Saint John Chrysostom, Part 1

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

I stand at this podium with mixed feelings, Reverend Fathers, beloved brothers and sisters. I rejoice because Father Gabriel entrusted me with speaking to you today. For this I thank him, as well as the entire Board of Directors of the Christian Center. Yet on the other hand, my brothers and sisters, I stand here with great hesitation, because Saint John Chrysostom was an earthly angel and a heavenly man, the eloquent swallow whose voice resounded everywhere, a treasury of virtues, an unbreakable rock, a model for the faithful, and the equal of the martyrs.

He stood on a level with the holy angels and shared the way of life of the Apostles. Who can portray such a richly gifted spirit accurately, fully, and adequately? I greatly fear that even to touch upon a few aspects of this great man—the most extraordinary figure in the Church throughout all the ages—is an act of insolence and profanation. When John Chrysostom, then a priest, ascended the pulpit of the cathedral of Antioch for the first time—a pulpit from which only bishops had spoken—and saw the people looking him in the eyes, he began with these words: “I am but a youth, brothers and sisters, lowly and inexperienced, and yet I ascend to so great a height.”

Great was his humility, for he called himself a youth. And who was saying this? The giant of the Church. What, then, are we to say today? What can I say as I speak about Saint John Chrysostom? I do not feel merely like a youth, but like an immature little child.

This is not false modesty; it is the truth. For the light of a firefly can no more be compared with the light of the sun than all the teachers and orators of the world can be compared with him who stands foremost among preachers. It would be like expecting a broken guitar in the hands of an inexperienced player to render an exquisite piece of music.

That is how capable my words are this evening, my brothers and sisters, of conveying the teaching and life of Saint John Chrysostom, the nightingale of the Church. And if a poor painter can produce a magnificent, monumental masterpiece, then the brush of my words may also portray before you the Godlike and Christ-shaped figure of Saint John Chrysostom. And if the light of a torch can be compared with electric light, then the words of the ancient sages can be compared with the words of the great Chrysostomic Father, the incomparable preacher and orator of Antioch and Constantinople. Such grace filled his speech whenever he spoke.

The people listening below would say, “Better for the sun to cease shining than for the mouth of Chrysostom to be sealed.”

Among the birds, my brothers and sisters, it is the nightingale that gives forth the sweetest song. Through all the centuries, Chrysostom has been the sweetest nightingale of the Church. And if the lion is regarded as the king of the animals, Saint John Chrysostom is regarded as the king of the pulpit. He is the lion of the Church: the fearless preacher, the fervent champion, the undaunted warrior, the Father and Teacher, the universal preacher—the immortal and incomparable Chrysostom. If the Apostle Paul is the mouth of Christ, Chrysostom is the mouth of Paul.

He conversed with Paul; he spoke with him for hours, drew inspiration from him, and interpreted Paul as no one else did. My brothers and sisters, we should not find it strange when one of his biographers tells us that he spent whole hours speaking with Paul. This is how it is with the Saints. They never feel alone, because every day they meet with the Saints of God, with Christ Himself, and with His Gospel. Saint John Chrysostom loved Paul deeply, and so he met with him every day. What, then, my brothers and sisters, should we choose to speak of today? What should we praise in Saint John Chrysostom, and what should we leave aside? Let us begin with this very day. The calendar reads November 13: the commemoration of Saint John Chrysostom. Yet we also celebrate Saint John Chrysostom on other occasions. For example, we commemorate him on January 27, the day of his consecration as bishop to the Ecumenical Throne of Constantinople. We also celebrate him on January 31.

On that day we celebrate him together with the other great hierarchs. What, then, do we celebrate today? Today we celebrate the Saint’s birthday. His birthday, you may ask? Do we Orthodox celebrate birthdays? Unfortunately, this Western custom has found its way even into Orthodox Greece: Orthodox Christians now celebrate their birthdays instead of the feast day of the Saint whose name they bear.

But for a Saint, the Church celebrates another kind of birthday. What kind is that? Saint Ignatius the God-Bearer, the Hieromartyr and Bishop of Antioch, tells us. It is the year 107 after Christ, and Trajan’s persecution has broken out in Rome. Under military guard, Ignatius is being taken to Rome, where, on December 20 in the year 107, he will be martyred by being thrown to the wild beasts. Many Christians, both prominent and unknown, are trying to prevent his martyrdom. So, on the eve of his martyrdom, Saint Ignatius sends a letter to the Christians of Rome and writes, among other things: “It is good for me—good for me to die in Christ Jesus. I seek Him who died for us; I desire Him who rose for our sake.” Now listen carefully to what follows: “My birth is at hand. Do not hinder me, brothers and sisters. Let me live; let me receive the pure light.” In other words, he regards his death for Christ as a birth, and the day of his martyrdom as his birthday into that other, true life. My brothers and sisters, just as the nine months spent in our mother’s womb are only a rudimentary form of life

compared with the life we now possess, so the grave and death are the womb from which we emerge into another life—a different, true, and heavenly life. The birthday we celebrate, then, is the day of the Father’s martyric end. But was Saint John Chrysostom martyred on November 13 in the year 407? Certainly not. When did he suffer his martyric end? He fell asleep in the Lord on September 14, 407. But because the Exaltation of the Precious Cross is celebrated on September 14, the Church—whose concern is not when we celebrate a Saint’s memory, but how we celebrate it—does not always insist on the precise date. Thus, she transferred the commemoration of Saint John Chrysostom’s falling asleep to November 13. Where did he come to the end of his life, my brothers and sisters? Upon his throne? No, but far away—very far away,

more than a thousand kilometers distant, beyond Pontus, in Armenia, where only the eagles could reach. For he flattered neither society nor those in power. He publicly rebuked those who sinned, from the imperial palace down to the poorest hut. His tongue—that spiritual scourge of his—led him into exile. But before we come to his exile and martyrdom, let us pause for a while over his life, his words, his conduct, and his deeds. My brothers and sisters, he was an incomparable theologian. He was the most brilliant intellect of his age. To be more precise, I believe that after Paul, Chrysostom was the most brilliant intellect of all the ages. His mind—his nous, the spiritual intellect—was a living library, an encyclopedia, an entire library in itself.

He was still a young man in Antioch, before his Baptism. We are in the fourth century; he was born in the year 354. As a young man he studied in the pagan school of the philosopher Libanius. The brilliance of his intellect and the radiance of his whole being made such an impression upon Libanius that, when he was once asked, “Whom do you leave as your successor at the school?” he replied, “John, if the Christians had not stolen him from us.” But the Christians had already won him, because John himself was anima naturaliter christiana—that is, by nature a Christian soul, as Tertullian had said of every human soul. And so, at the decisive moment of his life, he resolved to serve Christ. He himself declared, “I shall belong to Christ; I shall belong to Him alone.”

“I shall keep nothing for myself.” He knew all the ancient classical authors, but what drew him far more deeply was the word of God. Chrysostom was perhaps the only man after Origen who knew all of Holy Scripture by heart, both the Old Testament and the New Testament. Thus, whenever he ascended the pulpit, he knew how to use the right passage for every occasion.

He loved Holy Scripture so deeply that he would say, “There is one sure way for society to be transformed: to know Holy Scripture and to live by it.” He also said, “There is one source of society’s evils: ignorance of Holy Scripture.” “This ignorance has turned everything upside down.”

Holy Scripture—we misunderstand it today, and for this reason we become prey to heretics. They read Holy Scripture—the millenarians, for instance, read Holy Scripture—but of course they distort it, and they win over Orthodox Christians who, unfortunately, do not read Holy Scripture. Saint John Chrysostom believed that

without the daily study of Holy Scripture, it is impossible for people to be saved. “For it is impossible to be saved without reading the Scriptures.” Just as a person needs food, bread, and water every day in order to live, so, in order to live spiritually, a person needs spiritual nourishment every single day from the word of God. He must feed upon the bread of life and, like a thirsty traveler, drink deeply from the crystal-clear water of the word of God.

A Christian who does not read one chapter of Holy Scripture every day is a lost Christian. Even if he attends sermons like this evening’s, even if he goes to church, even if he prepares loaves for the Divine Liturgy, even if he lights great candles, even if he makes votive offerings, even if he goes on his knees to places of pilgrimage—if he does not read Scripture, he is utterly lost. That is what the holy Father says. Saint John Chrysostom emphasizes two things in every homily. His homilies number in the thousands, as we shall say later. He did not speak once a week, as we do, preparing a sermon and delivering it perhaps a month later. He preached every Friday and Sunday, and on weekdays he preached every day. Eight hundred and four of his homilies have survived. And that is without counting his 240 letters from exile—seventeen of them addressed to Olympias—or his Divine Liturgy.

In every one of these homilies he emphasized two things: love for Holy Scripture and, secondly, almsgiving, which we have forgotten. When he preached, there were two things he wielded masterfully, two things he held in his holy hands and upon his golden tongue. At one moment, he was a blazing torch, a searing flame that burned and rebuked the hardhearted and indifferent rich, while

they squandered millions without purpose, just as the rich do today. Some of them had made—imagine it! What had they made? Not only golden spoons and knives, or what today we might call yachts with fittings of gold, as the rich have now. But what else did they make? Shall I say it? Do I dare say it? They made chamber pots out of gold. And someone told me just before I began that I should not raise my voice when I speak.

They would ask the Saint, “How long will you go on rebuking the rich?” And he would answer, “I will rebuke them until they stop robbing and devouring the poor.” But his fiery words also continually seared the vain and extravagant women, especially one group led by the wicked Marsa, her very likeness Castricia, and a third, Eugraphia. Only her name was good.

These three women, who were close to Empress Eudoxia, wielded such great influence that they went so far as to sell public offices—some things never change—to sell public offices, engage in intrigue, and live so provocatively that they scandalized the devout people. All three were elderly, yet they behaved like coquettish young women. Saint John Chrysostom could not help but rebuke them continually.

So, in one hand he held the branding iron with which he seared the rich, those who exploited the people, and the vain women. In the other hand he held a lyre. He played it sweetly and sang the song of heaven’s first daughter, whose name is Almsgiving. My blessed brothers and sisters, Saint John Chrysostom was a theologian without equal.

He was also without equal as a spiritual man, an ascetic, and a saintly servant of God.

