Presentation by Bishop Pankraty of Troitsk, Session B3

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

As we know, the influence of Saint Joseph the Hesychast is not limited to Greece or the Greek world, but extends throughout universal Orthodoxy. Bishop Pankraty of Troitsk will now speak to us about this influence in Russia, particularly on Russian monasticism, which, after passing through a period of martyrdom, undoubtedly has a special need for direction and renewal. His talk is entitled “The Influence of Saint Joseph the Hesychast on Russian Monasticism.”

Each paragraph will then be translated from Russian, and the entire talk will be read in Greek. At the end, the talk will once again close with a brief epilogue. You have the floor.

When one carefully examines the history of Russian asceticism, one cannot help recognizing its unbroken connection with the Athonite and Byzantine tradition. This is an organic relationship, consisting not so much in external influences as in inner continuity and the realization of shared ideas and aspirations.

It is the inner unity and harmony of our traditions. In the same way, no individual ascetic can be separated from the harmony of the whole choir, from the life of Orthodox monasticism as a whole. Saint Joseph the Hesychast, a leading figure in the ascetic and contemplative renewal of twentieth-century Greece, has already become beloved in Russia and indispensable to the new generation of monastics—perhaps even more so than the radiant models of the distant past. The books of the Elder and his disciples that are available to us in Russian translation are read and loved. For many they have become handbooks, and in many monasteries they are read during meals more often than other spiritual readings.

Contemporary Russian monasteries are still passing through a preliminary stage of inner development, in which the foundations of future asceticism are being laid anew. Here the organization of communal life was not only destroyed down to its foundations, like the physical buildings and churches, but was also shaken at its very base because its continuity was broken. Even examples of a correct understanding of spiritual life remain very rare.

In these circumstances, Elder Joseph’s legacy becomes an even more important point of reference, because it does not allow us to forget the purpose of monastic tonsure and dispels both complacency and the tendency to rest on past attainments. The teaching set forth in the Ten-Voiced Trumpet, born of experience, leaves no room for merely approximate interpretations of spiritual life. The vagueness of theoretical constructions disappears before the clarity of experiential knowledge.

History shows us that indifference toward perfection in Christ, and a false understanding of it, have always borne witness to a society’s spiritual decline and have inevitably been accompanied by a departure from the Patristic Tradition. Indifference toward acquiring grace is characteristic of the spirit of this world and foreshadows the disastrous replacement of Christianity by various substitutes.

Christian perfection is precisely the purpose for which Christ became incarnate: “That they may be made perfect in one, and that the world may know that You sent Me and have loved them as You have loved Me.”

It is precisely for this that He calls us to the monastic vocation. We therefore have no right to be indifferent to this calling, because preserving this ideal is the very meaning of monasticism. Elder Joseph of Vatopedi observed that the very life of an elder—his very presence as a person who has truly attained the monastic goal here and now, in our own time—is necessary if the questions of our age are to be answered. In his letters, as well as in the chapters of his teaching on silence, Elder Joseph upheld with extraordinary precision the truth that monastic perfection consists in the state of human nature transformed by divine grace. This state is entirely real and lies beyond all intellectual speculation. It is known through experience, and for that reason it is both momentous and convincing.

Let us focus our attention on those points in his teaching that appear fundamental to a monk’s understanding of his own identity. They therefore serve as a guide not only for those who have entered the spiritual realms described by the Elder, but also for those who are still at the beginning of the path. Saint Joseph the Hesychast unequivocally affirms the absolute necessity of unceasing inner prayer at every level, including the earliest stages of spiritual life. A monk who has not learned the Jesus Prayer does not know why he became a monk. Every bodily labor must be accompanied by the remembrance of God and by turning toward Christ in prayer. In the Elder’s letters, prayer is never treated as merely a canon, a rule of prayer, performed correctly, or as services conducted properly. On the contrary, all these things emphasize the necessity of attending to our inner person.

At the beginning, take care to know yourself well; take care to learn obedience and to acquire the Jesus Prayer: “Lord Jesus Christ, have mercy on me.” It is equally important, from our very first steps, to become accustomed to guarding the nous, the spiritual intellect—something possible only through continual prayer. For those who seek purification, prayer is a means of attaining it. We must be purified through confession, through tears, through pain of soul, and through that which is above all: prayer, which purifies and perfects the human person. For contemplatives, it is the path to theosis. Prayer alone is the heavenly, winged means of reconciliation: flying in the twinkling of an eye, it can bring to our awareness the messages of our God and Savior. It reconciles the two and joins the God of the bodiless Cherubim to lowly, material man.

This wondrous union cannot take place, nor can the nous become still while remaining ever active, unless it is overshadowed by the illumination of divine knowledge, a higher thought comes to it, or it is touched by some other divine uncreated energy. Such an astonishing union cannot restrain the ungovernable and constantly moving nous unless the light of divine knowledge, or another similar divine uncreated energy, overshadows it.

