The Withdrawal of Grace in the Experience and Teaching of Elder Joseph the Hesychast, by Professor Jean-Claude Larchet

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We will now give the floor to the distinguished scholar and Professor of Patrology in Strasbourg, Mr. Jean-Claude Larchet. He has devoted particular attention to Patristic Theology and has also studied and written about Saint Silouan the Athonite. When I heard him last year in Athens, at a similar event on the coming and withdrawal of grace, I was truly impressed by the depth and perceptiveness of his words. He will now present the subject, “Love of Neighbor According to the Teaching of Elder Joseph the Hesychast.”

He will first read a short passage in French. Father Isaac will then read the entire paper to us in translation, and at the end Mr. Larchet will again read a short passage in French. Please.

Elder Joseph the Hesychast’s teaching on love of neighbor stands directly in line with the teaching of Holy Scripture and Patristic Tradition. Yet it also has certain distinctive features connected both with his exercise of spiritual fatherhood as the head of a brotherhood—and with the circumstances that led him to counsel members of other brotherhoods—as well as with his own personal inner experience. It is striking that most of Elder Joseph the Hesychast’s observations on love of neighbor concern life within a monastic brotherhood. We should emphasize from the outset, however, that their importance is not confined to monastic life. They are also valuable for those living in the world, because in its way of life the monastic brotherhood is, or ought to be, a model for the Church community and, more broadly, for human society.

One element of Christian communal life is the bond of love among the brethren. This is why so many of Elder Joseph’s counsels are concerned above all with how this bond of love may be preserved—a bond that the devil is continually seeking to destroy. Its loss has profoundly harmful spiritual consequences both for the brotherhood as a whole and for each of its members. Therefore, before speaking about the foundations, nature, and fruits of love of neighbor, we must approach it indirectly by examining the conditions in which it takes root, grows firm, and is preserved. For Elder Joseph, the chief enemy of love for one’s neighbor—the thing that prevents it from reaching fulfillment or threatens to destroy the bond of love—is

judging one’s neighbor. When a person focuses on the faults or shortcomings of others, he becomes an accomplice of the evil one, who seeks to set people against one another and destroy the bond of love among the brethren, so that he may capture their souls and make them playthings of his malice and cunning. Whoever judges another immediately loses grace and ceases to advance in goodness. Condemnation is deeply bound up with self-justification: regarding oneself as righteous and therefore as the standard or measure, while excusing one’s own shortcomings and mistakes. The principal means of avoiding judgment of another is therefore to acquire self-knowledge, to judge oneself, and to

recognize one’s own sickness, passions, and faults, become conscious of one’s own sin, and condemn oneself. At the same time, one should be completely blind to the shortcomings of others and, instead, take care to discover their virtues. God has given particular gifts to every person, and if we are to be just toward God, we must acknowledge them. Since not everyone has received the same gifts from God, we cannot judge a person for lacking one gift or another, or for displaying one fault or another, as though that person were responsible and deserving of blame. Since every good thing people possess comes from God, if someone lacks a particular gift, we should say that this is because God has not given it to him.

Rather than reproaching our neighbor for lacking that gift, we should show him compassion and ask God to give him what he lacks. Yet because God bestows His grace richly upon everyone, we should also understand that if our neighbor lacks a particular spiritual gift, this is because various factors prevent him from receiving it from God. Elder Joseph recalls the three enemies that wage war against the human race: the devil, fallen nature, and sinful habit. When our neighbor commits a fault, we should condemn these three enemies, not our neighbor. Our neighbor is merely the victim of these three adversaries; therefore, we should instead show him compassion and pray that he may be delivered from them. In several of his letters, Elder Joseph observes that

the one chiefly responsible for the faults people commit is the devil, since he introduced evil into the world, is the cause of every evil, and drives people into sin. We may therefore say that no one else is to blame but him. Consequently, it is he whom we must fight throughout our lives—not our brethren, but the one who moves them to think and do every kind of evil, whether open or hidden. In our eyes, then, our neighbor must be free from all blame for his shortcomings and mistakes; and if we judge him, we ourselves become guilty through that judgment. Another obstacle to love of neighbor is anger. Following the teaching of the Fathers, especially that of the Gospel and Saint Maximus the Confessor,

Elder Joseph reminds us that anger is a power of the soul. God gave it to us solely to direct against sin, to fight the passions, and to repel the assaults of the devil. If we become angry with our brother, we misuse this power. We must not answer the person who insults, dishonors, rebukes, or unjustly tempts us in various ways. Then that serpent will writhe within the heart and rise as far as the throat; but because we give it no way out, it will be choked and burst. When this has happened a few times, it will weaken and finally cease altogether. The accusations, insults, and mockery we suffer from other people do not in reality come from them, but from the devil, who incites them and causes them to act in this way. We must therefore not hold these people responsible or harbor resentment against them.

The offenses that come from people—or rather, from the devil acting through them—should be regarded as temptations that we must endure in order to emerge victorious. We should remember that God is the One who permits these temptations because of our passions, thereby giving us the means, if we overcome these trials, to attain apatheia, freedom from the passions.