When he was younger, he would spend his nights standing in order to master his need for sleep, and he fasted until his strength was utterly exhausted. What do you think his food was there in the wilderness? A little bread and salt. Together with the other ascetics, he cut wood, cultivated the soil, and made baskets and garments of haircloth. They washed the feet of strangers, cooked for them, and cared for them with wholehearted eagerness and love, without asking whether they were rich or poor. Their bed was a simple mat. In the evening they studied Holy Scripture. He spent four years there in the wilderness. After living with the other ascetics, he then withdrew for two years into a cave, where he overcame even the fiercest impulses of the flesh. These excessive austerities ruined his health. They left him, as we might say, with lasting paralysis in the lower parts of his body and difficulty digesting food. Later, when he was Archbishop of Constantinople, he continued this ascetic way of life. This gave the clergy, the people, and that corrupt society something to talk about, for they spent a good part of each day feasting at banquets.

What did polite society expect of a person? To be drunk from morning onward every day! Yet amid this atmosphere in Constantinople, Chrysostom continued his simple and austere way of life. When he saw the wretched condition of the people, he resolved never again to wear luxurious clothing or vestments. He lived in a plain room. Everything unnecessary was put up for sale so that the poor, the sick, the homeless, and the strangers arriving in caravans at Constantinople could be fed. Saint John Chrysostom possessed deep and sincere humility; he had purified himself. He was refined, humble, and utterly pure. For six full years, withdrawn into the wilderness, he labored to purify himself. He was so pure and so watchful that, as his biographer tells us:

Not once in his entire life did he sin with his tongue—he who spoke every day. Honey flowed from his mouth; the people marveled at him; he spoke continually, yet not once did he sin with his mouth. His biographer notes that he never uttered a single word that ought not to have been spoken. “He never swore an oath; he never spoke against anyone; he never told a lie; he never uttered a curse; and he never indulged in frivolous talk”—the foolish jokes and vulgar humor that we so often use. Serious, careful, gracious, compelling, captivating, and enchanting, his preaching became an immortal proclamation of the truth of God. He was the incomparable orator and teacher who drew, among the tens of thousands who came to hear him,

Jews, pagans, and even heretics. Saint John Chrysostom was also without equal in his love. Love was his favorite subject. One could speak about love without mentioning Chrysostom at all, and that very subject would still express him and portray who he was. When people heard Saint John Chrysostom in the pulpit hurling thunderbolts against corruption, against the theater, against the depraved people of his age, against exploiters, against Empress Eudoxia, and against the chief minister Eutropius—when they heard the severity of his preaching—they might say, “Good heavens, what a harsh and severe man!” And yet this man had the tenderest of hearts. He was a man of immense love. He loved deeply, my brothers and sisters. The first love within him was Christ.

After Christ, there was another whom he loved deeply in his youth: his mother. And his mother was worthy of that love. Her name was Anthusa. Chrysostom was a blossom sprung from Anthusa, a flower from Anthusa’s garden. She had been widowed at the age of twenty with John as her only child, and she remained faithfully devoted to raising him. When Libanius saw how faithful and devoted she was to her child and how great her virtue was, he once exclaimed, “Good heavens, what remarkable women the Christians have!” Could a pagan from Asia or Africa enter the Greek Orthodox homes of Patras today, see the Greek mothers of our time, and repeat those words?

I fear he would not find today’s Greek women at home. John, then, loved his mother deeply, and he also honored the wish she had made of him: to remain near her until she departed from this world. When Anthusa left this life to journey to heaven, John, aflame with love for Christ, distributed his vast fortune. His gold coins, silver tableware, rich carpets, and magnificent houses were turned into money and given to the suffering poor. His wealth passed into the homes of orphans, widows, and the sick. It went to those who were hungry. He loved the people passionately. It is a wonder that the same man who gazed with the eyes of faith upon the theology of heaven

also gazed with the eyes of love upon all the human misery around him. My brothers and sisters, he was so deeply sensitive to suffering that once, when he was going to church for a feast—it was December—to preach on the feast itself, he saw a crowd outside the church: many who were lame, maimed, blind, and afflicted in other ways, all standing outside in the bitter winter cold. He was so moved that he set aside the sermon he had prepared and spoke instead about those pitiable people. His words made such a powerful impression that all the Christians opened their purses and responded with almsgiving and compassion. One cannot help wondering how

this one man, within only a few years—in truth, he was a bishop for just eight years—found the time to engage in theology and soar to its heights, to preach every day and become the king of preachers, to devote himself at the same time to ascesis and virtue and become a grace-filled holy man, and also to care for the people and their problems and provide solutions. Without exaggeration, he was a walking ministry of social welfare. He was the loving father who embraced every need of the people. He knew what they needed and met those needs. He stood beside them. He was their shepherd, laying down his life for them. In Antioch he was merely a priest, a simple little parish priest. Listen, my brothers and sisters—listen and see where we stand today. Every day he provided three thousand portions of food for the poor, the orphans, and the widows. For eight years: three thousand, three thousand, three thousand every single day. And I wonder: is there no misery today? Are there no poor people in our parishes? Is there no sickness or sorrow? Are things perhaps wonderful, and I simply have not noticed?

Listen, listen, my brothers and sisters: today we ought to weep. I was wrong even to come up into the pulpit tonight. To do what? What is there to say? All of us, clergy and laity alike, should instead weep bitterly, in the hope that God may have mercy on us. Listen, then, to what happened in Antioch when Chrysostom was still a humble priest. Later I shall speak of Constantinople, where for six years he provided not three thousand portions, nor even six thousand, but seven thousand portions. Emperor Theodosius imposed more taxes on the people—as governments do—more taxes, instead of relieving the people. The wretched people, filled with indignation, lashed out and smashed all the statues of the rulers—the emperor and empress—that stood in the marketplace of Antioch. When the emperor learned of it, he ordered a general massacre in Antioch. There was weeping and lamentation. The ringleaders were arrested and imprisoned.

The mothers weep for their children, and the children mourn the loss of their fathers. Flavian, the elderly Bishop of Antioch, hastens to Constantinople in the hope of meeting Arcadius, so that he might calm the situation and ensure that a general massacre does not take place in Antioch. The city is then left on its own, and the people are in despair.

The whole city turned to Chrysostom for comfort. He was only a simple priest. Yet he gathered the suffering people and delivered his twenty-one renowned Homilies on the Statues, bringing them consolation. The people found their courage again. He spoke to them again and again, even as rumors raged that a general massacre of the people of Antioch was about to be ordered.

While their bishop was away, Chrysostom comforted them and calmed their fears. In the meantime, the bishop’s mission succeeded. When he returned to Antioch, everyone was filled with joy.

In his final homily, the twenty-first, Chrysostom gave a marvelous account of the exchange between Theodosius and that holy Bishop of Antioch, Flavian. The people burst into cries of joy. Joy and peace returned to the souls of the Christians through a simple little priest. I do not know, my brothers and sisters, what we would do in a similar situation. “Keep yourself safe,” we would say. “Stay away from trouble and wait for the storm to pass.” Of course, it is another matter whom the storm may carry away. Such things are minor details, fit only for fools to worry about! And then we expect the people to trust us and consider us credible, as though they cannot see that we love them only so long as we ourselves are in no danger. I fear that we show them the same love as the two religious men in today’s parable of the Good Samaritan: “When they saw him, they passed by on the other side.” You will remember it from this morning’s Divine Liturgy.

My brothers and sisters, the holy Father’s love for his people is beyond description. He loved them so much that in one homily he said: “You, the people, are my father, my mother, and my children. You are my light; indeed, you are something sweeter to me even than light itself.” Listen to this beautiful passage: “You are my fathers; you are my fellow citizens; you are my brothers; you are my children; you are my members; you are my body; you are my light—or rather, you are sweeter to me even than light.” And these were not mere words. He loved the people so much that he nourished them not only physically and materially, but above all spiritually. He preached to them every day. In one homily he said: “How I wish I could speak to you even at night, that I could come into your homes and sit beside you at your tables,” he said,

“and preach to you there.” Listen to another beautiful and revealing phrase: “If only I could be divided into ten thousand parts,” he said. In other words, “If it were possible, I would become thousands upon thousands of pieces so that I could be close to each of you, stand beside you, support you, and speak to you at every hour. If only my heart could be divided so that I might be beside every one of you.” He loved the people so deeply, in deeds and not only in words, that he once said: “If you could open my heart and look inside, each one of you would see that you have a spacious place within it—a spacious place within my heart.” Here are the holy Father’s own words: “If it were possible to tear open our heart and show it to you, you would see all of you within it, held in great spaciousness.” Each one of you has a place of your own in my heart.

My brothers and sisters, the holy Father loved the people, and the people loved him. Good and faithful people are like sheep. What is remarkable is that he did not flatter the people; he was no demagogue, as so often happens. He told them the truth. And the good people are like sheep: just as sheep possess an instinct given by God and choose the good grass, refusing to eat the other kind, so the people of God know who truly loves them. They know who their shepherd is; they know who their spiritual shepherd is. The people loved Chrysostom. They loved him so much that the holy Father once said to them, “You love me so deeply.” This illumined man saw their spontaneous and heartfelt expressions of love for him. “You are ready even to tear out your eyes for me, if necessary,” he told them. “If necessary, you are ready to give both your eyes and your very lives.”

The people, then, loved John Chrysostom, and Chrysostom lived only for the people. Such was the bond that had grown between them. Yet this did not prevent him from rebuking the people whenever they failed to live according to the will of God. One day, for example, when he saw the church full, he praised them. But when he saw that they listened to his sermon and then left without staying for and participating in the Divine Liturgy that followed, he rebuked them most severely the very next day. When they returned, he praised them again. He loved the people of Antioch, and for this reason he left behind a rich legacy of social ministry. As we have said, three thousand souls received help every day. Yet in Constantinople, the tireless servant of God gathered seven thousand poor people—an astronomical number for the fourth century—and fed them every day.

Tell me, my brothers and sisters, what institution of the Church of Greece does anything like this? An entire city, roughly the size of Sparta, was sustained by the breath of one man. Yet his great soul still could find no rest when he heard the groans and cries of the sick in the poor neighborhoods. How could he rest? How could he read the words of the Lord, “I was sick,” and those of the Apostle, “Who is weak, and I am not weak?” and, “If one member suffers, all the members suffer with it,” and remain merely a hearer? He visited the sick, gave them aid, brought them into his hospital, built hospitals, entrusted their supervision to devout priests, and appointed physicians, cooks, and upright celibate workers to serve there, as one historian writes.