Authentic prayer, then, is a mutual action, a movement in which the human person and God draw near to meet. Let him understand that he does not hold the nous steady by his own power; it is held by Him who governs the breath of the winds, the Creator of all things. These are the words of a laborer in prayer who struggled for many years, keeping his nous in his heart for six hours every night. This labor of prayer is necessary, but the labor itself is not prayer.

Prayer is a particular state of participation in the grace that purifies, comforts, and nourishes the soul. The soul’s renewal through prayer bears witness that the monk is walking on the path of truth. The Elder presented entry into, and abiding in, most divine prayer as the monk’s chief purpose. It is dangerous to seek exalted spiritual states, but it is both permissible and necessary to seek attentive prayer, which brings us into communion with the Lord. The safest guide is metanoia, repentance. When you weep with painful sorrow in your soul because you have sinned and grieved God, consolation and joy come together with your tears. Then the door of prayer opens. Only the Lord can open that door. A person can only knock, remembering that every inclination toward spiritual things belongs, in reality, to grace. Nothing is your own. The pursuit of prayer cannot be reduced to a set quantity or to anything external. It is connected above all with attention of the heart. Prayer is so greatly to be desired that there can be no doubt that it is worth even the greatest sacrifice. Blessedness and self-sacrifice, the love of Christ and the journey with Him to Golgotha, are inseparable in the experience of hesychasm. Such is the divine visitation: the walls disappear, and the ascetic breathes another air—a spiritual air, free and filled with the fragrance of Paradise. But whoever desires this must

walk toward death at every moment. This is the death of the old person, who cuts off communion with God whenever he turns toward worldly things. When the old person dies, the power of the enemy and adversary will be abolished. But do not imagine that this is a mere allegory, or that the ascetic continually feels joy as the old person within him dies. Your inner impulses, perceptions, desires, and feelings are put to death; blood flows from the extreme exertion of prayer. Naturally, this is painful, even though all these powers will rise again in a nature renewed by God. Here we come to the subject of obedience. Thank you.

The dying required by prayer is not the destruction of the old powers of the soul that act according to the elements of this world, but their restoration and transformation into members of the inner person who acts according to Christ. The capacity for true obedience exists only in a strong person. Such a person always remains steadfast and bears the cross of cutting off self-will—the deepest seat of egoism—for the sake of freeing the nous for prayer. Obedience draws near to the queen of the virtues, love. We who have put on the monastic habit have put on obedience; and, being zealots for obedience, we walk in the likeness of our Christ. The yoke of obedience is regarded as the fruit of the other virtues, just as the Cross is the fruit of the Lord’s sufferings.

True obedience, like love, is inseparable from a continual turning toward God. You cannot disobey the eldress, bearing in mind that here you are dealing with God and not with her. This is precisely how the apostolic words resound for the monk: “You were bought at a price; do not become slaves of men.” Obedience offers great help in prayer. The person praying is covered as though by a shadow, by the protection of obedience. He is guarded by the grace of the one who has taken responsibility for his soul before God. In answering the question of who receives grace first, the hesychast or the obedient disciple,

the Elder deliberately abolishes this opposition. For him, hesychia and obedience are inward qualities that complement one another and have the same purpose: that Christ may dwell within us. Without doubt, the obedient disciple receives grace more quickly and remains safe from danger, provided only that he does not fall into negligence. But when Christ enters a person, that person enters hesychia, whether alone or among others, and has peace everywhere. Obedience is the voluntary submission of one’s own will to the will of another for the sake of Christ; and ultimately, that other is Christ Himself.

Obedience cannot be understood apart from directing the nous and the heart toward Christ. It is precisely in this sense that the Fathers place it above prayer and fasting: obedience contains both within itself. The Elder writes that reading illumines the nous and assists prayer. Bodily labor, when kept within limits and when it does not cause inner confusion, is very beneficial and leads to humility. Yet the mere performance of external tasks is nowhere called obedience. Obedience, and the actions performed for its sake, are sacred only when they foster a prayerful disposition; only then do they heal the soul. It follows that prayer and obedience cannot be understood separately from one another. Without self-denial there is no true journey toward God, and without this purpose obedience is transformed into the slavery to men condemned by the Apostle.

The questions we have considered, together with other matters not included in this study but presented beautifully in the letters of Saint Joseph the Hesychast, provide a foundation for understanding Patristic Christianity and monasticism. It is of primary importance that everyone entering the monastic path understand them, especially someone entering a contemporary monastery, because he may very well find himself in an environment where no one will explain them to him. Here we cannot avoid addressing a deeply sorrowful and urgent issue. In a contemporary monastery undergoing restoration, a novice may encounter not only a lack of spiritual guides, but also false instruction and the misuse of ascetic terms and ideas. We shall point out the most widespread false principles, which could be healed through a careful study of the work of Saint Joseph the Hesychast.

