμα κυριαρχούσε και στην εποχή του Γέροντος Ιωσήφ, συντελώντας στην αλλοίωση του ορθοδόξου μοναχισμού, μέχρι του σημείου να αντιμετωπίζει ο Γέροντας τα σκώμματα και τις ειρωνείες των άλλων μοναχών, που τον θεωρούσαν πλανεμένο. Αυτός, ακολουθώντας το παράδειγμα των Κολλυβάδων, του Αγίου Σιλουανού του Αγιορείτου, που μας ανέφερε και ο Γέροντας προηγουμένως, και του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά παλαιότερα, που θεωρούσαν οι Αγιορείτες ως πλανεμένους, συνέχιζε λοιπόν ο Γέροντας άκαμπτος στον δρόμο του. Γράφει σε μια επιστολή του: «Θεόν ζητώ, ου με μέλει διά τους ανθρώπους, καν υβρίσουν, καν ονειδίσουν, καν συκοφαντήσουν, καν το όνομά μου ατιμάσουν, καν όλη η κτίσις ασχοληθεί να λέγει εναντίον μου». Και βέβαια, μέσα σε αυτό το πνεύμα δεν έλειπε και η εξαίρεση, ή μάλλον

το μικρό λείμμα. Αν και ελάχιστες, οι εξαιρέσεις υπήρχαν. Αυτές υπήρχαν και σε αυτές προσκολλήθηκε ο Γέρων Ιωσήφ. Έγινε έτσι το όργανο του Θεού, που τον ευλόγησε τόσο ώστε να καταστεί ο ίδιος γενάρχης μεγάλου πλήθους μοναχών, αναμορφωτής πολλών ιερών μονών και ένας από τους πρωτοπόρους και προτεργάτες της ανακάμψεως και αναγεννήσεως του αγιορειτικού μοναχισμού. Πράγμα που, κατά τη σοφή ρήση του μακαριστού πατρός Ιουστίνου Πόποβιτς, σημαίνει: η αναγέννηση του μοναχισμού, αναγέννηση όλου του χριστεπωνύμου πληρώματος. Παραλείπω. Μας είπε ο Γέροντας για το πλήθος των μοναχών που ξεπήδησαν και βγήκαν

στα μοναστήρια, τα έξι μοναστήρια, οι χίλιοι μοναχοί, συνεχιστές του έργου του πατρός Ιωσήφ. Και ο μεν μακαριστός Γέροντας απολαμβάνει τους καρπούς του ασκητικού του μαρτυρίου στους κόλπους του Αβραάμ. Η ησυχαστική παράδοση όμως, που εκείνος ανεβίωσε με τη βιωτή του και με τους πολλούς επιγόνους του, ρίζωσε και αύξησε και εποίησε καρπόν πολύν και επλήρωσε τα κοινόβια και τις σκήτες, τα κελλιά και τα καθίσματα και τις σπηλιές του Αγιονύμου Όρους και μέχρι περάτων της Οικουμένης. Μέχρι εδώ αποτύπωσα αυτά που έχουν γραφεί. Ο Γέροντας, ο πατήρ Εφραίμ, έχει γράψει πάρα πολλά και άλλοι έχουν γράψει. Δεν μπορώ όμως να αντισταθώ στον λογισμό να μιλήσω κάπως πιο προσωπικά. Η εποχή που...

Ασκήτεψε ο Γέρων Ιωσήφ ήταν κατά ένα μέρος και δική μου εποχή. Τα τέλη της δεκαετίας του ’30, από όπου αρχίζουν οι αναμνήσεις μου που θα αναφέρω στη συνέχεια, και οι δεκαετίες του ’40 και του ’50 συμπίπτουν με τα παιδικά, τα εφηβικά και τα πρώτα νεανικά μου χρόνια. Θέλω λοιπόν και μπορώ να δώσω και την προσωπική μου μαρτυρία. Δεν έχω το προνόμιο να είμαι μοναχός. Έζησα όμως σε μια οικογένεια που τιμούσε απεριόριστα τον μοναχισμό. Το λέω αυτό για να δείξω ότι υπήρχε την εποχή εκείνη και η τιμή προς τον μοναχισμό και όχι μόνο το αντιμοναχικό πνεύμα. Ο αείμνηστος πατέρας μου, τέσσερα χρόνια μικρότερος από τον Γέροντα Ιωσήφ, είχε ποτιστεί βαθύτατα από τα νάματα που έρεαν από τη Μονή του Αγίου Μάρκου στη Χίο,