Therefore, if we do not endure these temptations, we oppose the will of God and fight against Him. Toward other people we must show patient endurance every day: do not condemn the brethren when they fall, but bear with them. Whenever our neighbor treats us unjustly, we will not find justice by demanding it, but through patient endurance. We know that the command “Know yourself” occupies an important place in Elder Joseph’s teaching. Following Saint Anthony the Great, he gave a Christian meaning to this saying, which was inscribed on the pediment of Apollo’s temple at Delphi and which Socrates had made a fundamental principle of his philosophy. For Elder Joseph, knowing ourselves means, first of all, knowing our sinful condition and our weaknesses. This method has many applications in the spiritual life. Above all, it helps establish and preserve love of neighbor by enabling us not to judge or condemn our neighbor, but instead to show him compassion. God permits the demons to tempt us and allows us to undergo trials so that, through them, He may help us understand the weaknesses of others,

to have compassion for them, and to bear patiently with those who fall. Self-knowledge enables us to recognize the common origin, common weakness, common instability, and fallen condition that we share with others. It enables us to see that “we are dust, and to dust we shall return.” Since we are all clay, every passionate way of relating to others, and especially our rivalries with one another, is not only ridiculous but pitiable. Self-knowledge leads us to see not the shortcomings of others but their gifts. It also helps establish humility in the soul, since it leads us to acknowledge our faults and weaknesses and shows us that we are no better than anyone else. Every means that leads to humility is precious, because humility is essential

for preserving the bond of love, which is endangered by the attitudes already mentioned. It is out of pride, and because we regard ourselves as the standard and point of reference, that we judge and condemn others. It is likewise out of pride that we refuse to accept their rebukes or accusations and set ourselves against them. Humility frees us not only from condemnation but also from anger, which is a manifestation of vainglory. A humble person not only refrains from seeking honors and praise and from trying to justify himself; he also accepts and endures insults and accusations. He even reaches the point of regarding himself as guilty and practicing metanoia—repentance—for faults of which he is accused but which he did not commit. Whenever he sees another person fall, before that person has time to ask forgiveness,

he should make a prostration before him and say, “Bless me,” as though he himself were guilty of the fault. Forgiveness is also essential if we are to preserve the bond of love with our neighbor. We must always forgive every wrong that others commit against us. We must realize that the spiritual path necessarily passes through forgiveness. Only if we forgive our brethren can we be forgiven by God and ask Him with boldness in the Lord’s Prayer: “And forgive us our debts, as we forgive our debtors.” To help us understand that we must neither look at the faults of others nor judge them, and that we must not be troubled by their accusations and insults,

but must always forgive, Elder Joseph uses an image that appears several times in his letters: we should be like a sponge that wipes away, washes clean, and blots out the faults of our neighbor. Whoever acts in this way is himself cleansed—that is, purified from his own faults—and made more radiant. Such a person reaches great spiritual heights. In accordance with the teaching of the Gospels and the Apostle Paul, the Elder urges us always to overcome evil with good: do not trouble others, though they trouble you; do not steal, though they steal from you; bless, though they curse you; show mercy, though they wrong you; praise, though they condemn you. If we are obliged to correct others—which in certain circumstances may be a duty imposed by love—then, on the one hand, we ourselves must be at peace and entirely free from anger, so that we may act without passion and with discernment. On the other hand, the correction must be offered with gentleness.

In general, however, it is not fitting to concern ourselves with what others are doing. As already noted, this does not come from indifference or insensitivity toward them, but from refusing to meddle in their affairs, judge their actions, and through those actions judge the people themselves. Elder Joseph belongs to the long tradition of Patristic wisdom that regards minding one’s own affairs as a fundamental principle of life in community. Love must extend to everyone without distinction. Our respect, compassion, and love must embrace all people, while we take care never to despise those considered least or held in contempt.

Love for one’s neighbor, like love for God, is not a natural emotion. If it is merely natural, it has no spiritual value for us, because it is not something we choose but a spontaneous inclination of our individual nature. Spiritual love for one’s neighbor, like spiritual love for God, is the fruit of God’s grace, a supernatural gift. In its highest form, this love is distinct from a simple virtue, which still belongs to the natural order and, as such, is marked by instability. Before we receive grace, we are continually changing—for example, from love to hatred. But once divine grace is at work within us, these constant turns and changes of the soul cease. This does not mean that the soul becomes entirely unchangeable, but that it becomes slow to turn toward evil.

The divine uncreated energy of Love, present and active within a person, is incomparably higher than love expressed merely as a virtue or as simple obedience to the commandment to love one’s neighbor, because this divine uncreated energy is God Himself. To attain this kind of love, however, is a sign of the highest inner experience, one connected with the vision of God. The way Elder Joseph speaks bears witness that he knew this experience himself, while he also explains that reaching it requires prolonged ascesis, or ascetic discipline. We must love our neighbor because we must love God, and the sacrifices demanded by this love of neighbor flow from our sacrifice of ourselves for the love of God. Because God is love, He asks love of us; and we know that we love Him when we also love our neighbor. Therefore, the more eagerly a person runs to help another,

the more abundantly the grace of the Lord rests upon him. In general, love for God presupposes love for one’s neighbor: once you love God, you will also love your neighbor in Him. Elder Joseph explains that prayer contributes greatly to the birth and growth of love for God within us. When this love is active in us, it pours forth toward our neighbor and then toward all creation, manifesting itself above all as compassion for every person and every creature. Thus, the more we love God, the more we love other people. Conversely, the more we love other people, the more we love God. Love for our neighbor and love for God both make us receptive and sensitive to God’s love for us, because they lead us into grace and therefore into the presence and divine uncreated energy of God within us. God is love.

The words of Saint John are thus confirmed: “God is love, and he who abides in love abides in God, and God in him.” Because love is at once a manifestation of our love for God and our neighbor and a manifestation of God’s love for us, we may say that when we love, an exchange takes place: we offer back to God what He has given us. As John the Evangelist says, “We love Him because He first loved us.” Love of neighbor is founded on the fact that we are all brothers by nature in Adam and by grace in Christ. It is founded, in other words, on a twofold spiritual kinship. This spiritual kinship takes precedence over kinship according to the flesh. It also does away with the differences that may exist among people,

whether differences of sex, age, or anything else, and gives greater weight to our fundamental unity before God. Our brotherhood by nature in Adam is ultimately founded on God as Creator, while our brotherhood by grace in Christ is founded on God as Savior. This means that love of neighbor always has God Himself as its foundation. For this reason, when we love God as Creator and Christ as Savior, we will also love our neighbor as ourselves. Our love for our neighbor is also founded, in a particular way, on the love Christ showed for mankind, which we must take as our model. Christ suffered, enduring a storm of insults and abuse, as well as spitting, blows, nails, the spear, and death. He forgave His persecutors; He suffered and sacrificed Himself out of love for mankind.