On the one hand, voluntary obedience among novice monks is replaced by various forms of people-pleasing; on the other, the spiritual love and responsibility of superiors give way to despotism. Building a cenobitic community on these purely worldly principles leads not only to strange changes in the way monasteries function, but ultimately to distortions in the very understanding of spiritual life. Decisions that each person ought to make for himself—whether he wishes to become a monk, which spiritual guide he should choose, and what purpose they are both pursuing—are instead taken over by some figure of authority, who substitutes his own will for the divine will, crushes the novice’s will, and imagines that this is true obedience. Yet such people prove incapable of true obedience themselves. A second error is to elevate physical labor into an end in itself and a virtue in its own right.

This is done regardless of whether it contributes to spiritual growth. Physical labor, of course, is very beneficial when it is kept within limits and does not cause turmoil. But ordinary daily tasks, when imposed to excess—especially in women’s monasteries—cause not turmoil, but continual exhaustion and a dulling of the mind. In his letter to a Greek female novice, the Elder’s reference to moderate labor presupposes that the superiors are not indifferent to the inner condition of those who perform the monastery’s work. A third error is to set prayer and obedience against each other, so that obedience in practice becomes nothing more than consciously performed work. Yet for the Holy Fathers, as Saint Joseph the Hesychast’s approach shows, prayer and obedience cannot be understood apart from each other.

Even when one is said to be preferred over the other—for example, when it is claimed that obedience is more important for a monk, while noetic prayer is more important for a layperson—this should be understood as directing our attention toward one aspect of a single inner work, according to which aspect bears greater spiritual fruit.

Elder Ephraim of Katounakia advises a young monk not to be troubled if the grace of obedience reduces his time of prayer by half an hour. Because he has laid the proper foundation at the beginning of his monastic life, God will grant him an even greater fullness of prayer during the remaining two and a half hours.

The root of these various errors may lie in our inability to understand correctly certain ascetic concepts that we have read or heard somewhere. This is why at least some experience of the inner life is necessary, for it gradually leads us to understand the profound unity of the different aspects of spiritual struggle. But when the language of the Holy Fathers is used without experiential knowledge of spiritual warfare, the concepts themselves are removed from this all-embracing synthesis, separated from reality, profaned, and distorted. Obedience and humility are then taken as synonyms for having no will of one’s own and for being intimidated, while spiritual growth is understood as promotion to a higher position in the monastery. If we may put it this way, the collective soul of Russian monasticism now appears to be passing through a phase in which

these scattered spiritual concepts must finally be brought together, and vague ideas about spiritual life must be replaced by a more complete and precise understanding. The letters of Saint Joseph the Hesychast are of great help in this. Anyone who reads them attentively discovers that, with remarkable clarity, the Elder explains the essence of a monk’s temptations and examines even the deepest reaches of what takes place within the ascetic. The attentive reader can learn reliable signs for discerning the path of virtue from the path of spiritual delusion. Above all, he can acquire a true understanding of every aspect of monastic life in its organic unity, because the Elder wrote from within a profound synthesis of all the Christian virtues,

a synthesis attained through his many years of strict monastic ascesis. We have now considered a range of subjects that may be very important for us, though still quite limited, and which could be presented on the basis of the material Saint Joseph the Hesychast left us. Without question, matters such as spiritual guidance, confession and metanoia, the praxis of prayer, and the essence of theoria can be understood more deeply with the help of his writings, in the pure spirit of the Patristic Tradition. The Elder’s letters may also be regarded as an excellent handbook for daily cenobitic life.

By entering into their spirit, one can acquire a true monastic disposition; one may find no comparable example in one’s immediate surroundings. With striking clarity, the Elder explains the proper attitude toward tribulations, showing how they correspond to God’s gifts and to our weaknesses and shortcomings. One person is deprived of many things, while many others possess everything. He also explains clearly how relationships should be built. For example, he says that Christ will communicate with you with the same attentiveness with which you speak to others. He writes in such a way that the disposition he expresses so clearly can be applied in many different circumstances. His writings are not a collection of ready-made formulas that become useless when circumstances change, but lessons that cultivate a sound spiritual disposition. The influence of Saint Joseph the Hesychast and his disciples has arisen from this experiential clarity and from the unquestionable authenticity with which they present monastic praxis.

Moreover, the Elder and his disciples describe the inner workings of temptations and the ways of confronting them without placing special emphasis on the peculiar vices of any particular age. The Lord has arranged matters so that every generation receives what it needs for holiness. Bearing witness to the truth of Christ in the midst of a stubborn and slanderous generation is common to the Saints of every age.