And he himself served in the hospitals, as Basil and Gregory had done. So now John himself, although his health was utterly broken, spent part of his day—did you hear that, what he did?—part of his day beside the sick, overseeing everything and serving them personally. He visited the prisons. He continually took care to secure the release of slaves, within twenty days at the latest. We sometimes hold a Christian charitable gathering, and it is not, of course, for days on end—only on the eve of Pascha or Christmas. Saint John had to ensure, within twenty days at the latest, that the slaves were released and returned to their masters, or, if they were free men, that they returned to their homes. “Gold,” he used to say, “was found so that we might loose those who are bound.” Indeed, some of the faithful, following his example,

sent money directly into barbarian lands in order to secure the release of fellow citizens who had been taken captive in various raids. And what did the Saint call these people? Compassionate liberators, whom he often mentioned in his sermons. Does not his love, then, my brothers and sisters, remind you of the love of the Good Samaritan, about whom we heard today? The Good Samaritan shows love that is, as we heard, compassionate: “when he saw him, he had compassion.” It is practical: he bound up his wounds, “pouring on wine and oil.” It is healing and saving: he brought him to the inn. And he offered all this through personal sacrifice, at his own expense, and without asking anything in return. But let me pause here and ask: are there no prisoners today? Do we even know how many people are in prison? Apart from Mr. Ioannatos and, I believe, Mr. Koulisis, are they the only ones who know

what conditions are like for the more than one thousand prisoners in Saint Stephen’s prison? What are we doing for them? Where is the presence of us Christians? Where is the love of the Church? Do you know that in 1994 the victims of the “white death” of drugs numbered 120, and that all of them were young? Do you know that Patras is facing a grave social problem? We know there is economic hardship. A month ago, during an educational meeting with my colleagues, one colleague—someone who is not known to attend the Christian Center and is not a Christian in the way we claim to be—said to me, “Mr. Principal, Mr. Gakis, do you know that today we have had the ninety-eighth death from drugs?” That was a month ago, during our faculty meeting. And let us not wait for the state to solve this problem. To their credit, the members of parliament from every party—and one of them is with us this evening—passed an excellent law. And what has been the result? Nothing.

The Church, the local churches, the parishes, and every priest must seek to address the problem in his own parish. There must be a peaceful mobilization, and all of us together must rally around our shepherd. We must raise a barrier against corruption, because if we do not, have no doubt that this corruption will sweep us away as well. Yet I do not deny the good work being done by certain parishes and Christian brotherhoods, for I am not a pessimist. But have you seen the war being waged against them and the slanders directed at them? Have you seen how much mud is thrown at them from time to time? May God have mercy on us. We still have much work before us. But to return to John Chrysostom: his love did not end there. The Fathers tell us that there is a beautiful virtue—the highest virtue. What is it? Discernment.

Discernment. Yet Chrysostom showed no discrimination in his love. This was the “fault” he displayed: he gave his love without distinction to everyone. His love reached beyond the boundaries of his metropolitan see and beyond the borders of the Byzantine Empire. Though sick, in exile, and one step away from the grave, he continued his missionary work. In his letters to the missionaries of the Church, we see the full missionary fire that warmed his whole being. He organized four missions abroad. You need only open and read his letters to John the priest, to Gerontios the missionary in Phoenicia, to Diogenes, and to so many others. From exile, he sent whatever help he had to missionaries among the Persians, the Goths, and other peoples. He believed that the name of Christ remained unknown to many because of us. We are all responsible, he said.

In a memorable saying—which Dostoevsky later repeated—he declared, “No one would be a pagan,” meaning an unbeliever or an atheist, “if we were Christians as we ought to be.” You may call that an exaggeration. Yes, mission work abroad is difficult; we understand that. But what of our own homes, our children, and our workplaces? What kind of Christian life do we live there? Is there such a life at all? Do not tell me that this too is an exaggeration. The holy Father loved the people with all his heart, and the people, as we have said, loved him passionately, because Saint John was the austere, free from love of money, and simple John Chrysostom.

Love for others was his first priority. He was an ardent disciple of love. All humanity, he said, is one family with one Father, God. Love must become the law of human life.

He said that nothing inspires greater admiration among unbelievers and throughout the whole world than seeing us give alms. For almsgiving, the gates of Heaven open wide, and it enters the royal palace like a queen. None of the guards would dare ask who she is or where she comes from; instead, they all stand and receive her with honor and reverence. It is exactly the same with almsgiving. She too is a queen, and she makes human beings like God. When we give alms, the gates of Paradise will open; we shall pass through, and no one will ask who we are. “But this is an exaggeration,” modern people will say. “Does Chrysostom really offer such praises for almsgiving? For the few drachmas we give to a beggar, often only to escape his persistent pleas? Is Chrysostom speaking this way about those few drachmas? Is he not exaggerating?” No, my brothers and sisters.

There is a misunderstanding here. If we think that the holy Father regarded the crumbs some people give to the poor as Christian love, we are mistaken. When people have gold, abundant savings, and bonds, yet toss a dry crust to the poor, that is not love, he says. Such people are not worthy to be called Christians; they are cruel and inhuman. “I am ashamed,” he often said, “when I see many rich people riding about on horses with golden bridles, followed by a host of slaves dressed in gold, possessing silver beds and all manner of other ostentatious things; yet when the time comes to give something to the poor, what happens? Then they become poorer than the poor themselves.” We have no need of such almsgiving. Love, he himself says, means a noble disposition and generosity. And I ask you:

which of us sets aside half his property for the poor, he asks, or at least one fifth, or even one tenth? This is the kind of philanthropy John Chrysostom asks us to practice. If we did, our city could feed the poor of ten cities—not merely Patras, not merely Antioch, but ten cities. Can Patras do this, then? Today the people cry out, “Bread! Food!”

Long before them, John Chrysostom both said it and did it, without the means we have today. John labored, hurried from place to place, pleaded, and mobilized dedicated people, so that the daily meal for three thousand widows and orphans in Antioch was ready on time. And this offering continued not for a week, or even a month, or even a year, but for twelve whole years.

That was in Antioch. Add another five or six years in Constantinople, where, as we have said, food was prepared every day for seven thousand people. What can we say now, my brothers and sisters? What comment can we make? Then one day, in the year 397, while he was quietly and peacefully carrying on his work in Antioch, an imperial carriage arrived from the capital and abducted him. He was sleeping in a room on a wooden plank, for he always slept on a plank. He would not even have a bed, so great was his ascetic discipline. While he was sleeping in his cell, he heard knocking and opened the door. Before him stood messengers. Whose messengers? The emperor’s. Gold-adorned carriages were waiting for him. “What is happening?” he asked. Their leader then resorted to deception—a deception intended to bring John Chrysostom to the Ecumenical Throne of Constantinople.

They said to him:

“We want you to come with us for an outing as far as the cemeteries. Down there, we want to give you something from the emperor.” And Chrysostom, simple as he was, believed them; the Saints are trusting. They are unsuspecting, and they went toward the cemeteries.

Με ανάμεικτα συναισθήματα στέκομαι σε τούτο το βήμα, Σεβαστοί Πατέρες, Αγαπητοί Αδελφοί και Αδελφές. Με χαρά, γιατί ο Πατήρ Γαβριήλ μου ανέθεσε να ομιλήσω σήμερα στην αγάπη σας. Γι' αυτό και τον ευχαριστώ, καθώς και ολόκληρο το Διοικητικό Συμβούλιο της Χριστιανικής Εστίας. Από το άλλο όμως μέρος, αδελφοί μου, στέκομαι με δισταγμό πολύ, γιατί ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος υπήρξεν ο επίγειος άγγελος και ουράνιος άνθρωπος, η χελιδών η εύλαλος και πολύφωνος, των αρετών το θησαύρισμα, η πέτρα η άρρηκτος, των πιστών υπογραμμός, των μαρτύρων εφάμιλλος.

Ισοστάσιος των Αγίων Αγγέλων, των Αποστόλων ομότροπος. Ένα τέτοιο και τόσο πολυτάλαντο πνεύμα ποιος μπορεί να το παρουσιάσει ακριβώς, πλήρως, ικανοποιητικά; Πολύ φοβούμαι πως και το άγγιγμα ακόμη κάποιων πτυχών της μεγάλης αυτής, της εκπληκτικότερης εκκλησιαστικής προσωπικότητας όλων των αιώνων, είναι ύβρις και καθοσίωση. Ανεβαίνοντας για πρώτη φορά τον άμβωνα του καθεδρικού ναού της Αντιοχείας, ως Πρεσβύτερος ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, όπου μιλούσαν μόνον επίσκοποι, και βλέποντας τον κόσμο να τον κοιτάζει στα μάτια, άρχισε με τα εξής: «Μειρακίσκος εγώ, αδελφοί, ευτελής και απείρατος, ώστε ούτω μέγα αναβαίνειν ύψος».

Μεγάλη ταπείνωση είχε, που ονόμαζε τον εαυτό του μειρακίσκο. Ποιος; Ο γίγαντας της Εκκλησίας. Εμείς τι να πούμε σήμερα; Εγώ τι να πω, μιλώντας για τον Ιερό Χρυσόστομο; Όχι μειρακίσκος αισθάνομαι, αλλά παιδάκι ανώριμο.

Αυτό δεν είναι ταπεινολογία, είναι η πραγματικότητα. Διότι, εάν μπορεί να συγκριθεί το φως μιας πυγολαμπίδας με το φως του ηλίου, άλλο τόσο μπορούν να συγκριθούν όλοι οι διδάσκαλοι και ρήτορες του κόσμου με εκείνον που είναι ο κορυφαίος των ιεροκηρύκων. Αν μπορεί μια σπασμένη κιθάρα, στα χέρια ενός άπειρου κιθαριστή, να αποδώσει ένα εκλεκτό κομμάτι.

Άλλο τόσο μπορεί και ο δικός μου λόγος απόψε, αδελφοί μου και αδελφές μου, να αποδώσει το λόγο και τη ζωή του Ιερού Χρυσοστόμου, που είναι το αηδόνι της Εκκλησίας. Κι αν μπορεί ένας κακογράφος να ζωγραφίσει έναν πίνακα άριστο, γιγαντιαίο, άλλο τόσο μπορεί ο χρωστήρας του δικού μου λόγου να ζωγραφίσει μπροστά σας τη θεοειδή και χριστόμορφο μορφή του Ιερού Χρυσοστόμου. Και αν μπορεί να συγκριθεί το φως ενός δαδιού με το φως το ηλεκτρικό, άλλο τόσο μπορεί να συγκριθεί ο λόγος των αρχαίων σοφών με το λόγο του Χρυσοστομικού Πατρός, του Μεγάλου, του Ανεπανάληπτου Κήρυκος και Ρήτορος της Αντιοχίας και της Κωνσταντινουπόλεως. Τόσο χαριτωμένος ήταν ο λόγος του, κάθε φορά που μιλούσε.

Ο λαός από κάτω έλεγε: «Καλύτερα να σβήσει ο ήλιος, παρά να σφραγιστεί το στόμα του Χρυσοστόμου».