Γέροντας ήταν ο πατήρ Γαβριήλ... μαθητής του Οσίου Παρθενίου, του νέου ασκητού και ιδρυτού της μονής αυτής. Στο σπίτι μας έρχονταν πολλοί μοναχοί, όπως ο πατήρ Φιλόθεος Ζερβάκος, πατριώτης του πατρός Ιωσήφ, από τη Λογγοβάρδα, αλλά και από άλλα μοναστήρια, που δεν θέλω να τα αναφέρω τώρα. Άνδρες όλοι ευλαβείς και ενάρετοι. Στη βιβλιοθήκη του πατέρα μου, εκτός από τα νομικά βιβλία, που ως δικαστής τα είχε απαραίτητα για τη δουλειά του, πολύ μεγάλο μέρος καταλάμβαναν τα πατερικά κείμενα, ιδίως των νηπτικών πατέρων. Κάθε λεπτό που είχε ελεύθερο από τις επαγγελματικές του ασχολίες εντρυφούσε στα καλογερικά βιβλία: Φιλοκαλία, Ευεργετινός, Κλίμαξ, Ισαάκ ο Σύρος, Εφραίμ ο Σύρος, Συμεών ο Νέος Θεολόγος, περαιτέρω Αόρατος Πόλεμος,

Πνευματικά Γυμνάσματα, Ασκητικά του Μεγάλου Βασιλείου, Διονυσίου Αρεοπαγίτου. Όλα αυτά τα βιβλία τα έχω και είναι μουτζουρωμένα από τις πολλές υπογραμμίσεις. Εμείς τα παιδιά διαβάζαμε πιο απλά, όπως οι Βίοι των Αγίων από το Εκλόγιο και την Καλοκαιρινή του Αγαπίου Λάνδου. Φυσικά είχαμε και όλες τις εκδόσεις του Βολιώτη Σχοινά, με τον οποίο ο πατέρας μου διατηρούσε προσωπική φιλία. Και το κομποσχοίνι φυσικά δεν μας ήταν άγνωστο. Στο τραπέζι, που ήταν πάντα κοινό, ακούγαμε συνήθως διηγήσεις από το Γεροντικό αντί για παραμύθια ή για γέροντες Αγιορείτες, έτσι ώστε τα Καρούλια και τα Κατουνάκια είχαν αποκτήσει μυθικές διαστάσεις στα παιδικά μας μάτια. Γιατί τα λέω αυτά και τι αξία έχει η προσωπική μου εμπειρία;

Με όλα όσα είπα, θέλησα να υποδηλώσω ότι ο μοναχισμός της εποχής εκείνης μπορεί να ήταν παρακμασμένος γενικά. Όμως, όπως υπήρχε το μικρό λείμμα στο Άγιον Όρος και αλλού, έτσι υπήρχε και στον κόσμο. Το καντήλι του ησυχασμού δεν έσβησε. Μπορεί να τρεμόσβηνε, όμως ήταν αρκετό το φως του για να φωτίσει ψυχές και για να μεταλαμπαδευτεί αργότερα και να φουντώσει ως φλόγα πυρπολούσα. Και μπορεί οι μοναχοί τότε να μην ήξεραν πολλά, μπορεί να μην ασχολούνταν παρά μόνο με την προσευχή, τη μελέτη και το εργόχειρο —τι άλλο ήθελαν;—, μπορεί να πήγαιναν πολλές φορές στα μοναστήρια αγράμματοι, άξεστοι και απόκληροι της ζωής ακόμα. Όμως αυτοί αποτέλεσαν τη μαγιά για να έρθει κατόπιν ο Γέρων Ιωσήφ να αναζωπυρώσει το ησυχαστικό πνεύμα με τη νοερά προσευχή.