Saint Joseph the Hesychast stands preeminent in a struggle that perhaps required him to open a path to holiness through an unfamiliar wilderness. His extraordinary courage, complete self-sacrifice, and integrity of will, together with his sure harmony with the universal Patristic Tradition, led him to become a vessel of abundant grace. Through him, the hesychastic understanding of monasticism was renewed on the Holy Mountain in the twentieth century, and it continues to spread through his disciples and successors in many different countries. Russian monasticism has always responded deeply to the renewal of the spiritual tradition of the Holy Mountain. Within it there have always been people who organically absorbed this same tradition of noetic prayer and introduced it into their own monasteries.

Quite apart from the clearly expressed edifying character of contemporary Russian asceticism, the person and writings of Elder Joseph are already of the utmost importance within Russian monasticism. And if, through the prayers of the Holy Martyrs, the Lord grants the rebirth of genuine spiritual life in our monasteries, this will, to a great extent, be the fruit of receiving and embracing the teaching of Elder Joseph and the true Patristic Tradition—the tradition that he understood and passed on to new generations through his spiritual and literary ascetic labor.

Η επίδραση του Γέροντος Ιωσήφ του Ησυχαστού δεν περιορίζεται, όπως το γνωρίζουμε, μόνο στον ελλαδικό ή τον ελληνικό χώρο, αλλά σε ολόκληρη την Οικουμενική Ορθοδοξία. Για το θέμα της επιδράσεως αυτής στον ρωσικό χώρο, ειδικά τώρα στον ρωσικό μοναχισμό, ο οποίος, μετά από τη μαρτυρική περίοδο που διήλθε, οπωσδήποτε έχει κάποια ιδιαίτερη ανάγκη προσανατολισμού και ανασυγκροτήσεως, θα μας μιλήσει τώρα ο επίσκοπος Τρόιτσκι, πατέρας Παγκράτιος, με τίτλο «Η απήχηση του Γέροντος Ιωσήφ του Ησυχαστού στον ρωσικό μοναχισμό».

Από τα ρωσικά θα μεταφραστεί εν συνεχεία η κάθε παράγραφος και όλη η ομιλία θα διαβαστεί στα ελληνικά και, στο τέλος, θα μας κλείσει πάλι με έναν σύντομο επίλογο ο Θεοφύλακτος. Έχετε τον λόγο.

Εξετάζοντας προσεκτικά την ιστορία του ρωσικού ασκητισμού, άθελα διαπιστώνει κανείς την άρρηκτη σχέση του με την αγιορείτικη και βυζαντινή παράδοση, μια σχέση οργανική, που δεν έγκειται τόσο στις εξωτερικές επιδράσεις όσο στην εσωτερική συνέχεια και στην πραγμάτωση ιδεών και πόθων.

Είναι η εσωτερική ενότητα και αρμονία των παραδόσεών μας. Το ίδιο αξεχώριστος είναι ο κάθε ασκητής από την αρμονία όλου του χορού, από τη ζωή του όλου ορθόδοξου μοναχισμού στο σύνολό του. Ο Γέρων Ιωσήφ, ηγέτης της ασκητικής και θεωρητικής αναγεννήσεως στην Ελλάδα του 20ού αιώνα, έχει ήδη γίνει αγαπητός στη Ρωσία και απαραίτητος στην καινούρια γενιά των μοναζόντων, ίσως πιο πολύ από τα λαμπερά πρότυπα του μακρινού παρελθόντος. Τα βιβλία του Γέροντα και των μαθητών του, που μας είναι προσιτά σε ρωσική μετάφραση, διαβάζονται και είναι αγαπητά. Για πολλούς έγιναν εγχειρίδια· σε πολλές μονές διαβάζονται πιο συχνά από τα άλλα αναγνώσματα κατά την ώρα του γεύματος.

Τα σύγχρονα ρωσικά μοναστήρια περνούν ακόμα ένα προκαταρκτικό στάδιο εσωτερικής ανάπτυξης, όταν εκ νέου τοποθετούνται τα θεμέλια του ασκητισμού του μέλλοντος, διότι εδώ η συγκρότηση του κοινοτικού βίου όχι μόνο καταστράφηκε στα θεμέλια, όπως τα υλικά κτίρια και οι ναοί, αλλά και κλονίστηκε στην ίδια τη βάση της, γιατί διακόπηκε η συνέχειά της, ενώ πολύ σπάνια είναι τα παραδείγματα ακόμα και της σωστής θεωρήσεως της πνευματικής ζωής.