Από τα πουλιά βγάζει το γλυκύτερο ήχο, αδελφοί μου. Ο Χρυσόστομος αποτελεί το γλυκύτατο αηδόνι της Εκκλησίας διαμέσου των αιώνων. Και αν ανάμεσα στα ζώα το λιοντάρι θεωρείται ο βασιλιάς των ζώων, ο Ιερός Χρυσόστομος θεωρείται ο βασιλιάς του άμβωνος. Είναι το λιοντάρι της Εκκλησίας, ο ατρόμητος κήρυκας, ο διαπρύσιος αγωνιστής, ο απτόητος πολεμιστής, ο Πατέρας και Διδάσκαλος, ο Οικουμενικός Κήρυκας, ο Αθάνατος και Ανεπανάληπτος Χρυσόστομος. Αν ο Απόστολος Παύλος είναι το στόμα του Χριστού, ο Χρυσόστομος είναι το στόμα του Παύλου.

Συνομιλούσε με τον Παύλο, κουβέντιαζε ολόκληρες ώρες, εμπνεόταν από αυτόν, ερμήνευσε όσο κανένας άλλος τον Παύλο. Μη μας φαίνεται, αδελφοί μου, παράξενο αυτό που αναφέρει κάποιος βιογράφος του, ότι κουβέντιαζε ώρες ολόκληρες με τον Παύλο. Έτσι συμβαίνει με τους Αγίους. Αυτοί ποτέ δεν νιώθουν μόνοι, γιατί έχουν συνάντηση καθημερινή με τους Αγίους του Θεού, με τον ίδιο τον Χριστό, με το Ευαγγέλιό Του. Αγαπούσε πολύ ο Ιερός Χρυσόστομος τον Παύλο, γι' αυτό και είχε καθημερινή συνάντηση με Αυτόν. Τι λοιπόν, αδελφοί μου, να επιλέξουμε σήμερα, τι να εξάρουμε και τι να αφήσουμε του Ιερού Χρυσοστόμου; Ας αρχίσουμε από τη σημερινή ημέρα. Το ημερολόγιο γράφει 13 Νοεμβρίου, μνήμη του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου. Μα τον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο τον εορτάζουμε κι άλλες φορές. Φερ' ειπείν, τον εορτάζουμε στις 27 Ιανουαρίου. Τότε είναι η ημέρα της χειροτονίας του σε επίσκοπον στον Οικουμενικό θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως. Τον εορτάζουμε και στις 31 Ιανουαρίου.

Με τους άλλους μεγάλους ιεράρχες. Επομένως, σήμερα τι εορτάζουμε; Σήμερα εορτάζουμε τα γενέθλια του Αγίου. Τα γενέθλια, θα πείτε; Εμείς οι Ορθόδοξοι εορτάζουμε τα γενέθλια; Δυστυχώς και αυτό το δυτικό φρούτο πέρασε στην Ορθόδοξη Ελλάδα: να εορτάζουν, δηλαδή, οι Χριστιανοί Ορθόδοξοι όχι την ημέρα της μνήμης του Αγίου, του οποίου φέρουν το όνομα,

τα γενέθλια. Η Εκκλησία μας όμως εορτάζει στον Άγιο κάποια άλλα γενέθλια. Ποια είναι αυτά; Μας το λέει ο Άγιος Ιερομάρτυς Ιγνάτιος ο Θεοφόρος, Επίσκοπος Αντιοχείας. Βρισκόμαστε στο 107 μετά Χριστόν. Στη Ρώμη έχει ξεσπάσει ο διωγμός του Τραϊανού. Ο Ιγνάτιος, υπό στρατιωτική συνοδεία, οδηγείται στη Ρώμη, όπου την 20ή Δεκεμβρίου του 107 μετά Χριστόν θα μαρτυρήσει, ριφθείς στα θηρία. Πολλοί χριστιανοί, επώνυμοι και ανώνυμοι, προσπαθούν να ματαιώσουν το μαρτύριο. Την προηγουμένη, λοιπόν, του μαρτυρίου του, ο Άγιος Ιγνάτιος στέλνει επιστολή προς τους χριστιανούς της Ρώμης και τους γράφει, μεταξύ άλλων: «Καλόν μοι, καλόν είναι σε μένα, αποθανείν εις Χριστόν Ιησούν. Εκείνον ζητώ, τον υπέρ ημών αποθανόντα· εκείνον θέλω, τον δι' εμάς αναστάντα». Προσέξτε τη συνέχεια: «Ὁ δὲ τοκετός μοι ἐπίκειται. Μὴ ἐμποδίσητέ μοι, ἀδελφοί· ζῆσαι ἄφετέ με, καθαρὸν φῶς λαβεῖν». Θεωρεί, δηλαδή, το θάνατό του υπέρ Χριστού μια γέννα και η μέρα του μαρτυρίου του είναι τα γενέθλιά του στην άλλη, την αληθινή ζωή. Όπως, αδελφοί μου, οι εννέα μήνες στην κοιλιά της μάνας είναι μια ζωή υποτυπώδης

σε σχέση με τη ζωή αυτή που έχουμε, έτσι και ο τάφος, ο θάνατος, είναι η κοιλιά από όπου βγαίνουμε σε μια άλλη, διαφορετική, πραγματική, ουράνια ζωή. Γενέθλια, λοιπόν, είναι η ημέρα του μαρτυρικού τέλους του Πατρός. Μα εμαρτύρησε ο Ιερός Χρυσόστομος στις 13 Νοεμβρίου του 407; Όχι βέβαια. Πότε εμαρτύρησε; Στις 14 Σεπτεμβρίου του 407 εκοιμήθη εν Κυρίω. Επειδή όμως στις 14 Σεπτεμβρίου εορτάζεται η Ύψωσις του Τιμίου Σταυρού, η Εκκλησία μας, που δεν κοιτάζει το πότε εορτάζουμε τη μνήμη ενός Αγίου αλλά το πώς την εορτάζουμε, πολλές φορές δεν ακριβολογεί και έτσι μετέθεσε την ημέρα της κοιμήσεως του Ιερού Χρυσοστόμου για τις 13 Νοεμβρίου. Πού ετελεύτησε, αδελφοί μου; Στο θρόνο; Όχι, αλλά μακριά, πολύ μακριά,

πάνω από χίλια χιλιόμετρα μακριά, πέρα από τον Πόντο, στην Αρμενία, εκεί που μόνο οι αετοί έφταναν. Διότι δεν κολάκευσε τον κόσμο ούτε την εξουσία, ήλεγχε τους αμαρτάνοντας δημοσίως, από τα ανάκτορα μέχρι την καλύβα. Η γλώσσα του, το πνευματικό του αυτό φραγγέλιο, τον οδήγησε στην εξορία. Αλλά προτού φτάσουμε όμως στην εξορία και το μαρτύριό του, ας σταθούμε λίγο στη ζωή του, τους λόγους του, τη συμπεριφορά του, τις πράξεις του. Ήταν, αδελφοί μου, ανεπανάληπτος θεολόγος. Ήταν το πιο φωτεινό πνεύμα της εποχής του. Για να είμαι δε πιο ακριβής, πιστεύω πως μετά τον Παύλο ήταν το φωτεινότερο πνεύμα όλων των αιώνων ο Χρυσόστομος. Το μυαλό του, ο νους του, ήταν κινητή βιβλιοθήκη, εγκυκλοπαιδικό λεξικό, βιβλιοθήκη ολόκληρη.

Ήταν ακόμη νέος στην Αντιόχεια, προτού βαπτιστεί. Βρισκόμαστε ακόμη στον τέταρτον αιώνα. Γεννήθηκε το 354 μ.Χ. Όταν ήταν νέος και σπούδασε στην ειδωλολατρική σχολή του φιλοσόφου Λιβανίου, τόση εντύπωση έκανε στον Λιβάνιο η διάνοια του πνεύματός του, η ακτινοβολία της υπάρξεώς του, ώστε, όταν ρώτησαν κάποτε τον Λιβάνιο «Ποιον αφήνεις διάδοχό σου στη σχολή;», εκείνος απήντησε: «Ιωάννην, ει μη εξεσύλησαν αυτόν οι Χριστιανοί». Και ήδη τον είχαν κερδίσει οι Χριστιανοί, γιατί ο ίδιος ο Ιωάννης ήταν anima naturaliter christiana, δηλαδή φύση, ψυχή εκ φύσεως χριστιανική, όπως είχε πει για κάθε ανθρώπινη ψυχή ο Τερτυλλιανός. Έτσι, λοιπόν, στην κρίσιμη στιγμή της ζωής του πήρε την απόφαση να υπηρετήσει τον Χριστό. Είπε ο ίδιος: «Θα είμαι του Χριστού, θα είμαι μόνον δικός του».

Δεν θα κρατήσω τίποτε για μένα. Ήξερε όλους τους αρχαίους κλασικούς συγγραφείς, αλλά περισσότερο εκείνο που τον τραβούσε ήταν ο λόγος του Θεού. Ο Χρυσόστομος ήταν ο μόνος ίσως μετά τον Ωριγένη που ήξερε την Αγία Γραφή όλην απ' έξω, Παλαιά και Καινή, ώστε όταν ανέβαινε στον άμβωνα ήξερε σε κάθε περίπτωση να χρησιμοποιεί το κατάλληλο χωρίο για την κατάλληλη περίπτωση.

Αγαπούσε την Αγία Γραφή τόσο πολύ, ώστε να λέει: «Μία εγγύηση υπάρχει για να αλλάξει η κοινωνία: η γνώση και η βίωση της Αγίας Γραφής». Έλεγε ακόμη ότι «μία είναι η πηγή των κακών της κοινωνίας: η άγνοια της Αγίας Γραφής». «Αυτή η άγνοια τα άνω κάτω πεποίηκεν».

Αγία Γραφή. Παρεξηγούμε απόψε, γι' αυτό και γινόμαστε αντικείμενο εκμεταλλεύσεως από αιρετικούς, οι οποίοι διαβάζουν την Αγία Γραφή, όπως οι χιλιαστές διαβάζουν την Αγία Γραφή, αλλά βέβαια τη διαστρεβλώνουν και κερδίζουν τους Ορθοδόξους, οι οποίοι δυστυχώς δεν τη διαβάζουμε την Αγία Γραφή. Πίστευε ο Ιερός Χρυσόστομος ότι

χωρίς καθημερινή μελέτη της Αγίας Γραφής είναι αδύνατο να σωθούν οι άνθρωποι. «Αδύνατον γαρ σωθήναι άνευ της των Γραφών αναγνώσεως». Όπως για να ζήσει ο άνθρωπος χρειάζεται καθημερινά τροφή, ψωμί και νερό, έτσι, για να ζήσει πνευματικά ο άνθρωπος, χρειάζεται καθημερινά, κάθε μέρα, πνευματική τροφοδοσία από το Λόγο του Θεού, να τρέφεται από τον άρτο της ζωής και, σαν διψασμένος οδοιπόρος, να ρουφάει από το κρυστάλλινο νερό, το Λόγο του Θεού.