We must accept the sacrifices and sufferings required by love of neighbor, remembering that whatever Christ suffered, He suffered out of love for us. Our prayer should be: “Count me worthy, O Lord, to love You as much as You have loved me.” Love is a powerful aid in the spiritual struggle. Through love we conquer more easily than through other weapons, because, moved and strengthened by love, we need less effort, and the sacrifices we endure become lighter. When love is present in the spiritual struggle, we do not feel the pain bound up with that struggle. Love for all, together with obedience to the elder, is a person’s chief stronghold against the schemes and assaults of the devil. The devil cannot enter where the bond of love is found, and nothing can do as much as love to calm anger and all the passions.

In this way, love quickly leads us to apatheia, freedom from the passions, and soon enables us to attain great spiritual heights. Through love we obtain forgiveness for our faults and purification from our passions. “Have love,” the elder counsels, “and everything will be forgiven you.” In closing, I would like to emphasize that Elder Joseph’s teaching on love of neighbor was expressed not only in his counsels, but also in his example. His life continually reveals this to us: he cared for the spiritual state and future of his children in Christ. This man, who lived in strict solitude, embraced the whole world through his prayer and was constantly concerned for the salvation of all people. His letters bear witness to his profound solidarity with his spiritual children: he rejoiced in each one’s progress, suffered with each one through the difficulties they faced, prayed for all without measure, and sacrificed himself for their salvation. The elder testifies that, in the words of the Apostle Paul, he became all things to all people. Elder Joseph’s solidarity with his spiritual children and with all mankind, and his desire for their spiritual progress and salvation, did not always meet with a response. On the contrary, he suffered greatly, which bears further witness to the depth of his love.

Like other great spiritual men, he had such love for his neighbor that he preferred to lose Paradise rather than enter it alone. “All night long,” the elder confesses, “I pray and cry out: Either save Your servants, O Lord, or blot me out as well. I do not want Paradise.” And to one of his spiritual children he wrote: “Together we shall go to Paradise, and if I do not bring you in, neither will I remain there.” Know from these words the surpassing abundance of his love in Christ Jesus our Lord.

Many thanks to the professor for the subject he presented to us, as you have understood: “Love of Neighbor According to the Teaching of Elder Joseph,” and not, as I mistakenly said, “The Stages of Spiritual Perfection.”

Θα δώσουμε το λόγο ευθύς αμέσως στον λόγιο ερευνητή και καθηγητή Πατρολογίας στο Στρασβούργο, τον κ. Ζαν Κλον Λαρσέ, ο οποίος έχει ασχοληθεί ιδιαίτερα με την Πατερική Θεολογία, έχει επίσης μελετήσει και έχει γράψει για τον Άγιο Σιλουανό, και εγώ πέρυσι που τον άκουσα στην Αθήνα, σε μια ανάλογη εκδήλωση για την έλευση και την άρση της Χάριτος, πραγματικά εντυπωσιάστηκα από τη βαθύνοια και οξύνοια των λόγων του. Θα μας αναπτύξει, λοιπόν, το θέμα «Η αγάπη προς τον πλησίον σύμφωνα με τη διδασκαλία του Γέροντος Ιωσήφ του Ησυχαστού».

Θα διαβάσει ένα μικρό απόσπασμα καταρχήν στα γαλλικά και εν συνεχεία ο πατήρ Ισαάκ θα μας διαβάσει ολόκληρη την εισήγηση μεταφρασμένη και, στο τέλος, πάλι ένα μικρό απόσπασμα στα γαλλικά. Παρακαλώ.

Η διδασκαλία του Γέροντος Ιωσήφ του Ησυχαστού περί της αγάπης του πλησίον τοποθετείται σε ευθεία γραμμή με τη διδασκαλία της Αγίας Γραφής και την Πατερική Παράδοση. Ωστόσο, ορισμένα πρωτότυπα χαρακτηριστικά, τα οποία συνδέονται τόσο με την άσκηση της πνευματικής πατρότητος, όντος επικεφαλής μιας αδελφότητος, αλλά και εκ των περιστάσεων οδηγηθείς να συμβουλεύει επίσης και μέλη άλλων αδελφοτήτων, όσο επίσης και με την προσωπική εσωτέρα εμπειρία του. Προκαλεί εντύπωση το γεγονός ότι οι περισσότερες παρατηρήσεις του Γέροντος Ιωσήφ του Ησυχαστού περί της αγάπης του πλησίον σχετίζονται με τη ζωή της μοναχικής αδελφότητας. Εκ των προτέρων πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι η σπουδαιότητά τους δεν περιορίζεται σε αυτή, αλλά έχουν επίσης αξία και για όσους ζουν στον κόσμο, καθώς η μοναχική αδελφότητα είναι ή πρέπει να είναι, όσον αφορά τον τρόπο ζωής της, ένα πρότυπο για την εκκλησιαστική κοινότητα και γενικότερα για την κοινωνία των ανθρώπων.