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, η κληρονομιά του Γέροντος Ιωσήφ γίνεται σπουδαιότερο σημείο αναφοράς, γιατί δεν αφήνει να ξεχάσουμε το σκοπό της μοναχικής κουράς και απομακρύνει τον εφησυχασμό και την επανάπαυση στα κεκτημένα. Η διδασκαλία που εκτίθεται στη Δεκάφωνη Σάλπιγγα, ως γεννημένη από εμπειρία, δεν αφήνει χώρο για τις κατά προσέγγιση ερμηνείες της πνευματικής ζωής. Η ασάφεια των θεωρητικών δομών εξαφανίζεται μπροστά στην ευκρίνεια της εμπειρικής γνώσεως.

Βλέπουμε από την ιστορία: η αδιαφορία για την εν Χριστώ τελείωση και η κακή ερμηνεία της αποτελούσε πάντα μαρτυρία για την πνευματική παρακμή της κοινωνίας και συνοδευόταν αναπόφευκτα με απόκλιση από την Αγιοπατερική Παράδοση. Η αδιαφορία για την απόκτηση της χάριτος είναι χαρακτηριστικό του πνεύματος του κόσμου αυτού και προμηνύει την ολέθρια αντικατάσταση του χριστιανισμού με διάφορα υποκατάστατα.

Η χριστιανική τελειότητα είναι ακριβώς ο στόχος εκείνος για τον οποίο σαρκώθηκε ο Χριστός: «Ίνα ώσιν τετελειωμένοι εις εν, ίνα γινώσκη ο κόσμος ότι συ με απέστειλας και ηγάπησας αυτούς καθώς εμέ ηγάπησας».

Γι' αυτό ακριβώς μας καλεί στο μοναχικό θέλημα. Έτσι, δεν έχουμε δικαίωμα να είμαστε αδιάφοροι σε αυτή την κλήση μας, διότι η διατήρηση του ιδεώδους αυτού αποτελεί το νόημα του μοναχισμού. Ο Γέροντας Ιωσήφ ο Βατοπεδινός παρατήρησε ότι η ίδια η ζωή ενός γέροντος, η ίδια η παρουσία του ως ανθρώπου που κατόρθωσε αληθινά τον μοναχικό στόχο τώρα, στον καιρό μας, είναι απαραίτητη για να δώσει απαντήσεις στις απορίες της εποχής. Αλλά στις επιστολές του, καθώς και στα κεφάλαια της διδασκαλίας του περί σιωπής, ο Γέροντας κατόρθωσε με ασυνήθιστη ακρίβεια να υποστηρίξει την αλήθεια ότι η μοναχική τελειότητα έγκειται στη μεταμορφωμένη από τη Θεία Χάρη κατάσταση της ανθρωπίνης φύσεως, εντελώς πραγματική και πέρα από κάθε διανόηση, η οποία είναι εμπειρία και γι' αυτό σπουδαία και πειστική.

Ας εστιάσουμε την προσοχή μας στα σημεία εκείνα της διδασκαλίας του που φαίνονται να είναι θεμελιώδη για τον αυτοπροσδιορισμό ενός μοναχού και γι' αυτό είναι οδηγός όχι μόνο για αυτούς που εισήλθαν στους χώρους που περιγράφει ο Γέροντας, αλλά και για όσους βρίσκονται στην αρχή του δρόμου. Ο Γέρων Ιωσήφ υποστηρίζει ανεπιφύλακτα την απόλυτη αναγκαιότητα αδιάλειπτης εσωτερικής προσευχής σε όλα τα επίπεδα, ακόμα και στα αρχικά της πνευματικής ζωής. Ο μοναχός που δεν έμαθε την προσευχή του Ιησού δεν ξέρει γιατί έγινε μοναχός. Κάθε σωματικός κόπος πρέπει να συνοδεύεται από τη μνήμη του Θεού και την προσήλωση στον Χριστό μέσω προσευχής. Στα γράμματα του Γέροντος η προσευχή ποτέ δεν θεωρείται ως απλώς σωστά εκτελούμενος κανόνας ή σωστά εκτελούμενες ακολουθίες. Αντίθετα, όλα αυτά τονίζουν την αναγκαιότητα να προσέχουμε τον εσωτερικό μας άνθρωπο.

Τώρα στην αρχή φρόντισε να γνωρίσεις καλά τον εαυτό σου, φρόντισε να μάθεις υπακοή, να αποκτήσεις την προσευχή του Ιησού: «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με». Εξίσου σημαντικό είναι να συνηθίσουμε από τα πρώτα βήματα στη φύλαξη του νοός, πράγμα που είναι αδύνατο χωρίς συνεχή προσευχή. Για όσους αποσκοπούν στην κάθαρση, η προσευχή αποτελεί ένα μέσο για αυτή. Οφείλουμε να καθαριστούμε με την εξομολόγηση, με τα δάκρυα, με πόνο της ψυχής και με αυτό που είναι υπεράνω όλων: με την προσευχή, η οποία εξαγνίζει και τελειοποιεί τον άνθρωπο. Για τους θεωρητικούς είναι η οδός προς τη θέωση. Η προσευχή είναι το μόνον ιλαστήριον και πετεινόν το ουράνιον, ό δύναται, διαπτερυγίζον εν ριπή οφθαλμού, να μας κομίζει στο νου τας του Θεού και Σωτήρος ημών αγγελίας και συναλλάσσει αμφότερα και συνδέει Θεόν των αΰλων Χερουβείμ με τον χθαμαλόν και ένυλον άνθρωπον.