Ήρθε ο Κόντογλου αργότερα και δίδαξε την επιστροφή στη βυζαντινή εικονογραφία, που ακόμη και στο Άγιον Όρος είχε εγκαταλειφθεί. Και άλλοι και άλλοι. Ζητώ συγγνώμην, συγχωρέστε μου την προσωπική αναφορά, αλλά θεώρησα σημαντικό να δώσω και τη μαρτυρία της προσωπικής μου εμπειρίας. Βιάζομαι για να έρθω στο δεύτερο μέρος, το σχετικό με τις θρησκευτικές οργανώσεις. Το θέμα είναι τεράστιο, συζητείται συνήθως εν θερμώ και υπάρχει μια ολόκληρη γκάμα τοποθετήσεων, από τις πιο εμπαθείς εξ αριστερών ως τις πιο εμπαθείς εκ δεξιών. Λοιπόν, σεβόμενος όλων τις απόψεις, δηλώνω ότι θα προσπαθήσω να είμαι όσο πιο αντικειμενικός, αμερόληπτος και ανεπηρέαστος γίνεται, μιλώντας επιπλέον και από την προσωπική μου εμπειρία πάλι, που είχα κατά τα φοιτητικά μου χρόνια.

Την έχουν ασφαλώς και πολλοί από τους παρόντες, άμεσα ή έμμεσα τουλάχιστον, οι της γενιάς μου. Παραλείποντας για λόγους συντομίας θέματα ορολογίας και ιστορικά —θα ήταν πολύ ενδιαφέροντα, τα έχω γράψει, ίσως, αν είναι δυνατόν, μπορεί να δημοσιευθούν στα πρακτικά—, μεταβαίνω αμέσως στην εποχή του Γέροντος Ιωσήφ. Την εποχή εκείνη δραστηριοποιούνται στον ελληνικό χώρο πολλές αδελφότητες. Τον κυρίαρχο τόνο όμως τον δίνει η Αδελφότης «Ζωή» σε πανελλήνια κλίμακα. Μικρότερης εμβέλειας ήταν οι ενώσεις του τότε αρχιμανδρίτου, του πατρός Αυγουστίνου Καντιώτη, των εγγάμων ιερέων πατρός Αγγέλου Νησιώτη και Γεωργίου Μακρή, στους οποίους οφείλεται η εισαγωγή του θεσμού των κατηχητικών σχολείων στην Ελλάδα.

Στη Θεσσαλονίκη η «Απολύτρωσις», το «Σχολείο του Χριστού» του πατρός Τιμοθέου Παπαμιχαήλ. Στην Πάτρα δραστηριοποιείται ο πατήρ Γερβάσιος Παρασκευόπουλος και άλλοι αλλού. Η πληθώρα των οργανώσεων και ιδίως η δημιουργία τους, η εξάπλωσή τους και η πλατιά αποδοχή τους από τον ελληνικό λαό τις δεκαετίες ’40-’50, κυρίως μέχρι την κοίμηση του πατρός —τον λέω Άγιο, ο Θεός θα τον έχει κατατάξει μεταξύ των Αγίων—, ήταν η εποχή του Γέροντα, η εποχή που μεσουρανούσαν. Αυτή λοιπόν η δημιουργία, η εξάπλωση, η πλατιά αποδοχή της, είναι ένα φαινόμενο που δεν μπορεί να εξηγηθεί μονοδιάστατα.

Εν πρώτοις, ισχύει και εδώ η παρατήρηση ότι η φύση απεχθάνεται το κενό. Εν προκειμένω, πώς ήταν η κατάσταση στην Εκκλησία την εποχή της ιδρύσεως των οργανώσεων αυτών; Μην λησμονούμε ότι οι οργανώσεις δεν απευθύνονταν στα μοναστήρια, αλλά στον λαό. Πώς ετρέφετο πνευματικά ο λαός; Πότε άκουγε κήρυγμα και τι κήρυγμα; Πόσο συχνά εκκλησιαζόταν, κοινωνούσε, εξομολογείτο; Και, για να είμαστε ειλικρινείς, πόση πνευματική ζωή υπήρχε και στα μοναστήρια, ιδίως τα εκτός του Αγίου Όρους και ιδίως τα, θα έλεγα, ιδιόρρυθμα; Στην ανάγκη για πνευματική τροφή και καθοδήγηση ανταποκρίθηκαν οι οργανώσεις, δίνοντας αυτό που αυτές νόμιζαν ότι χρειάζεται ο λαός και που δεν ήταν ούτε η νηπτική θεολογία βέβαια, ούτε η νοερά προσευχή, ούτε οι αγρυπνίες.