Στοιχείο της χριστιανικής κοινής ζωής είναι ο σύνδεσμος της αγάπης μεταξύ των αδελφών. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο πλείστες συμβουλές του Γέροντος Ιωσήφ αφορούν κατά προτεραιότητα τον τρόπο με τον οποίο μπορεί κανείς να διατηρήσει αυτόν το σύνδεσμο της αγάπης, τον οποίο ο διάβολος επιζητεί διαρκώς να καταστρέψει. Η απώλειά του έχει πνευματικές συνέπειες πολύ αρνητικές, τόσο για την αδελφότητα στο σύνολό της όσο και για κάθε ένα από τα μέλη της. Επομένως, προτού να αναφερθούμε στις βάσεις, στη φύση και τα αποτελέσματα της αγάπης του πλησίον, οφείλουμε να τη θεωρήσουμε εμμέσως, εξετάζοντας τις συνθήκες υπό τις οποίες εγκαθίσταται, εδραιώνεται και διατηρείται. Για τον Γέροντα Ιωσήφ, ο κύριος εχθρός της αγάπης προς τον πλησίον, εκείνο το οποίο την εμποδίζει να ολοκληρωθεί ή εκείνο το οποίο απειλεί να καταστρέψει το σύνδεσμο της αγάπης, είναι

η κρίση του πλησίον. Καθώς ο άνθρωπος κοιτάζει τα λάθη ή τις ελλείψεις των άλλων, βρίσκεται συνεργός του πονηρού, ο οποίος αναζητεί να φέρει την αντίθεση μεταξύ των ανθρώπων και να καταστρέψει το σύνδεσμο της αγάπης που υπάρχει μεταξύ των αδελφών, για να κατακτήσει τις ψυχές τους και να τους κάνει παίγνιο της κακίας και πανουργίας του. Αυτός ο οποίος κρίνει τον άλλον αμέσως χάνει τη χάρη και γίνεται απρόκοπος εις το αγαθόν. Η κατάκριση είναι βαθιά συνδεδεμένη με την αυτοδικαίωση, δηλαδή με το να θεωρεί κανείς τον εαυτό του ως δίκαιο και, κατά συνέπεια, ως σημείο αναφοράς ή ως κανόνα, και με το να δικαιολογεί τις δικές του ελλείψεις και τα δικά του λάθη. Για το λόγο αυτό και το κύριο μέσον για να αποφύγει κανείς να κρίνει τον άλλον είναι να αποκτήσει αυτογνωσία και να κρίνει τον εαυτό του, να

γνωρίσει την ιδία ασθένεια, τα πάθη και ελαττώματα, να αποκτήσει συνείδηση της δικής του αμαρτίας και να καταδικάζει τον εαυτό του. Θα πρέπει ταυτοχρόνως να είναι κανείς εντελώς τυφλός όσον αφορά τις ελλείψεις των άλλων και, εξ αντιθέτου, να είναι προσεκτικός να ανακαλύψει τα προτερήματά τους, διότι ο Θεός έχει δώσει προτερήματα ιδιαίτερα σε κάθε άνθρωπο και, για να είναι κανείς δίκαιος προς τον Θεό, θα πρέπει να τα αναγνωρίζει. Επειδή όλοι οι άνθρωποι δεν εδέχθησαν από τον Θεό τα ίδια χαρίσματα, δεν μπορεί να κρίνουμε τον άνθρωπο διότι δεν έχει το ένα ή το άλλο χάρισμα και παρουσιάζει το ένα ή το άλλο ελάττωμα, καθιστώντας τον έτσι υπεύθυνο και κατηγορώντας τον. Καθώς όλα τα αγαθά που διαθέτουν οι άνθρωποι προέρχονται από τον Θεό, εάν ένας άνθρωπος στερείται το ένα ή το άλλο χάρισμα, θα πρέπει να λέμε ότι αυτό συμβαίνει επειδή ο Θεός δεν του το έδωσε.

Αντί να προσάπτουμε στον πλησίον την απουσία αυτού του χαρίσματος, θα πρέπει να τον συμπαθούμε και να ζητούμε από τον Θεό να του δώσει αυτό το οποίο του λείπει. Αλλά επειδή ο Θεός δίδει πλουσίως τη χάρη Του σε όλους, θα πρέπει επίσης να γνωρίζουμε ότι, αν ο πλησίον δεν έχει κάποιο συγκεκριμένο πνευματικό χάρισμα, τούτο συμβαίνει επειδή διάφοροι παράγοντες τον εμποδίζουν να το λάβει από τον Θεό. Ο γέροντας Ιωσήφ υπενθυμίζει τους τρεις εχθρούς που πολεμούν το ανθρώπινο γένος: τον διάβολο, την πεπτωκυία φύση και την κακή συνήθεια. Όταν ο πλησίον διαπράττει κάποιο λάθος, αυτούς τους τρεις εχθρούς θα πρέπει να καταδικάσουμε και όχι τον πλησίον. Ο πλησίον μας είναι μόνο το θύμα των τριών αυτών αντιπάλων και έτσι μάλλον πρέπει να του δείχνουμε συμπάθεια και να παρακαλούμε να ελευθερωθεί από αυτούς. Ο γέροντας σημειώνει σε αρκετές επιστολές του

κυρίως υπεύθυνος των ελαττωμάτων που διαπράττουν οι άνθρωποι είναι ο διάβολος, καθώς είναι εισαγωγεύς του κακού στον κόσμο, όλων των κακών ο υπαίτιος και αυτός που ωθεί τους ανθρώπους στην αμαρτία. Μπορούμε επομένως να είπουμε ότι κανείς άλλος δεν πταίει παρά μόνον αυτός και, κατά συνέπεια, αυτόν και εμείς πρέπει να πολεμήσουμε εφ' όρου ζωής, όχι τους αδελφούς, αλλ' αυτόν όπου τους κινεί να λογίζονται και να πράττουν παν κακόν, φανερόν ή κρυπτόν. Πρέπει λοιπόν ο πλησίον μας να είναι προ των οφθαλμών μας απαλλαγμένος από κάθε ευθύνη για τις ελλείψεις και τα λάθη του και, αν τον κρίνουμε, εμείς οι ίδιοι είμαστε ένοχοι αυτής της κρίσεως. Ένα άλλο εμπόδιο για την αγάπη του πλησίον είναι ο θυμός. Ακολουθώντας τη διδασκαλία των Πατέρων, κυρίως του Ευαγγελίου και του Αγίου Μαξίμου του Ομολογητού,