Χριστιανός που δεν διαβάζει καθημερινά ένα κεφάλαιο από την Αγία Γραφή είναι χριστιανός χαμένος. Έστω και αν πάει σε κηρύγματα όπως το αποψινό, έστω και αν πηγαίνει σε εκκλησίες, έστω και αν ζυμώνει λειτουργιές, έστω και αν ανάβει μεγάλα κεριά, έστω και αν κάνει τάματα, έστω και αν πηγαίνει με τα γόνατα στα προσκυνήματα, εάν δεν διαβάζει Γραφή, είναι χαμένος εκατό τοις εκατό. Αυτό λέει ο Άγιος Πατήρ. Δύο πράγματα ο Ιερός Χρυσόστομος σε κάθε του ομιλία τονίζει. Οι ομιλίες του είναι χιλιάδες, θα το πούμε αργότερα. Δεν μιλούσε μια φορά τη βδομάδα, όπως κι εμείς ετοιμάζουμε κανένα κήρυγμα να το κάνουμε ύστερα από κανένα μήνα. Μιλούσε κάθε Παρασκευή και Κυριακή, τις καθημερινές μιλούσε κάθε μέρα. 804 ομιλίες του μας έχουν σωθεί. Αφήνω τις 240 επιστολές του από την εξορία του, μόνο 17 στην Ολυμπιάδα, τη Θεία του Λειτουργία.

Οι ομιλίες του, λοιπόν, αυτές, σε κάθε ομιλία του τόνιζε δύο πράγματα: την αγάπη στην Αγία Γραφή και, το δεύτερο, την ελεημοσύνη, την οποία την έχουμε ξεχάσει. Όταν κήρυττε, δύο πράγματα χειριζόταν άριστα, δύο πράγματα κρατούσε στα άγια χέρια του και τη χρυσοστομική του γλώσσα. Τώρα ήταν ένας δαυλός, ένας θερμοκαυστήρας που καυτηρίαζε τους σκληρούς και αδιάφορους πλουσίους. Ενώ

εκατομμύρια ξόδευαν, όπως και οι σημερινοί πλούσιοι, άσκοπα. Μερικοί από αυτούς έφτιαχναν, άκουσον άκουσον, τι έφτιαχναν; Όχι μόνο χρυσά κουτάλια και μαχαίρια, τα κότερα θα λέγαμε σήμερα, με χρυσές λαβίδες, όπως οι σημερινοί πλούσιοι. Αλλά τι έφτιαχναν; Να το πω; Να τολμήσω να το πω; Έφτιαχναν αγγεία νυκτός από χρυσάφι. Και μου είπε κάποιος προηγουμένως να μη φωνάξω όταν μιλάω.

Τον ρωτούσαν τον Άγιο: «Έως πότε θα ελέγχεις τους πλουσίους;» Και εκείνος απαντούσε: «Θα τους ελέγχω έως ότου παύσουν να ληστεύουν και να κατατρώγουν τους φτωχούς». Ο θερμοκαυστήρας όμως καυτηρίαζε κάθε φορά και τις φιλάρεσκες γυναίκες και τις σπάταλες, ιδιαίτερα μια ομάδα, από τις οποίες διακρίνονταν η κακοποιός Μάρσα, το αντίγραφό της η Καστρικία και η τρίτη, η Ευγραφία. Μόνο το όνομά της είναι καλό.

Οι τρεις τους, προσκείμενες στην αυτοκράτειρα Ευδοξία, είχαν τέτοια και τόση επιρροή, ώστε έφτασαν στο σημείο να πωλούν τις δημόσιες θέσεις — επαναλαμβάνονται τα ίδια —, τις δημόσιες θέσεις, να ραδιουργούν και να ζουν προκλητικά και να σκανδαλίζουν τον ευσεβή λαό. Ήσαν δε και οι τρεις τους ηλικιωμένες. Παρ' όλα αυτά, εφέρονταν σαν κοκέτες. Ο Ιερός Χρυσόστομος, λοιπόν, δεν ήταν δυνατό να μην τις καυτηριάζει συνεχώς.

Από το ένα μέρος, λοιπόν, κρατούσε τον θερμοκαυστήρα που καυτηρίαζε τους πλουσίους, τους εκμεταλλευτές του λαού, τις φιλάρεσκες γυναίκες, και από το άλλο κρατούσε μια λύρα. Την έπαιζε τη λύρα του γλυκά και τραγουδούσε το τραγούδι της πρώτης θυγατέρας του ουρανού, που ονομάζεται Ελεημοσύνη. Ο Ιερός Χρυσόστομος, αδελφοί μου ευλογημένοι, υπήρξεν ανεπανάληπτος σαν θεολόγος.

Ανεπανάληπτος είναι ακόμη σαν πνευματικός άνθρωπος, ασκητής και όσιος.

Νεότερος διήρχετο τις νύχτες όρθιος, για να δαμάσει τον ύπνο του, και νήστευε μέχρι πλήρους εξαντλήσεως των δυνάμεών του. Η τροφή του εκεί στην έρημο ήταν, τι νομίζετε; Ο λίγος άρτος και αλάτι. Έκοβε μαζί με τους άλλους ξύλα, καλλιεργούσε τη γη, κατασκεύαζε καλάθια και τρίχινους χιτώνες. Έπλεναν τα πόδια των ξένων, μαγείρευαν γι' αυτούς και τους περιποιούνταν με πάσαν προθυμία και αγάπη, χωρίς να εξετάζουν αν ήταν πλούσιοι ή πτωχοί. Κρεβάτι είχαν ένα απλό ψαθί. Το βράδυ μελετούσαν την Αγία Γραφή. Εκεί πέρασε στην έρημο τέσσερα χρόνια. Ύστερα όμως, που ήταν μαζί με τους άλλους ασκητές, ύστερα για δύο χρόνια απομονώθηκε σε ένα σπήλαιο, που εκεί όλες οι σφοδρότατες κλίσεις της σαρκός κατανικήθηκαν. Οι υπερβολικές αυτές αυστηρότητες κατέστρεψαν την υγεία του. Έτσι του έμεινε, σαν κουσούρι θα λέγαμε, κάποια παράλυση των κατωτέρων μερών του σώματος και αδυναμία στη χώνευση. Ευρισκόμενος, λοιπόν, αργότερα στην Κωνσταντινούπολη ως Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, συνέχισε την ασκητική ζωή. Αυτό έδωσε αφορμή στον κλήρο και το λαό και στη διεφθαρμένη κοινωνία, η οποία μέρος της ημέρας το περνούσε σε τράπεζες.

Η καλή συμπεριφορά απαιτούσε να είναι κάποιος, τι νομίζετε; Να είναι κάθε μέρα μεθυσμένος από το πρωί. Ο Χρυσόστομος, λοιπόν, ευρισκόμενος μέσα σε αυτό το κλίμα της Κωνσταντινούπολης, συνέχισε τον βίο του τον λιτό. Βλέποντας, μάλιστα, την αθλιότητα του λαού, αποφάσισε ποτέ πλέον να μην φορέσει ενδύματα ή άμφια πολυτελή. Ζούσε σε ένα δωμάτιο απλό. Όλα τα περιττά βγήκαν στο σφυρί για να τραφούν οι φτωχοί, οι άρρωστοι, οι άστεγοι, οι ξένοι που έφταναν κατά καραβάνια στην Κωνσταντινούπολη. Ο Ιερός Χρυσόστομος είχε βαθιά, ειλικρινή ταπείνωση, είχε καθαρίσει τον εαυτό του. Ήταν εξαγνισμένος, ταπεινός και πεντακάθαρος. Έξι χρόνια ολόκληρα, αποσυρμένος στην ερημιά, καθάριζε τον εαυτό του. Ήταν τόσο καθαρός και τόσο προσεκτικός, ώστε, λέγει ο βιογράφος του:

Ούτε μία φορά στη ζωή του δεν αμάρτησε με τη γλώσσα του, αυτός που μιλούσε καθημερινά. Το στόμα του έρεε μέλι, τον θαύμαζε ο κόσμος, συνέχεια μιλούσε, μα ούτε μία φορά αμάρτησε με το στόμα. Δεν είπε ποτέ ούτε μία λέξη που δεν έπρεπε να πει, σημειώνει ο βιογράφος του. Οὔτε ὤμοσέ ποτε, ποτέ δεν ορκίστηκε, οὔτε κατελάλησέ ποτε, δεν κατηγόρησε ποτέ άνθρωπο, οὔτε ἐψεύσατό ποτε, ποτέ δεν είπε ψέματα, οὔτε κατηράσατό ποτε, ποτέ δεν είπε κατάρα, οὔτε εὐτραπελίαν ἔσχε ποτέ, ποτέ δεν είπε ανόητα και αστεία που λέμε πολλές φορές, λαϊκά γελοία. Σοβαρός, προσεκτικός, ευχάριστος, ελκυστικός, σαγηνευτικός, μαγευτικός, ο λόγος του ήταν ο αθάνατος κήρυκας της αληθείας του Θεού. Υπήρξε ο ασυναγώνιστος ρήτωρ και διδάσκαλος, που έσερνε, παρακαλώ, ανάμεσα στις μυριάδες του ακροατηρίου του

Ιουδαίους ακόμη και ειδωλολάτρες και αιρετικούς, που πήγαιναν να τον ακούσουν. Ο Ιερός Χρυσόστομος ήταν ακόμη ανεπανάληπτος για την αγάπη του. Ήταν το αγαπημένο του θέμα. Θα μπορούσε κανένας να μη μιλήσει για τον Χρυσόστομο, αλλά να μιλήσει για την αγάπη, οπότε αυτό ακριβώς το θέμα θα εξέφραζε, θα εικόνιζε τον Χρυσόστομο. Ο Ιερός Χρυσόστομος ήταν αυτός που, όταν τον άκουγε κανείς στον άμβωνα να μιλάει και να πετάει μύδρους εναντίον της διαφθοράς, εναντίον του θεάτρου, εναντίον των διεφθαρμένων της εποχής, εναντίον των εκμεταλλευτών, εναντίον της βασίλισσας Ευδοξίας, εναντίον του πρωθυπουργού Ευτροπίου, αυτός που, όταν τον άκουγε κανείς να μιλάει αυστηρά από τον άμβωνα, θα έλεγε: «Πω, πω, πω, τι κακός, τι αυστηρός άνθρωπος είναι!». Και όμως, αυτός ο άνθρωπος είχε την τρυφερότερη καρδιά. Ήταν ο άνθρωπος της μεγάλης αγάπης. Αγαπούσε πολύ, αδελφοί μου. Μέσα του η πρώτη αγάπη ήταν στον Χριστό.