Αυτά ήταν, όπως προείπαμε, υποβαθμισμένα ή εν υπνώσει ακόμα και σε μοναστήρια. Παρά ταύτα, τον πόθο της προσφοράς πνευματικής τροφής στον λαό από αδελφότητες δεν πρέπει να τον δούμε ανεξάρτητα από το γενικότερο ρεύμα των πνευματικών ζυμώσεων που ξεκίνησε με τους Κολλυβάδες, έστω κι αν αργότερα οι οργανώσεις αυτές απομακρύνθηκαν λίγο ή πολύ από αυτό. Δείγματα των πνευματικών ανησυχιών του 19ου αιώνα, στον οποίο βρίσκουμε τα σπέρματα των οργανώσεων, ανησυχιών που ξεκίνησαν από τους Κολλυβάδες και τάραξαν τα νερά, είναι οι κινήσεις του Παπουλάκου, του Φλαμιάτου και άλλων, ιδίως όμως του Μακράκη.

Να πούμε, νομίζω, ότι ο Μακράκης είναι ο γενάρχης, κατά κάποιον τρόπο, των μετέπειτα οργανώσεων. Δεν θέλω να ασχοληθώ —και αυτό επίσης είναι ένα μεγάλο θέμα που το έχω γράψει—, αλλά δεν θέλω να επεκταθώ στη σχέση του Μακράκη με τις οργανώσεις. Και έρχομαι σε ένα συγκεκριμένο ζήτημα: ποια ήταν η βαθύτερη σχέση της «Ζωής», ως αντιπροσωπευτικής οργανώσεως, με τον μοναχισμό; Επιγραμματικά μπορούμε να πούμε: αμοιβαία καχυποψία. Οι μοναχοί δεν μπορούσαν να δεχθούν μοναχούς χωρίς ράσα, ζώντες στον κόσμο. Γι’ αυτούς ο μόνος τρόπος μοναχικής ζωής και αφιερώσεως ήταν ο ησυχαστικός, τουλάχιστον όπως αυτοί τον αντιλαμβάνονταν. Παραδείγματα από την εκκλησιαστική ιστορία, όπως αυτό των μοναχών της Βασιλειάδος, φερ’ ειπείν, τα αγνοούσαν ή τα παραγνώριζαν.

Οι «οργανωσιακοί», εντός εισαγωγικών, από το άλλο μέρος, στηριγμένοι στη γενική κατάπτωση του μοναχικού βίου, που δεν διέφερε πολύ από την αντίστοιχη της εκκλησιαστικής ζωής, δεν διανοούντο να παροτρύνουν έναν νέο ή μια νέα να ενδυθεί το μοναχικό σχήμα. Έτσι, κάθε νέος που ποθούσε να αφιερωθεί στον Θεό εννοούσε την αφιέρωση ως ιεραποστολική προσφορά στην Εκκλησία. Αλλά και για όποιον δεν ήθελε να ακολουθήσει μια ζωή σε μοναστική αδελφότητα, υπήρχε και γι’ αυτόν θέση. Γύρω από την αδελφότητα δημιουργήθηκε ένα πλήθος δορυφόρων οργανώσεων, θα έλεγα κατά ειδικότητες: επιστήμονες, εργαζόμενοι, γονείς, φοιτητές, νοσοκόμες, εκπαιδευτικοί. Παράλληλα ιδρύθηκε και αντίστοιχη μοναστική αδελφότητα γυναικών, η «Ευσέβεια».

Παραλείπω πολλά για να φτάσω σε ένα άλλο ερώτημα. Τι βιβλία διάβαζαν και τι βιβλία εξέδιδαν;

Ο Άγιος Πρόεδρος με ειδοποιεί ότι σε λίγα λεπτά πρέπει να τελειώνω. Και ένα λεπτό από μένα; Ναι. Και ένα επιπλέον; Ωραία, ευχαριστώ πολύ. Τι βιβλία διάβαζαν λοιπόν και τι βιβλία εξέδιδαν; Βέβαια όχι πατερικά. Αυτά ήταν άγνωστα. Διαβάζονταν κατά κόρον τα βιβλία της οργανώσεως, ως επί το πλείστον ηθικολογικά. Παρομοίου περιεχομένου ήταν και τα κηρύγματα και τα μαθήματα του κατηχητικού. Κακό η ηθικολογία; Όχι απαραίτητα. Αν η ηθική περιορίζεται σε τήρηση κανόνων ανεξαρτήτων από το δόγμα, αυτό δεν είναι ορθόδοξο. Αν ως ηθική εννοούμε το «περιπατείν εν καινότητι ζωής», το «ζην εν Χριστώ», ο οποίος «έπαθεν υπέρ ημών», όχι για να μας δώσει ηθικούς κανόνες,