ο Γέροντας Ιωσήφ υπενθυμίζει ότι ο θυμός είναι νεύρο ψυχής. Και μας εδόθη από τον Θεό μόνο για να τον μεταχειριζόμαστε εναντίον της αμαρτίας, να πολεμούμε τα πάθη, να αποκρούουμε τις προσβολές του διαβόλου. Εάν θυμώνουμε κατά τον αδελφό μας, κάνουμε κακή χρήση του θυμού. Πρέπει να μην ομιλούμε εις τον υβρίζοντα ή ατιμάζοντα ή ελέγχοντα ή πολυειδώς πειράζοντα εμάς άνευ λόγου. Και αυτός ο Όφις θα στρίψει μέσα στην καρδία, θα ανέλθει μέχρι το λαιμόν και, αφού δεν θα του δώσουμε διέξοδο, θα πνιγεί και θα σκάσει. Και όταν αυτό επαναληφθεί ολίγας φοράς, θα ολιγοστεύσει και θα παύσει τελείως. Οι κατηγορίες, οι ύβρεις, οι περίγελοι που υφιστάμεθα από τους ανθρώπους στην πραγματικότητα δεν προέρχονται από αυτούς, αλλά από τον Διάβολο, ο οποίος τους κινεί και τους βάζει να ενεργούν με τον τρόπο αυτόν. Για το λόγο αυτό δεν πρέπει να θεωρούμε ως υπευθύνους τους ανθρώπους και δεν πρέπει να έχουμε μνησικακία για αυτούς.

Οι προσβολές που προέρχονται από τους ανθρώπους ή μάλλον από τον διάβολο που ενεργεί διαμέσου αυτών πρέπει να θεωρηθούν από εμάς ως πειρασμοί, τους οποίους οφείλουμε να υπομείνουμε για να βγούμε νικητές. Πρέπει να σκεφτόμαστε ότι ο Θεός είναι Αυτός ο οποίος επιτρέπει αυτούς τους πειρασμούς εξαιτίας των παθών μας, δίδοντάς μας με τον τρόπο αυτόν ένα μέσον ώστε, αν υπερβούμε αυτές τις δοκιμασίες, να έλθουμε στην απάθεια.

Επομένως, αν δεν βαστάσουμε αυτούς τους πειρασμούς, αντιτιθέμεθα στο θέλημα του Θεού και Τον πολεμούμε. Προς τους ανθρώπους πρέπει να έχουμε υπομονή καθ' εκάστην, να μην κατακρίνεις τους αδελφούς εάν σφάλλουν, αλλά να βαστάζεις αυτούς. Όποτε υφιστάμεθα μία οποιαδήποτε αδικία από τον πλησίον, δεν θα βρούμε το δίκαιο απαιτώντας το, αλλά μέσα από την υπομονή. Γνωρίζουμε ότι το παράγγελμα «γνώθι σαυτόν» καταλαμβάνει μια θέση σημαντική στη διδασκαλία του Γέροντος Ιωσήφ, ο οποίος, ακολουθώντας τον Μέγα Αντώνιο, έδωσε ένα χριστιανικό νόημα σε αυτό το ρητό, το οποίο βρισκόταν στο αέτωμα του ναού του Απόλλωνος στους Δελφούς και το οποίο ο Σωκράτης είχε αναγάγει σε βασική αρχή της φιλοσοφίας του. Για τον Γέροντα Ιωσήφ, η γνώση του εαυτού μας σημαίνει πριν απ' όλα τη γνώση της αμαρτωλής καταστάσεώς μας και των αδυναμιών μας. Αυτή η μέθοδος επιδέχεται πλήθος εφαρμογών στον πνευματικό τομέα. Κυρίως συμβάλλει στην εδραίωση και τη διατήρηση της αγάπης του πλησίον, βοηθώντας μας να μην τον κρίνουμε και να μην τον καταδικάζουμε και να έχουμε, αντιθέτως, συμπάθεια προς αυτόν. Ο Θεός επιτρέπει τους δαίμονες να μας πειράζουν και δίνει άδεια να υφιστάμεθα δοκιμασίες, για να μας βοηθήσει με τον τρόπο αυτό να καταλάβουμε τις αδυναμίες των άλλων,

να έχουμε συμπάθεια προς αυτούς και να υπομένουμε τους πταίοντας. Η γνώση του εαυτού μας μάς επιτρέπει να συνειδητοποιήσουμε την κοινή καταγωγή, την κοινή αδυναμία, την κοινή αστάθεια, την κατάσταση της πτώσεως που μοιραζόμαστε με τους άλλους. Μας επιτρέπει να δούμε ότι χοῦς ἐσμέν καὶ εἰς χοῦν ἀπελευσόμεθα. Εκ τούτου, εάν πάντες είμεθα πηλός, όλες οι εμπαθείς σχέσεις που έχουμε με τους άλλους και κυρίως οι μεταξύ μας αντιπαλότητες είναι όχι μόνο γελοίες αλλά και αξιολύπητες. Η γνώση του εαυτού μας μάς οδηγεί περισσότερο να βλέπουμε στους άλλους όχι πλέον τις ελλείψεις αλλά τα χαρίσματά τους. Η γνώση του εαυτού μας συμβάλλει στην εδραίωση της ταπεινώσεως στην ψυχή, καθώς μας οδηγεί στην αναγνώριση των σφαλμάτων και των αδυναμιών μας και μας δείχνει ότι δεν είμαστε καλύτεροι από τους άλλους. Όλα τα μέσα τα οποία οδηγούν στην ταπείνωση είναι πολύτιμα, διότι η ταπείνωση είναι απαραίτητη