Μετά τον Χριστό, μια άλλη αγάπη μεγάλη είχε, όταν ήταν νέος, την αγάπη στη μητέρα του. Και την άξιζε την αγάπη αυτή η μητέρα του, Ανθούσα το όνομά της. Ο Χρυσόστομος ήταν άνθος από την Ανθούσα, λουλούδι από τον ανθόκηπο της Ανθούσας, μιας γυναίκας που στα 20 χρόνια της έμεινε χήρα με μονάκριβο τον Ιωάννη και έμεινε πιστή στην ανατροφή του μονάκριβου παιδιού της, τόσο πολύ, ώστε ο Λιβάνιος, σαν έβλεπε αυτή την πιστή και αφοσιωμένη γυναίκα στο παιδί της και με τόση αρετή, να λέει σε κάποια στιγμή: «Βαβαί, οἷαι παρὰ Χριστιανοῖς γυναῖκές εἰσι!». Αλίμονο, δηλαδή, πω, πω, πω, λέει, τι υπέροχες γυναίκες έχουν οι Χριστιανοί! Θα μπορούσε κάποιος ειδωλολάτρης τώρα από την Ασία ή την Αφρική

μπαίνοντας στα ελληνικά ορθόδοξα σπίτια των Πατρών και βλέποντας τις σημερινές Ελληνίδες μανάδες να επαναλάβει τα ίδια, να πει: «Πω, πω, τι υπέροχες γυναίκες είναι οι Πατρινές γυναίκες!». Φοβούμαι πως δεν θα τις βρει στο σπίτι, τις σημερινές Ελληνίδες. Αγαπούσε, λοιπόν, πολύ τη μητέρα του ο Ιωάννης και της έκανε, μάλιστα, και το χατίρι που του είχε ζητήσει: να μείνει κοντά της μέχρι που να φύγει από αυτόν τον κόσμο. Και όταν έφυγε η Ανθούσα για να ταξιδέψει για τον ουρανό, τότε ο Ιωάννης, φλογισμένος από την αγάπη του Χριστού, μοιράζει την τεράστια περιουσία του. Τα χρυσά νομίσματα, τα ασημένια σερβίτσια, τα πλούσια χαλιά και τα μεγαλοπρεπή μέγαρα γίνονται χρήματα και σκορπίζονται στον πονεμένο φτωχό. Η περιουσία του μεταφέρεται στα σπίτια των ορφανών, των χηρών και των αρρώστων. Πάει σε εκείνους που πεινούσαν. Αγαπάει με πάθος τον λαό. Είναι θαύμα πώς εκείνος που με τα μάτια της πίστεως ενατένιζε τη θεολογία του ουρανού

ίδιος με τα μάτια της αγάπης ενατένιζε όλη την κοινωνική δυστυχία που ήταν γύρω του. Τόση ευαισθησία, αδελφοί μου, ένιωθε στη δυστυχία, ώστε, μεταβαίνοντας κάποια γιορτή στον ναό —Δεκέμβριος ήταν— για να μιλήσει με θέμα σχετικό με την εορτή και βλέποντας πλήθος έξω από τον ναό, πλήθος χωλών, κυλλών, τυφλών και άλλων θυμάτων έξω από τον ναό, ενώ ο χειμώνας ήταν δριμύς, τόσο συγκινήθηκε, ώστε άφησε την προσχεδιασμένη ομιλία του και μίλησε για αυτά τα αξιολύπητα πλάσματα. Τόση εντύπωση έκαμε, ώστε όλοι οι Χριστιανοί ξεκουμπώθηκαν, ανταποκρίθηκαν στην ελεημοσύνη και στον οίκτο αυτών των ανθρώπων. Απορεί κανείς πώς

αυτός, ένας άνθρωπος, μέσα σε λίγα χρόνια —στην ουσία οκτώ χρόνια ήταν επίσκοπος— επαναλαμβάνω, πώς ευρίσκει τον καιρό να ασχολείται με τη θεολογία και να είναι υψιπετής θεολόγος, να ασχολείται όμως και καθημερινά με το κήρυγμα, να είναι ο βασιλιάς των ιεροκηρύκων, ταυτόχρονα να ασχολείται με την άσκηση και την αρετή, να είναι ο χαριτωμένος όσιος, και να ασχολείται με τον λαό και με τα προβλήματά του και να δίνει λύση. Χωρίς υπερβολή, ήταν κινητό Υπουργείο Κοινωνικών Υπηρεσιών. Ήταν ο στοργικός πατέρας που αγκάλιαζε όλες τις ανάγκες του λαού. Ήξερε τι θέλει ο λαός και ικανοποιούσε τις ανάγκες του, στεκόταν δίπλα του, ήταν ο ποιμενάρχης του που έδινε την ψυχή του γι’ αυτόν. Στην Αντιόχεια πρεσβύτερος απλός, παπαδάκι απλό ήταν. Ακούστε, αδελφοί μου, ακούστε πού είμαστε μεσημέρι. Τρεις χιλιάδες μερίδες καθημερινά έδινε για να τροφοδοτείται ο φτωχός λαός, τα ορφανά και οι χήρες. Επί οκτώ χρόνια, τρεις χιλιάδες, τρεις χιλιάδες, τρεις χιλιάδες κάθε μέρα. Διερωτώμαι: σήμερα δεν υπάρχει δυστυχία; Δεν υπάρχουν φτωχοί στις ενορίες; Δεν υπάρχουν αρρώστιες και πίκρες; Μήπως τα πράγματα είναι ρόδινα και δεν το έχω πάρει είδηση;

Ακούστε, ακούστε, αδελφοί μου, πρέπει σήμερα να κλαίμε. Και κακώς έκανα που ανέβηκα επάνω απόψε στον άμβωνα. Να κάνω τι; Τι να μιλήσω; Μάλλον όλοι οι κληρικοί και λαϊκοί πρέπει να κλάψουμε πολύ. Μήπως μας ελεήσει ο Θεός. Ακούστε, λοιπόν, τι έγινε στην Αντιόχεια όταν ήταν παπαδάκι ο Χρυσόστομος. Και θα πω αργότερα, στην Κωνσταντινούπολη, επί έξι χρόνια, όχι τρεις χιλιάδες μερίδες, αλλά 7.000 μερίδες, ούτε 6.000, 7.000 μερίδες. Ο βασιλιάς Θεοδόσιος, λοιπόν, έβαλε φόρους —και βάζουν οι κυβερνήσεις φόρους— περισσότερους στον λαό, περισσότερους, αντί να ανακουφίζουν τον λαό. Και ο λαός, ο έρμος ο λαός, όπως ήταν αγανακτισμένος, επιτέθηκε, ξέσπασε και έσπασε όλα τα αγάλματα των βασιλέων, του βασιλιά, της βασίλισσας, που ήταν στημένα στην αγορά της Αντιοχείας. Το έμαθε ο βασιλιάς. Διατάσσει, λοιπόν, γενική σφαγή στην Αντιόχεια. Θρήνος και κοπετός. Συλλαμβάνονται οι πρωταίτιοι. Φυλακίζονται.

Οι μανάδες κλαίνε τα παιδιά τους, τα παιδιά θρηνούν για τον χαμό του πατέρα τους. Ο επίσκοπος, ένας γέροντας επίσκοπος της Αντιοχείας, ο Φλαβιανός, τρέχει γρήγορα να φτάσει στην Κωνσταντινούπολη, μήπως να βρει να συναντήσει τον Αρκάδιο, για να μπορέσει να κοπάσει αυτή και να μην γίνει γενική σφαγή στην Αντιόχεια. Τότε η πόλη μένει μόνη της, ο λαός βρίσκεται σε απόγνωση.

Η πόλη σύσσωμη ζήτησε παρηγοριά στον Χρυσόστομο. Απλός ιερέας ήτανε. Κι όμως μαζεύει τον πονεμένο λαό και εκφωνεί τους 21 περίφημους λόγους εις τους Ανδριάντας και τους παρηγορεί. Κι ο λαός ξαναβρίσκει το θάρρος του. Μιλάει, τους ξαναμιλάει, ενώ η φήμη οργιάζει ότι πρόκειτο να διαταχθεί γενική σφαγή των Αντιοχέων.

Όσον έλειπε ο επίσκοπός τους, να τους ανακουφίσει, να τους ησυχάσει. Εν τω μεταξύ, η αποστολή του επισκόπου επέτυχε. Όταν ξαναγύρισε στην Αντιόχεια, όλοι πλημμύρισαν από χαρά.

Στην τελευταία του, μάλιστα, ομιλία, την 21η, ο Χρυσόστομος περιέγραψε θαυμάσια τα όσα αντηλλάγησαν ανάμεσα στον Θεοδόσιο και στον επίσκοπο, εκείνον τον άγιο επίσκοπο της Αντιοχείας, τον Φλαβιανό. Ο λαός τότε ξέσπασε σε κραυγές χαράς. Ήρθε ξανά η χαρά και η γαλήνη στις ψυχές των Χριστιανών από ένα απλό παπαδάκι. Δεν ξέρω, αδελφοί μου, τι θα κάναμε εμείς σε μια ανάλογη περίπτωση. «Φυλάξου», θα λέγαμε, «από τις κακοτοπιές, άσε να περάσει η μπόρα». Άλλο, βέβαια, ποιον θα πάρει η μπόρα. Μικροπράγματα αυτά, λεπτομέρειες για τους χαζούς. Και μετά θέλουμε να μας έχει αξιοπιστία και εμπιστοσύνη ο λαός, λες και δεν καταλαβαίνει ότι τον αγαπάμε μέχρι εκεί που δεν κινδυνεύουμε. Φοβούμαι ότι του έχουμε τέτοια αγάπη όση του έδειξαν οι δύο θρησκευτικοί άνθρωποι της σημερινής παραβολής του Καλού Σαμαρείτου: «ἰδόντες αὐτὸν ἀντιπαρῆλθον». Θα το θυμάστε από το πρωί στη Θεία Λειτουργία.