αλλά «ημίν υπολιμπάνων υπογραμμόν, ίνα επακολουθήσωμεν τοις ίχνεσιν αυτού», όπως περπάτησε εκείνος έτσι να περπατήσουμε κι εμείς, τότε βαδίζουμε σωστά. Η διάκριση αυτή όμως δεν ήταν πάντα ευκρινής στις οργανώσεις. Για κομποσχοίνι ούτε λόγος. Άγνωστο ακόμη και το όνομα και το σχήμα. Όταν κάποιος στην κατασκήνωση εθεάθη να κρατά κομποσχοίνι —αρχιμανδρίτης τώρα του Παλαιού Ημερολογίου—, έγινε ο περίγελως των συγκατασκηνωτών του. Μια από τις μομφές που προσάπτουν πολλοί στη «Ζωή» είναι αυτή του ευσεβισμού. Αν δεν είναι λογοπαίγνιο που έχει σχέση με τον ιδρυτή της, τον πατέρα Ευσέβιο Ματθόπουλο, συνήθως εννοούν οι επικριτές της την επικέντρωση σε εξωτερικούς τύπους και σε έργα ευσεβίας. Όμως ο ευσεβισμός είναι κάτι άλλο.

Μια κίνηση στον Προτεσταντισμό που απέρριπτε τα στοιχεία εξωτερικής λατρείας και εξαρτούσε τη σωτηρία από την ατομική προσπάθεια. Είναι αλήθεια ότι η «Ζωή» έδινε μεγάλη σημασία στον προσωπικό αγώνα του πιστού, χωρίς να τονίζει την εκκλησιολογική πλευρά της σωτηρίας.

Αν και δεν διακρινόταν για την πολύ λειτουργική της ζωή, όλη της η προσπάθεια κατέτεινε στο να οδηγήσει τον άνθρωπο στην Εκκλησία, στην εξομολόγηση, στη συχνή θεία κοινωνία και, γιατί όχι, να διαπλάσει ευσεβείς πιστούς χριστιανούς. Αυτή η ευσέβεια δεν είναι επιλήψιμη ούτε έχει πολλά κοινά με τον προτεσταντικό ευσεβισμό, τον πιετισμό. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η κατηγορία ότι δεν προσέφερε στερεά τροφή πνευματική, αλλά γάλα που είναι για τα βρέφη. Αυτό έχει πολλή δόση αληθείας. Μη λησμονούμε όμως ότι σε εποχή λιμού και το γάλα μπορεί να συντελέσει στην επιβίωση του ανθρώπου, έως ότου βρεθεί η κατάλληλη τροφή. Και, για να είμαστε δίκαιοι, δεν είναι λίγοι εκείνοι που επιβίωσαν πνευματικά με το γάλα αυτό, ώσπου να βρουν τη στερεά τροφή. Μου έλεγε ο αείμνηστος πατήρ Λιναίος, μοναχός στο Έσεξ στην αρχή και κατόπιν στο Άγιον Όρος, ότι ως φοιτητής μετείχε στην κίνηση της «Ζωής» με την ευλογία του Γέροντος Σωφρονίου, που του έλεγε: «Δεν υπάρχει κάτι καλύτερο στην Αθήνα. Να αρκεστείς λοιπόν σε ό,τι σου προσφέρεται, έως ότου έρθει το καλύτερο». Εδώ δεν θα πρέπει να παραγνωρίσουμε τις χιλιάδες των ανθρώπων που ωφελήθηκαν από τις οργανώσεις. Παντού, στον δημόσιο και στον ιδιωτικό βίο, τον τόσο ταλαιπωρημένο από την ποικίλη διαφθορά, συναντούμε ανθρώπους σωστούς.