για να διατηρηθεί ο σύνδεσμος της αγάπης, η οποία κινδυνεύει από τις προμνημονευθείσες συμπεριφορές. Εκ της περηφανίας και της θεωρίας του εαυτού μας ως κανόνος και ως σημείου αναφοράς κρίνουμε και καταδικάζουμε τους άλλους. Εκ της περηφανίας επίσης δεν δεχόμεθα τους ελέγχους ή τις κατηγορίες των άλλων. Εκ της περηφανίας αντιτιθέμεθα προς αυτούς. Η ταπείνωση μας απελευθερώνει όχι μόνο από την κατάκριση αλλά και από τον θυμό, ο οποίος είναι μία εκδήλωση της κενοδοξίας. Αυτός ο οποίος είναι ταπεινός όχι μόνο δεν αναζητεί τις τιμές και τους επαίνους, όχι μόνο δεν ψάχνει να δικαιολογηθεί, αλλά δέχεται και βαστάζει τις ύβρεις και τις κατηγορίες και φτάνει μέχρι του σημείου να θεωρεί τον εαυτό του ένοχο και να μετανοεί για τα λάθη για τα οποία κατηγορείται και δεν τα έπραξε. Όποτε βλέπει να σφάλλει ο άλλος και πριν να προλάβει ο άλλος να ζητήσει συγχώρεση,

να του βάζει μετάνοια λέγοντας «ευλόγησον», ως να είναι ο ίδιος ένοχος των σφαλμάτων. Για να διατηρήσουμε το σύνδεσμο της αγάπης με τον πλησίον, είναι επίσης ουσιαστικό το να συγχωρούμε. Πρέπει να συγχωρούμε εν παντί και πάντοτε τα σφάλματα των άλλων προς εμάς. Πρέπει να έχουμε συνείδηση ότι η πνευματική οδός περνά υποχρεωτικώς από τη συγχώρηση. Μόνον εάν συγχωρούμε τους αδελφούς μας θα μπορέσουμε να συγχωρεθούμε από το Θεό και να Του ζητήσουμε μετά παρρησίας στην Κυριακή Προσευχή: «Και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών». Για να μας βοηθήσει να καταλάβουμε ότι δεν πρέπει να βλέπουμε τα σφάλματα των άλλων ούτε να τους κρίνουμε, ούτε να ταραζόμεθα από τις κατηγορίες και λοιδορίες τους,

ότι πρέπει πάντοτε να συγχωρούμε, ο Γέροντας Ιωσήφ χρησιμοποιεί μια εικόνα, την οποία συναντούμε αρκετές φορές στις επιστολές του. Να είμαστε όπως ο σπόγγος, ο οποίος σπογγίζει, πλένει και σβήνει τα σφάλματα του πλησίον. Όποιος ενεργεί με τον τρόπο αυτόν, αυτός καθαρίζεται, δηλαδή καθαίρεται από τα σφάλματά του και λαμπρύνεται περισσότερον. Αυτός φθάνει εις μεγάλα μέτρα. Συμφώνως προς τη διδασκαλία των Ευαγγελίων και του Αποστόλου Παύλου, ο Γέροντας συνιστά να νικούμε πάντοτε το κακό δια του αγαθού: να μην πειράζεις και να σε πειράζουν, να μην κλέπτεις και να σε κλέπτουν, να ευλογείς και να σε καταρώνται, να ελεείς και να σε αδικούν, να επαινείς και να σε κατακρίνουν. Εάν βρεθούμε στην υποχρέωση να διορθώσουμε τους άλλους, πράγμα το οποίο σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να είναι μια υποχρέωση που μας επιβάλλει η αγάπη, πρέπει αφενός ο εαυτός μας να βρίσκεται σε ειρήνη, χωρίς καθόλου θυμό, ώστε να ενεργήσουμε απαθώς και με διάκριση. Και αφετέρου πρέπει αυτό να γίνει εν πραότητι.

Ωστόσο, γενικώς δεν ταιριάζει να ασχολούμεθα με αυτό που κάνουν οι άλλοι, ως προσημειώθη, όχι από αδιαφορία ή αναισθησία σε αυτό το οποίο είναι οι άλλοι, αλλά από άρνηση να εμπλέκεται κανείς σε αυτό το οποίο κάνουν και να κρίνει τις πράξεις τους και, διαμέσου αυτών, τους ανθρώπους. Ο Γέροντας Ιωσήφ εντάσσεται στη μακρά παράδοση πατερικής σοφίας, η οποία θεωρεί την ιδιοπραγία, δηλαδή το να ασχολείται κανείς μόνο με τις δικές του υποθέσεις, μια θεμελιώδη αρχή της κοινοβιακής ζωής. Η αγάπη πρέπει να εκτείνεται προς πάντας αδιακρίτως. Ο σεβασμός μας, η συμπάθειά μας και η αγάπη μας πρέπει να περιλαμβάνουν όλους τους ανθρώπους, επαγρυπνώντας να μην περιφρονούμε τους ελαχίστους και εξουθενωμένους.