Η αγάπη στον λαό του Αγίου Πατρός δεν περιγράφεται, αδελφοί μου. Τόσο πολύ αγαπούσε τον λαό, ώστε σε μια ομιλία να λέει: «Εσείς, ο λαός, είστε για μένα ο πατέρας, είστε για μένα η μητέρα, είστε για μένα τα παιδιά μου. Είστε για μένα το φως μου, είστε για μένα κάτι γλυκύτερο και από το φως μου». Ακούστε την ωραία περικοπή αυτή: «Ὑμεῖς ἐμοὶ πατέρες, ὑμεῖς ἐμοὶ πολῖται, ὑμεῖς ἐμοὶ ἀδελφοί, ὑμεῖς ἐμοὶ τέκνα, ὑμεῖς ἐμοὶ μέλη, ὑμεῖς ἐμοὶ σῶμα, ὑμεῖς ἐμοὶ φῶς, μᾶλλον δὲ καὶ τοῦ φωτὸς γλυκύτεροι». Και αυτά όχι με λόγια. Τόσο πολύ αγαπούσε τον λαό, ώστε όχι μόνο τον τροφοδοτούσε σωματικά, υλικά, αλλά κυρίως πνευματικά. Κάθε μέρα έκανε κήρυγμα για τον λαό. Μάλιστα, σε μια ομιλία του λέει: «Πόσο θα ήθελα και τη νύχτα να σας ομιλώ και στα σπίτια σας να ερχόμουν, να ερχόμουν στο τραπέζι σας», λέει,

«και στα τραπέζια σας δίπλα να ήμουνα και να κήρυττα». Ακούστε μια ωραία αλλά και χαρακτηριστική φράση: «Σχισθείην εἰς μυρία», λέει. Δηλαδή, θα ήταν δυνατόν, αν ήταν δυνατόν, να γίνω χιλιάδες, άπειρα κομμάτια, για να είμαι κοντά σας, δίπλα σας, να σας στηρίζω και να σας μιλάω κάθε ώρα. Να σχιστεί η καρδιά μου και να είμαι δίπλα σας. Τόσο πολύ αγαπούσε τον λαό, έμπρακτα και όχι μόνο με λόγια, όπως είπα, ώστε είπε κάποτε: «Αν μπορούσατε να ανοίξετε, να σχίσετε την καρδιά μου, θα βλέπατε ο καθένας από εσάς ότι έχει κάποια ευρύχωρη θέση μέσα στην καρδιά μου, ευρύχωρη θέση μέσα στην καρδιά μου». Να η ίδια η φράση του Αγίου Πατρός: «Εἰ γένοιτο τὴν καρδίαν ἡμῶν ἀναρρῆξαι καὶ ἐπιδεῖξαι, ἴδετε ἂν μετὰ πολλῆς ἐντὸς τῆς εὐρυχωρίας πάντας ὑμᾶς». Ο καθένας σας έχει ξεχωριστή θέση στην καρδιά μου.

Αγαπούσε, αδελφοί μου, τον λαό ο Ιερός Πατήρ, μα και ο λαός τον αγαπούσε. Ο λαός, ο καλός λαός, είναι σαν τα πρόβατα. Και το χαρακτηριστικό είναι ότι δεν κολάκευε τον λαό, δεν ήταν δημαγωγός, όπως γίνεται πολλές φορές. Του λέει και την αλήθεια. Και ο καλός λαός είναι σαν τα πρόβατα: όπως εκείνα έχουν από μέσα τους το ένστικτο από τον Θεό και διαλέγουν το χορτάρι το καλό, ενώ το άλλο χορτάρι δεν το τρώνε, έτσι και ο λαός του Θεού ξέρει ποιος τον αγαπάει, ξέρει ποιος είναι ο ποιμένας του, ξέρει ποιος είναι ο λογικός ποιμένας του. Τον αγαπούσε τον Χρυσόστομο ο λαός, τόσο πολύ τον αγαπούσε, ώστε κάποτε έλεγε ο ίδιος ο Ιερός Πατήρ: «Τόσο πολύ με αγαπάτε». Έβλεπε ο φωτισμένος άνθρωπος τις αυθόρμητες και πηγαίες εκδηλώσεις προς χάρη του. «Ώστε και τα μάτια σας είστε έτοιμοι να βγάλετε για μένα», τους έλεγε, «αν χρειαστεί. Και τα μάτια σας και τη ζωή σας, αν χρειαστεί, είστε έτοιμοι να δώσετε», τους λέει.

Ο λαός, λοιπόν, αγαπούσε τον Χρυσόστομο και ο Χρυσόστομος ζούσε μόνο για τον λαό. Τέτοια σχέση είχε αναπτυχθεί μεταξύ τους. Αυτό, όμως, δεν τον δυσκόλευε να ελέγχει τον λαό όταν δεν ζούσε σύμφωνα με το θέλημα του Θεού. Και μια μέρα, παραδείγματος χάρη, που έβλεπε να γεμίζει η εκκλησία, επαινούσε τον λαό. Όταν, όμως, έβλεπε ότι, παραδείγματος χάρη, άκουγαν το κήρυγμά του και κατόπιν έφευγαν χωρίς να παρακολουθήσουν τη Θεία Λειτουργία και να συμμετάσχουν σε αυτή που επακολουθούσε μετά το κήρυγμα, αμέσως την άλλη μέρα τους ήλεγχε δριμύτατα. Όταν πάλι έρχονταν, πάλι τους επαινούσε. Αγαπούσε, λοιπόν, τον λαό της Αντιοχείας και γι’ αυτό άφησε πίσω του ένα πλούσιο κοινωνικό έργο. Τρεις χιλιάδες ψυχές έπαιρναν βοήθεια, είπαμε, καθημερινά. Ο ακαταπόνητος, όμως, εργάτης του Θεού στη Βασιλεύουσα μαζεύει 7.000 φτωχούς —αστρονομικός αριθμός για τον τέταρτο αιώνα— και τους τρέφει κάθε μέρα.

Πείτε μου εσείς, αδελφοί μου, ποιο εκκλησιαστικό ίδρυμα της Ελλαδικής Εκκλησίας κάνει κάτι τέτοιο. Μια ολόκληρη πόλη συντηρείται, σαν τη Σπάρτη περίπου, συντηρείται με την πνοή ενός ανθρώπου. Η μεγάλη του ψυχή πάλι δεν μπορεί να ησυχάσει, σαν ακούει το βογκητό και τα κλάματα των αρρώστων στις φτωχογειτονιές. Πώς να ησυχάσει; Πώς να διαβάσει τα λόγια του Κυρίου που λένε «ἀσθενὴς ἤμην» και του Αποστόλου «Τίς ἀσθενεῖ, καὶ οὐκ ἀσθενῶ;» και το «Εἴτε πάσχει ἓν μέλος, συμπάσχει πάντα τὰ μέλη» και να μένει μόνον ακροατής; Επισκέπτεται τους αρρώστους, τους δίνει βοήθεια, τους παίρνει στο νοσοκομείο του, χτίζει νοσοκομεία, χτίζει νοσοκομεία, αναθέτει την εποπτεία σε ευσεβείς ιερείς, διορίζει ιατρούς, μαγείρους και χρηστούς των αγάμων εργάτες εἰς διακονίαν, όπως γράφει ένας ιστορικός.

Και ο ίδιος στα νοσοκομεία, όπως ο Βασίλειος και ο Γρηγόριος, έτσι τώρα και ο ίδιος ο Ιωάννης, παρά το ότι είναι ένα ερείπιο από απόψεως υγείας, ένα μέρος της ημέρας του —το ακούσατε αυτό που έκανε—, ένα μέρος της ημέρας του το περνάει κοντά στους αρρώστους, επιβλέποντας το καθετί και υπηρετώντας προσωπικά. Επισκεπτόταν τις φυλακές. Φροντίζει συνεχώς να αποφυλακίζει τους δούλους. Μέσα σε 20 μέρες το αργότερο. Εμείς καμιά φορά κάνουμε χριστιανική εστία, και να μην είναι μέρες, βέβαια, οι παραμονές του Πάσχα, οι παραμονές των Χριστουγέννων. Ο Άγιος Ιωάννης, εντός 20 ημερών το αργότερο, έπρεπε να φροντίσει ώστε οι δούλοι να ελευθερωθούν, να ξαναδοθούν στα αφεντικά τους ή, αν ήταν ελεύθεροι, να γυρίσουν πάλι στα σπίτια τους. «Το χρυσάφι», έλεγε, «βρέθηκε για να λύωμεν τους δεδεμένους». Μάλιστα, μερικοί πιστοί, μιμούμενοι το παράδειγμά του,

έστελναν κατευθείαν χρήματα σε βαρβαρικές χώρες, προκειμένου να πετύχουν την απελευθέρωση συμπολιτών τους που είχαν συλληφθεί αιχμάλωτοι σε διάφορες επιδρομές. Αυτούς τους ονομάζει ο Άγιος τι; Ευσπλάχνους ελευθερωτάς, τους οποίους πολλές φορές αναφέρει στα κηρύγματά του. Δεν σας θυμίζει, λοιπόν, αδελφοί μου, η αγάπη του την αγάπη του Καλού Σαμαρείτου που ακούσαμε σήμερα; Ο Καλός Σαμαρείτης δείχνει αγάπη, όπως ακούσαμε σήμερα, τι; Σπλαχνική: «ἰδὼν ἐσπλαχνίσθη». Πρακτική: έδεσε τις πληγές, «ἐπιχέων οἶνον καὶ ἔλαιον». Θεραπευτική, σωστική: τον φέρνει στο πανδοχείο. Και όλα αυτά τα προσφέρει με προσωπικές θυσίες και προσφορές, αλλά και δωρεάν. Να σταθώ, όμως, εδώ και να ρωτήσω: σήμερα δεν υπάρχουν φυλακισμένοι; Μήπως ξέρουμε πόσους έχουν οι φυλακές, εκτός από τον κύριο Ιωαννάτο, νομίζω; Μόνον αυτός και ο κύριος Κούλησης, δηλαδή, ξέρουν

πώς είναι οι φυλακισμένοι στις φυλακές του Αγίου Στεφάνου, πάνω από 1.000. Τι κάνουμε γι’ αυτούς; Πού είναι η παρουσία ημών των Χριστιανών; Ποια είναι η αγάπη της Εκκλησίας; Ξέρετε ότι τα θύματα του λευκού θανάτου μέσα στο 1994 ανήλθαν στα 120 και όλοι αυτοί είναι νέοι; Ξέρετε ότι στην Πάτρα υπάρχει κοινωνικό πρόβλημα έντονο; Ξέρουμε ότι υπάρχει στένωση οικονομική. Ξέρω ότι προ ενός μηνός εγώ προσωπικά, σε κάποια συνάντηση παιδαγωγική που είχα με τους συναδέλφους μου, ένας συνάδελφος, ο οποίος δεν θεωρείται ότι πάει στη Χριστιανική Εστία, δεν είναι Χριστιανός όπως είμαστε εμείς, τι μου είπε; «Κύριε διευθυντά, κύριε Γάκη, ξέρετε», μου λέει, «ότι σήμερα έχουμε το 98ο θύμα των ναρκωτικών;». Και αυτό έγινε προ ενός μηνός, που είχαμε μια παιδαγωγική συνεδρίαση. Και μην περιμένουμε από την πολιτεία να λύσει το πρόβλημα αυτό. Οι βουλευτές όλων των παρατάξεων —και βουλευτής απόψε μαζί μας— προς τιμήν τους ψήφισαν ωραιότατο νόμο. Το αποτέλεσμα ποιο είναι; Μηδέν.