και συνεπείς, που οφείλουν την τιμιότητά τους και την ορθότητά τους στο ότι γαλουχήθηκαν από τις οργανώσεις. Βέβαια πολλοί ξεστράτησαν, διά το μη έχειν ικμάδα. Αυτό όμως είναι άλλο θέμα. Τέλος, το σπουδαιότερο, και κοντεύω να τελειώσω, Άγιε Πρόεδρε. Πέρασε η ώρα. Φρονώ ταπεινά ότι η αναγέννηση του μοναχισμού που επήλθε από τη δεκαετία του '60 και μετά έχει τις ρίζες της στις θρησκευτικές οργανώσεις. Και τούτο για δύο λόγους. Πρώτον, διότι πολλοί από εκείνους που εγλυκάνθησαν από το γάλα των οργανώσεων ζήτησαν κατόπιν τη στερεά τροφή. Αυτοί τη βρήκαν στον πατερικό λόγο, στη μυστική θεολογία, στην ησυχαστική θεωρία, με αποτέλεσμα πολλοί να οδηγηθούν προς τον μοναχισμό. Ο δεύτερος λόγος

αναγεννήσεως του μοναχισμού ήταν η διάσπαση. Ήταν στο σχέδιο του Θεού η πιο μεγάλη, ζωντανή και δραστήρια αδελφότητα, η οποία αύξανε και φούσκωνε σχεδόν ανεξέλεγκτα, κάποτε να διαρραγεί και να εκραγεί. Τα κομμάτια της σκορπίστηκαν από τη Σουηδία μέχρι την Αφρική και την Κορέα και, φυσικά, μέχρι το Άγιον Όρος, που ήταν ο φυσικότερος τόπος προορισμού των αναζητούντων τη γνησιότητα του μοναχικού βίου.

Σεβασμιότατε! Σεβασμιότατοι, κυρίες και κύριοι, είναι εύκολο να ρίχνουμε λίθον αναθέματος είτε στις θρησκευτικές οργανώσεις για τις ελλείψεις τους, τα λάθη τους και τις παραλείψεις τους, είτε στον μοναχισμό μιας εποχής, ο οποίος δεν ήταν ο ακριβής και τέλειος. Τελικά όμως, όλα πρέπει να τοποθετούνται μέσα στον ιστορικό τους περίγυρο και να κατανοούνται μέσα στο σχέδιο του Θεού. Οι συνθήκες της ιστορίας διαμορφώνουν μια κατάσταση. Οι άνθρωποι δεν φταίνε που έζησαν σε μια συγκεκριμένη εποχή, με τα θετικά και τα αρνητικά της. Αντί να κατηγορούμε καταστάσεις, θεσμούς και, ακόμη χειρότερο, πρόσωπα, ας δοξάζουμε τον Θεό που μας έθεσε σε μια εποχή και σε ένα περιβάλλον όπου έχουμε τη δυνατότητα να βρούμε τη γνήσια πνευματική ζωή και να γνωρίσουμε ανθρώπους που θα μας τη δώσουν. Όμως, γι' αυτό θα είμαστε περισσότερο αναπολόγητοι. Ο λόγος του Θεού στην προς Εβραίους επιστολή είναι σαφής. Πας γαρ ο μετέχων γάλακτος, όπως στην περίπτωση των οργανώσεων, άπειρος λόγου δικαιοσύνης, νήπιος γαρ εστί. Τελείων δε εστιν η στερεά τροφή,

διά την έξιν τα αισθητήρια γεγυμνασμένα εχόντων προς διάκρισιν καλού τε και κακού. Τα γεγυμνασμένα αισθητήρια χρειάζονται την έξιν της στερεάς τροφής. Όσοι νομίζουμε ότι τη βρήκαμε, ας ακούσουμε και τη συνέχεια, το συμπέρασμα του κομματιού αυτού της προς Εβραίους επιστολής. Διό, αφέντες τον της αρχής του Χριστού λόγον, το γάλα που είπαμε, που είναι η πρώτη αρχή της πνευματικής ζωής, επί την τελειότητα φερώμεθα. Όποιος νομίζει ότι ξεπέρασε το στάδιο της αρχής, ιδού ενώπιόν του πεδίον αγώνων πνευματικών. Ο δρόμος προς την τελειότητα, αυτός που μας έδειξε ο Γέρων Ιωσήφ. Ας έχουμε την ευχή του.

Να ευχαριστήσουμε τον κύριο καθηγητή, ο οποίος με την εναργεστάτη εισήγησή του έδωσε, πιστεύω, σε πολλούς αφορμές να σκεφτούν και ίσως στη συζήτηση να εκδηλώσουν αυτές τις σκέψεις.