Η αγάπη για τον πλησίον, όπως η αγάπη για το Θεό, δεν είναι ένα συναίσθημα της φύσεως. Εάν είναι ένα συναίσθημα της φύσεως, τότε δεν έχει για μας καμία αξία πνευματική, διότι δεν είναι κάτι που το επιλέγουμε αλλά μια αυθόρμητη τάση της ιδιαίτερής μας φύσεως. Η πνευματική αγάπη για τον πλησίον, καθώς και η πνευματική αγάπη για το Θεό, είναι αποτέλεσμα της χάριτος του Θεού, είναι χάρισμα υπερφύσιν. Και αυτή η αγάπη στην πλέον υψηλή της μορφή διακρίνεται από μια απλή αρετή, η οποία ανήκει ακόμη στην τάξη της φύσεως και η οποία ως τοιαύτη χαρακτηρίζεται από την αστάθεια. Προτού λάβουμε τη χάρη, συνεχώς αλλοιούμεθα, παραδείγματος χάριν προς αγάπη και προς μίσος. Όμως, αφού τη Θεία χάρη ενεργούμεθα, τότε παύουν οι συνεχείς αυτές τροπές και αλλοιώσεις της ψυχής. Όπερ σημαίνει όχι ότι η ψυχή μένει αναλλοίωτος, αλλά ότι γίνεται δυσκίνητος προς το κακόν.

Η Θεία Ενέργεια της Αγάπης, παρούσα και ενεργούσα στον άνθρωπο, είναι ασυγκρίτως ανωτέρα από την αγάπη η οποία εκδηλώνεται ως απλή αρετή και ως απλή τήρηση της εντολής της αγάπης προς τον πλησίον, διότι αυτή η Ενέργεια είναι ο ίδιος ο Θεός. Ωστόσο, το να φτάσει κανείς σε αυτό το είδος της αγάπης είναι ενδεικτικό μιας υψηλοτάτης εσωτερικής εμπειρίας, η οποία συνδέεται με τη θέα του Θεού. Ο τρόπος με τον οποίο ο Γέροντας Ιωσήφ ομιλεί μαρτυρεί ότι ο ίδιος ήταν γνώστης, ενώ διευκρινίζει ότι, για να φτάσει κανείς εκεί, προϋποτίθεται μακρά άσκηση. Οφείλουμε να αγαπούμε τον πλησίον, διότι οφείλουμε να αγαπούμε τον Θεό, και οι θυσίες που επιβάλλει αυτή η αγάπη προς τον πλησίον απορρέουν εκ της θυσίας του εαυτού μας για την αγάπη του Θεού. Επειδή ο Θεός είναι αγάπη, την αγάπη ζητεί από εμάς, και τότε γνωρίζετε ότι Τον αγαπώμεν, όταν εμείς αγαπώμεν και τον πλησίον μας. Και επομένως, όσον ο άνθρωπος τρέχει να βοηθήσει τον άλλο,

η χάρις του Κυρίου περισσεύει εις αυτόν. Γενικώς η αγάπη του Θεού προϋποθέτει την αγάπη του πλησίον: αφού τον Θεό να αγαπήσεις, τότε και τον πλησίον σου να αγαπήσεις εις Αυτόν. Ο Γέροντας Ιωσήφ εξηγεί ότι η προσευχή συμβάλλει εν πολλοίς στη γέννηση και την ανάπτυξη εντός μας της αγάπης του Θεού και ότι, όταν αυτή η αγάπη ενεργεί εν ημίν, ξεχύνεται προς τον πλησίον και εν συνεχεία προς άπαντα τα κτίσματα και εκδηλώνεται κυρίως με το αίσθημα της συμπάθειας προς όλους τους ανθρώπους και τα δημιουργήματα. Έτσι, όσο περισσότερο αγαπούμε το Θεό, τόσο περισσότερο αγαπούμε τους ανθρώπους. Αντιστρόφως, όσο περισσότερο αγαπούμε τους ανθρώπους, τόσο περισσότερο αγαπούμε τον Θεό. Η αγάπη προς τον πλησίον και η αγάπη για το Θεό μάς καθιστούν αμφότερες δεκτικούς και ευαίσθητους στην αγάπη την οποία έχει ο Θεός για μας, καθώς μας οδηγούν στη χάρη και, επομένως, στην παρουσία και την ενέργεια εν ημίν του Θεού, ο οποίος αγάπη εστί.

Επιβεβαιώνεται ο λόγος του Αγίου Ιωάννου: «Ο Θεός αγάπη εστί και ο μένων εν τη αγάπη εν τω Θεώ μένει και ο Θεός εν αυτώ». Επειδή η αγάπη αποτελεί ταυτοχρόνως τόσο εκδήλωση της αγάπης μας για τον Θεό και τον πλησίον όσο και εκδήλωση της αγάπης του Θεού για μας, μπορούμε να πούμε ότι, όταν αγαπούμε, παράγεται μια συναλλαγή και έτσι αποδίδουμε στο Θεό αυτό το οποίο μας έδωσε. Κατά το λόγο του Ευαγγελιστού Ιωάννου, «ημείς αγαπώμεν Αυτόν, ότι Αυτός πρώτος ηγάπησεν ημάς». Η αγάπη του πλησίον έχει ως θεμέλιο το γεγονός ότι όλοι είμεθα αδελφοί κατά φύσιν εν Αδάμ και κατά χάριν εν Χριστώ. Θεμελιώνεται δηλαδή σε μια διπλή συγγένεια του πνεύματος. Αυτή η συγγένεια του πνεύματος προηγείται της συγγενείας εν σαρκί. Καταργεί επίσης διαφορές που είναι δυνατόν να υπάρξουν μεταξύ των ανθρώπων,