Αδύνατο να γίνει αυτή η θαυμασία ένωση και να σταθεί ο νους ακίνητος και αεικίνητος, εάν δεν επισκιάσει φωτισμός Θείας Γνώσεως ή να έρθει λογισμός υψηλότερος ή άλλη Θεία Ενέργεια. Αλλά μια τέτοια καταπληκτική ένωση δεν μπορεί να γίνει έτσι ώστε να σταματήσει ο ακράτητος και πάντοτε κινούμενος νους, εκτός αν τον επισκιάσει το φως της Θείας Γνώσεως ή κάποια άλλη όμοια Θεία Ενέργεια.

Η γνήσια, λοιπόν, προσευχή είναι μια αμοιβαία ενέργεια, πορεία του ανθρώπου και του Θεού προς τη συνάντηση. Ας μάθει ότι δεν βαστάζει τον νουν αυτός, αλλά ο κρατών τας πνοάς των ανέμων, ο Δημιουργός του παντός. Αυτά γράφει ο εργάτης της προσευχής, που αγωνιζόταν επί πολλά έτη κρατώντας τον νου στην καρδιά έξι ώρες κάθε νύχτα. Ο κόπος αυτός της προσευχής είναι απαραίτητος, αλλά δεν είναι αυτός καθ' εαυτόν προσευχή.

Η προσευχή είναι μια ιδιαίτερη κατάσταση συμμετοχής στη χάρη που εξαγνίζει, παρηγορεί και τρέφει την ψυχή. Η αναζωογόνηση της ψυχής με την προσευχή μαρτυρεί ότι ο μοναχός περιπατεί οδόν αληθεύουσαν. Ως κύριο θέλημα του μοναχού συνιστούσε ο Γέροντας την είσοδο και παραμονή στη θειοτάτη προσευχή. Είναι επικίνδυνο να αναζητεί κάποιος υψηλές πνευματικές καταστάσεις, αλλά είναι επιτρεπτό και απαραίτητο να αναζητεί προσεκτική προσευχή που εισάγει στην κοινωνία με τον Κύριο. Ο ασφαλέστερος οδηγός είναι η μετάνοια. Όταν κλαις με οδυνηρό πόνο στην ψυχή, αφού ημάρτησες, αφού στενοχώρησες τον Θεό, τότε μαζί με τον κλαυθμό έρχονται η παρηγοριά και η χαρά. Και τότε ανοίγει η θύρα της προσευχής. Μόνο ο Κύριος μπορεί να ανοίξει αυτή τη θύρα. Ο άνθρωπος μπορεί απλώς να χτυπά, ενθυμούμενος ότι πάσα προθυμία στο πνευματικό στην πραγματικότητα ανήκει στη χάρη. Δεν υπάρχει τίποτα που είναι δικό σου. Η αναζήτηση της προσευχής δεν περιορίζεται ποσοτικά και δεν ανάγεται σε τίποτε εξωτερικό. Συνδέεται πρωτίστως με την καρδιακή προσοχή. Η προσευχή είναι τόσο επιθυμητή, ώστε δεν χωρά καμία αμφιβολία ότι αξίζει και τη μεγαλύτερη θυσία. Η μακαριότητα και η αυτοθυσία, η αγάπη του Χριστού και η συμπόρευση μαζί Του στον Κολγοθά είναι αναπόσπαστα μεταξύ τους στην ησυχαστική εμπειρία. Τέτοια είναι η θεία επίσκεψη, όταν εξαφανίζονται τα τείχη και αυτός αναπνέει άλλο αέρα, αέρα λογικό, ελεύθερο, γεμισμένο άρωμα παραδείσου· αλλά εκείνος που το ποθεί οφείλει

να βαδίζει κάθε στιγμή στον θάνατο. Αυτός είναι ο θάνατος του παλαιού ανθρώπου, ο οποίος με τη στροφή του προς τα κοσμικά κόβει την επικοινωνία με τον Θεό. Όταν αποθάνει ο παλαιός άνθρωπος, τότε θα καταργηθεί η εξουσία του εχθρού και αντιπάλου. Αλλά μην νομίζετε πως αυτή είναι μια απλή αλληγορία και ο ασκητής αισθάνεται συνεχώς τη χαρά, καθώς πεθαίνει μέσα του αυτός ο παλαιός άνθρωπος. Νεκρώνονται οι δικές σου εσωτερικές κινήσεις, αισθήσεις, θελήματα, συναισθήματα· τρέχει το αίμα από την υπερβολική κόπωση κατά την προσευχή. Και αυτό φυσικά είναι οδυνηρό, παρόλο που όλες αυτές οι δυνάμεις θα αναστηθούν στην ανακαινισμένη από τον Θεό φύση. Εδώ προσεγγίζουμε το θέμα της υπακοής. Ευχαριστώ.