Η Εκκλησία, οι τοπικές εκκλησίες, οι ενορίες, ο κάθε παππούλης να κοιτάξει να λύσει το πρόβλημα στην ενορία του. Επιστράτευση να γίνει ειρηνική και όλοι μαζί να έρθουμε κοντά στον ποιμένα. Να βάλουμε φραγμό στη διαφθορά, γιατί αν δεν της βάλουμε φραγμό, μην αμφιβάλλετε, θα παρασύρει και εμάς αυτή η διαφθορά. Δεν αμφισβητώ, όμως, γιατί δεν είμαι απαισιόδοξος. Δεν αμφισβητώ το θετικό έργο που κάνουν κάποιες ενορίες, κάποιες χριστιανικές αδελφότητες. Είδατε, όμως, τι πόλεμος γίνεται εναντίον αυτών, τις συκοφαντίες; Είδατε πόση λάσπη κατά καιρούς ρίχνεται; Ο Θεός να μας ελεήσει. Όμως έχουμε πολλά να κάνουμε μπροστά μας. Η αγάπη του, λοιπόν, να ξαναγυρίσω στον Χρυσόστομο, δεν σταματά εδώ. Μας λένε οι Πατέρες ότι μια ωραία αρετή, η ανώτερη αρετή, ποια είναι; Η διάκριση.

Διάκριση. Ο Χρυσόστομος ήταν αδιάκριτος στην αγάπη. Αυτό το ελάττωμα έδειχνε: την αγάπη του αδιακρίτως σε όλους. Αυτή του η αγάπη ξεπερνά τα όρια της Μητροπόλεώς του, ξεπερνά τα όρια του Βυζαντινού κράτους. Άρρωστος και στην εξορία βρισκόμενος, ένα βήμα προ του τάφου, και όμως συνεχίζει την ιεραποστολική του δράση. Μέσα στις επιστολές του προς τους ιεραποστόλους της Εκκλησίας αφήνει να φανεί όλη η ιεραποστολική του φλόγα που θέρμαινε την ύπαρξή του. Τέσσερις εξωτερικές ιεραποστολές οργάνωσε. Δεν έχετε παρά να ανοίξετε και να διαβάσετε τις επιστολές του στον πρεσβύτερο Ιωάννη, στον Γερόντιο, ιεραπόστολο Φοινίκης, στον Διογένη και τόσες άλλες. Από την εξορία του στέλνει βοήθεια, όση έχει, στους ιεραποστόλους στην Περσία, στους Γότθους και σε άλλους λαούς. Πιστεύει πως το όνομα του Χριστού είναι άγνωστο σε πολλούς εξαιτίας μας. Όλοι μαζί είμαστε υπεύθυνοι, λέει.

Χαρακτηριστικά —και αυτό το επανέλαβε κατόπιν ο Ντοστογιέφσκι— «Οὐδεὶς ἂν ἦν Ἕλλην», λέει, κανένας δεν θα ήταν ειδωλολάτρης, δηλαδή άπιστος και άθεος, «εἰ ἦμεν Χριστιανοὶ ὡς δεῖ». Δηλαδή, αν είμαστε εμείς Χριστιανοί όπως έπρεπε. Υπερβολή θα πείτε. Καλά, στην εξωτερική ιεραποστολή, εντάξει, είναι δύσκολο αυτό που κάνουμε. Μα μέσα στο σπίτι μας, στα παιδιά μας, στην εργασία μας, ποια είναι η χριστιανική μας ζωή; Υπάρχει τέτοια; Μη μου πείτε πως και αυτό είναι μια υπερβολή. Ο Ιερός Πατήρ αγαπούσε τον λαό με όλη την καρδιά του, μα και ο λαός, είπαμε, τον αγαπούσε παράφορα, γιατί ο Άγιος Ιωάννης ήταν ο λιτός, ο αφιλάργυρος, ο απλούς Χρυσόστομος.

Η αγάπη του για τους άλλους ήταν η πρώτη προτεραιότητα. Ήταν ο φλογερός μαθητής της αγάπης. Η ανθρωπότητα ολόκληρη είναι μια οικογένεια, έλεγε, με έναν πατέρα, τον Θεό. Η αγάπη πρέπει να γίνει ο νόμος της ζωής των ανθρώπων.

Δεν θαυμάζουν πιο πολύ, λέει, και οι άπιστοι και όλος ο κόσμος, από το να μας βλέπουν να ασκούμε την ελεημοσύνη. Σ’ αυτήν ανοίγονται διάπλατα των ουρανών οι πύλες και, καθώς η βασίλισσα, λέει, μπαίνει στα ανάκτορα. Κανένας από τους φρουρούς δεν θα τολμήσει να τη ρωτήσει ποια είναι και από πού έρχεται, αλλά όλοι στέκονται και την υποδέχονται με τιμές και σεβασμό. Έτσι απαράλλακτα γίνεται και με την ελεημοσύνη. Βασίλισσα είναι και αυτή και κάνει τους ανθρώπους να μοιάζουν με τον Θεό. Και όταν κάνουμε ελεημοσύνη, θα περάσουμε, θα ανοίξουν οι πόρτες του Παραδείσου και θα περάσουμε και δεν θα μας ρωτήσει καθόλου ποιοι είμαστε. «Μα υπερβολικό είναι αυτό», θα πει ο σύγχρονος άνθρωπος. «Για την ελεημοσύνη τέτοια εγκώμια κάνει ο Χρυσόστομος; Για τις δραχμούλες που θα δώσουμε στον ζητιάνο, που πολλές φορές θέλουμε να απαλλαγούμε από τα ανακριτικά του παρακάλια; Για αυτές τις δραχμούλες μιλάει έτσι ο Χρυσόστομος; Μήπως τα υπερβάλλει;». Όχι, αδελφοί μου.

Παρεξήγηση γίνεται εδώ, γιατί αν νομίζετε ότι ο Ιερός Πατήρ, πως χριστιανική αγάπη νομίζει ότι είναι τα ψίχουλα που δίνουν ορισμένοι στους φτωχούς, κάνουμε λάθος. Όταν έχουν χρυσάφι και καταθέσεις άφθονες και ομόλογα και ρίχνουν ένα ξεροκόμματο στον φτωχό, αυτό δεν είναι αγάπη, λέει. Δεν είναι άξιοι αυτοί να λέγονται χριστιανοί, αλλά σκληροί και απάνθρωποι. Ντρέπομαι, έλεγε συχνά, όταν βλέπω πολλούς πλουσίους να γυρίζουν εδώ και εκεί, να ιππεύουν άλογα με χαλινάρια χρυσά, να σέρνουν πίσω τους ένα σωρό δούλους χρυσοφορεμένους, να έχουν κρεβάτια ασημένια και ένα σωρό άλλα φανταχτερά πράγματα, και όταν έρθει η ώρα να δώσουν κάτι στους φτωχούς, τότε τι γίνεται, λέει; Τότε γίνονται και από τους φτωχούς φτωχότεροι. Τέτοια ελεημοσύνη δεν μας χρειάζεται. Αγάπη θα πει, λέει ο ίδιος, θα πει, θα πει ανώτερο αίσθημα, γενναιοψυχία. Και σας ρωτώ:

ποιος από εμάς διαθέτει για τους φτωχούς τη μισή του περιουσία, λέει, ή τουλάχιστον το ένα πέμπτο ή, επιτέλους, το ένα δέκατο; Τέτοια φιλανθρωπία ζητώ, λέει ο Χρυσόστομος, να εξασκήσετε, και τότε δέκα πόλεων, όχι της Πάτρας, όχι της Αντιοχίας, τότε δέκα πόλεων φτωχούς θα μπορούσε να τρέφει η δική μας πόλη. Μπορεί να το κάνει, λοιπόν, αυτό η Πάτρα; Φωνάζει σήμερα ο κόσμος: «Ψωμί, φαΐ».

Πολύ πριν από αυτούς το είπε και το έκαμε ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος και χωρίς τα σημερινά μέσα. Ο Ιωάννης φροντίζει, τρέχει, παρακαλεί, κινητοποιεί αφιερωμένους ανθρώπους και το καθημερινό φαγητό για 3.000 χήρες και ορφανά στην Αντιόχεια στην ώρα του είναι έτοιμο. Και αυτή η προσφορά γίνεται όχι μια εβδομάδα ή, επιτέλους, ένα μήνα ή, επιτέλους, ένα χρόνο, αλλά επί 12 ολόκληρα χρόνια.

Στην Αντιόχεια, βάλτε κι άλλα 5-6 στην Κωνσταντινούπολη, όπου ετοιμαζόταν καθημερινά φαγητό, είπαμε, για 7.000. Τι να πούμε εμείς τώρα, αδελφοί μου, και τι να σχολιάσουμε; Και κάποτε, λοιπόν, στα 397, εκεί στην Αντιόχεια, που έκανε τη δουλειά του ήρεμος και ήσυχος, ήρθε μια βασιλική άμαξα από την πρωτεύουσα και του έκαμε απαγωγή. Κοιμόταν σε ένα δωμάτιο πάνω στη σανίδα, γιατί σε σανίδα πάνω πάντοτε κοιμόταν. Μήτε κρεβάτι ήθελε να έχει, τόσο ασκητής ήταν. Την ώρα, λοιπόν, που κοιμόταν στο κελί του, άκουσε χτύπους και άνοιξε. Είδε μπροστά του απεσταλμένους. Ποιου; Του αυτοκράτορα. Αμάξια χρυσοστόλιστα τον περίμεναν. «Τι συμβαίνει;» ρώτησε, και ο επικεφαλής έκανε μια απάτη, μια απάτη για να ανεβάσουν τον Χρυσόστομο στον Οικουμενικό Θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως.

Του λένε:

Θέλουμε μαζί σου να βγούμε μια βόλτα μέχρι τα κοιμητήρια. Εκεί κάτω θέλουμε να σου δώσουμε κάτι από τον βασιλιά. Και ο Χρυσόστομος, απλώς όπως ήταν, τους πίστευσε· και πιστεύουν οι Άγιοι. Είναι ανυποψίαστοι και πήγαν προς τα νεκρά.