αναφέρονται στο φύλο, την ηλικία ή άλλες, και περισσότερο λογαριάζει τη θεμελιώδη ενότητα ενώπιον του Θεού. Η αδελφοσύνη κατά φύσιν εν Αδάμ θεμελιώνεται στην πραγματικότητα στο Θεό ως πλάστη, ενώ η αδελφοσύνη κατά χάριν εν Χριστώ θεμελιώνεται στο Θεό ως σωτήρα. Όπερ σημαίνει ότι η αγάπη του πλησίον πάντοτε έχει ως θεμέλιο τον ίδιο το Θεό. Γι' αυτό το λόγο, άλλωστε, όταν αγαπήσουμε τον Θεό ως πλάστη και τον Χριστό ως σωτήρα, τότε και τον πλησίον θα αγαπήσουμε ως εαυτόν. Η αγάπη μας για τον πλησίον θεμελιώνεται επίσης και εξ ιδιαιτέρου τρόπου στην αγάπη που έδειξε ο Χριστός για τους ανθρώπους και πρέπει να τη λαμβάνουμε ως πρότυπο. Ο Χριστός υπέφερε, υπομένων χειμώνα ύβρεων και λοιδοριών, αλλά ακόμη τους εμπτυσμούς, τα ραπίσματα, τους ήλους, τη λόγχη, τον θάνατον. Συγχώρησε τους διώκτας Του, υπέφερε και θυσιάστηκε για την αγάπη των ανθρώπων.

Να δεχόμαστε τις θυσίες και τις οδύνες που επιβάλλει η αγάπη του πλησίων, θεωρώντας πως ό,τι ο Χριστός υπέφερε, το υπέφερε για τη δική μας αγάπη. Η προσευχή μας πρέπει να είναι: «Αξίωσόν με, Κύριε, να Σε αγαπήσω, όσον Εσύ με ηγάπησας». Η αγάπη είναι μια ισχυρή βοήθεια στον πνευματικό αγώνα. Με την αγάπη νικούμε πιο εύκολα από ό,τι με τα άλλα όπλα, διότι, κινούμενοι και ενισχυόμενοι από αυτήν, έχουμε ανάγκη από λιγότερες προσπάθειες και οι θυσίες τις οποίες υφιστάμεθα θα γίνονται πιο ελαφρές. Στον πνευματικό αγώνα, όταν υπάρχει αγάπη, δεν αισθανόμαστε την οδύνη που συνδέεται με αυτόν τον αγώνα. Η αγάπη προς όλους είναι, μαζί με την υπακοή στον Γέροντα, το κύριο οχύρωμα του ανθρώπου προς τις μεθοδίες και τις προσβολές του διαβόλου. Ο διάβολος πράγματι δεν δύναται να εισέλθει όπου ευρίσκεται ο σύνδεσμος της αγάπης, και ουδέν άλλο δύναται τόσο να βοηθήσει και να κατευνάσει τον θυμό και όλα τα πάθη όσον η αγάπη.

Οδηγεί έτσι συντόμως στην απάθεια και συντόμως επιτρέπει να φτάσουμε εις μέτρα μεγάλα. Με την αγάπη επιτυγχάνουμε τη συγχώρεση των σφαλμάτων μας και την κάθαρση από τα πάθη μας. «Να έχετε αγάπη», συμβουλεύει ο Γέροντας, «και όλα θα σας είναι συγχωρημένα». Τελειώνοντας, θα ήθελα να υπογραμμίσω ότι η διδασκαλία του Γέροντος Ιωσήφ περί αγάπης του πλησίων είναι εκφρασμένη όχι μόνο με τις συμβουλές του, αλλά και με το παράδειγμά του. Η ζωή του μάς το αποκαλύπτει διαρκώς: να μεριμνά την πνευματική κατάσταση και το μέλλον των εν Χριστώ τέκνων του. Αυτός ο άνθρωπος, ο οποίος έζησε μέσα σε αυστηρή μόνωση, αγκάλιαζε τον κόσμο ολόκληρο με την προσευχή του και είχε διαρκώς ανησυχία για τη σωτηρία όλων των ανθρώπων. Οι επιστολές του μαρτυρούν για τη βαθιά συστράτευσή του στο πλευρό των πνευματικών του τέκνων, καθώς χαίρεται για την πρόοδο του καθενός, αλλά επίσης υποφέρει με τον καθένα για τις δυσκολίες που διέρχεται, προσεύχεται για όλους χωρίς μέτρο και θυσιάζεται για τη σωτηρία τους. Ο Γέροντας μαρτυρεί ότι, κατά τον λόγο του Αποστόλου Παύλου, εγένετο τα πάντα τοις πάσι. Η συστράτευση του Γέροντος Ιωσήφ στο πλευρό των πνευματικών του τέκνων και για χάρη όλων των ανθρώπων, η επιθυμία του για την πνευματική τους πρόοδο και τη σωτηρία τους, δεν έβρισκε πάντοτε ανταπόκριση. Αντιθέτως, μεγάλως υπέφερε, όπερ επιπλέον μαρτυρεί περί του βάθους της αγάπης του.

Όπως και άλλοι μεγάλοι πνευματικοί άνδρες, είχε τόση αγάπη για τον πλησίον, που προτιμούσε να χάσει τον παράδεισο, παρά να εισέλθει μόνος του. «Όλην την νύχτα», εξομολογείται ο Γέροντας, «προσεύχομαι και φωνάζω: ή σώσε τους δούλους σου, Κύριε, ή και εμένα σβήσε. Δεν θέλω παράδεισον». Και σε ένα από τα πνευματικά του τέκνα έγραψε: «Μαζί θα πάμε στον παράδεισο, και αν δεν βάλω εσένα, μήτε εγώ δεν κάθομαι μέσα». Γνώθι εκ των λόγων την υπερβολή της αγάπης εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών.

Ευχαριστώ πολύ τον κύριο καθηγητή για το θέμα, όπως καταλάβατε, που μας ανέπτυξε: η αγάπη προς τον πλησίον σύμφωνα με τη διδασκαλία του γέροντος Ιωσήφ, και όχι, όπως κατά λάθος είπα, οι βαθμίδες της πνευματικής τελειώσεως.