Η απαιτούμενη από την προσευχή νέκρωση δεν αποτελεί εξόντωση των παλαιών ψυχικών δυνάμεων που ενεργούν κατά τα στοιχεία του κόσμου, αλλά την ανάταξή τους, τη μετατροπή σε μέλη του εσωτερικού ανθρώπου που ενεργεί κατά Χριστόν. Η ικανότητα για αληθινή υπακοή υπάρχει μόνο σε δυνατή προσωπικότητα. Παραμένει πάντοτε σταθερή και βαστάζει το σταυρό της αποκοπής της αυτεξουσίας, βαθύτερης έδρας του εγωισμού, προς χάρη της ελευθερίας του νου για προσευχή. Η υπακοή πλησιάζει τη βασίλισσα των αρετών, την αγάπη. Εμείς που ενεδύθημεν μοναχικό σχήμα, την υπακοή ενεδύθημεν και, όντες ζηλωτές της υπακοής, καθ’ ομοίωσιν του Χριστού μας περιπατούμε. Ο ζυγός της υπακοής θεωρείται αποτέλεσμα λοιπών αρετών, όπως και ο σταυρός των παθών του Κυρίου.

Η αληθινή υπακοή, όπως και η αγάπη, είναι αναπόσπαστη από τη συνεχή αναφορά προς το Θεό. Δεν γίνεται να παρακούσεις τη γερόντισσα, λαμβάνοντας υπόψη ότι εδώ έχεις να κάνεις με το Θεό και όχι με αυτήν. Έτσι ακριβώς ηχούν για τον μοναχό τα αποστολικά λόγια: «Τιμής ηγοράσθητε, μη γίνεσθε δούλοι ανθρώπων». Η υπακοή προσφέρει μεγάλη βοήθεια στην προσευχή. Σκεπάζεται ο προσευχόμενος σαν με τη σκιά, με τη σκέπη της υπακοής. Φυλάσσεται με τη χάρη εκείνου που ανέλαβε την ψυχή του ενώπιον του Θεού. Απαντώντας στην ερώτηση ποιος κερδίζει πρώτος τη χάρη, ο ησυχαστής ή ο υπάκουος,

ο Γέροντας καταργεί επίτηδες αυτήν την αντίθεση. Γι' αυτόν αυτά είναι τα εσωτερικά ιδιώματα που αλληλοσυμπληρώνονται και έχουν τον ίδιο σκοπό, την ενοίκηση του Χριστού. Αναμφίβολα, ο υπάκουος μαθητής λαμβάνει πιο γρήγορα τη χάρη και βρίσκεται πάντοτε εκτός κινδύνου, μόνο να μην ξεπέσει σε αμέλεια. Όταν όμως ο Χριστός μπει στον άνθρωπο, τότε ησυχάζει και όταν βρίσκεται μόνος ή μαζί με τους άλλους και έχει παντού ειρήνη. Η υπακοή είναι η εκούσια υποταγή της θελήσεώς του στη θέληση του άλλου ένεκα του Χριστού και, σε τελευταία ανάλυση, αυτός ο άλλος είναι ο ίδιος ο Χριστός.

Η υπακοή δεν νοείται χωρίς την αναφορά του νου και της καρδιάς στον Χριστό. Με αυτήν ακριβώς την έννοια οι Πατέρες την τοποθετούν υπεράνω της προσευχής και της νηστείας. Η υπακοή τα περικλεί μέσα της. Ο Γέροντας γράφει ότι το διάβασμα φωτίζει τον νου και βοηθά στην προσευχή. Ο σωματικός κόπος, όταν είναι περιορισμένος και δεν δημιουργεί σύγχυση, είναι πολύ ωφέλιμος, σε οδηγεί στην ταπείνωση, αλλά η εκτέλεση των εξωτερικών έργων καθ' εαυτή δεν αποκαλείται πουθενά υπακοή. Η υπακοή και οι εκτελούμενες για χάρη της ενέργειες είναι ιερές μόνον όταν ευνοούν τη διάθεση προσευχής και τότε μόνον γιατρεύουν την ψυχή. Από αυτό προκύπτει ότι προσευχή και υπακοή δεν νοούνται χωριστά η μία από την άλλη. Χωρίς αυταπάρνηση δεν υπάρχει πραγματική πορεία προς τον Θεό και χωρίς αυτόν τον σκοπό η υπακοή μετατρέπεται στην καταδικασμένη από τον Απόστολο δουλεία ανθρώπινη.

Τα ζητήματα που εξετάσαμε προηγουμένως, καθώς και τα άλλα ζητήματα που δεν περιέχονται σε αυτή την εργασία αλλά εκτίθενται πολύ ωραία στις επιστολές του Γέροντος Ιωσήφ, αποτελούν τη βάση για κατανόηση του Αγιοπατερικού Χριστιανισμού και Μοναχισμού. Είναι πρωταρχικής σημασίας να τα κατανοεί ο κάθε εισερχόμενος στην οδό του μοναχισμού, πολύ περισσότερο ο εισερχόμενος σε ένα σύγχρονο μοναστήρι, γιατί είναι πολύ πιθανό να βρεθεί σε τέτοιο περιβάλλον όπου κανένας δεν θα του τα εξηγήσει. Δεν μπορούμε να μη θίξουμε εδώ ένα πολύ λυπηρό και επίκαιρο θέμα. Σε ένα σύγχρονο ανακαινιζόμενο μοναστήρι, ο δόκιμος μπορεί να αντιμετωπίσει όχι απλώς την έλλειψη των καθοδηγητών, αλλά και την ψευδή νουθεσία και την κατάχρηση ασκητικών όρων και νοημάτων. Θα επισημάνουμε τις πιο διαδεδομένες λανθασμένες αρχές, οι οποίες θα μπορούσαν να θεραπευθούν κατόπιν προσεκτικής μελέτης του έργου του Γέροντος Ιωσήφ.

Είναι, από τη μία πλευρά, η υποκατάσταση της εκούσιας υπακοής των αρχαρίων μοναχών με διάφορες μορφές ανθρωπαρεσκείας και, από την άλλη, η επικράτηση του δεσποτισμού των ανωτέρων αντί της πνευματικής αγάπης και ευθύνης. Η οικοδόμηση του κοινοβίου πάνω σε αυτές τις καθαρά κοσμικές αρχές οδηγεί όχι μόνο στις παράξενες αλλαγές του τρόπου λειτουργίας των μονών, αλλά και καταλήγει στις διαστρεβλώσεις των ίδιων των εννοιών της πνευματικής ζωής. Έτσι έρχεται ως αποτέλεσμα τις αποφάσεις που θα έπρεπε να κάνει ο ίδιος ο άνθρωπος —αν επιθυμεί να γίνει μοναχός, ποιον δάσκαλο να επιλέξει, ποιος είναι ο σκοπός αμφοτέρων— να τις αναλαμβάνει κάποιο αυθεντικό πρόσωπο, που υποκαθιστά το θείο θέλημα με το δικό του, συντρίβοντας το θέλημα του δόκιμου και νομίζοντας πως αυτή είναι όντως υπακοή. Για την αληθινή όμως υπακοή αυτοί οι άνθρωποι αποδεικνύονται ανίκανοι. Δεύτερον, είναι η προώθηση της σωματικής εργασίας σε αυτοσκοπό και αρετή.

Ανεξάρτητα από το αν αυτή συμβάλλει στην πνευματική προκοπή ή όχι. Βέβαια, η σωματική εργασία, όταν είναι περιορισμένη και δεν προκαλεί σύγχυση, είναι πολύ ωφέλιμη. Όμως οι συνηθισμένες καθημερινές δουλειές, με τις οποίες επιφορτίζονται υπερβολικώς, ιδιαίτερα σε γυναικεία μοναστικά ιδρύματα, προκαλούν όχι σύγχυση αλλά συνεχή κατάπτωση και αποβλάκωση. Η ίδια αναφορά από τον Γέροντα, στην επιστολή προς μια Ελληνίδα δόκιμη, της μετρημένης εργασίας προϋποθέτει ότι οι ανώτεροι δεν αδιαφορούν για την εσωτερική κατάσταση της εργατικής δύναμης της Μονής. Τρίτον, είναι η αντιπαράθεση προσευχής και υπακοής, όπου η τελευταία καταλήγει να είναι στην πραγματικότητα απλή συνειδητή εργασία. Όμως στους Αγίους Πατέρες, όπως φαίνεται από την προσέγγιση του Γέροντος Ιωσήφ, η προσευχή και η υπακοή δεν νοούνται η μία χωρίς την άλλη.

Αν ακόμη πρόκειται για προτίμηση της μίας από την άλλη, παραδείγματος χάρη ο ισχυρισμός ότι για τον μοναχό σημαντικότερη είναι η υπακοή, ενώ για τον κοσμικό η νοερά προσευχή, αυτό δέον να εκληφθεί ως εστίαση της προσοχής μας σε μία από τις όψεις μιας εσωτερικής εργασίας, η οποία φέρνει μεγαλύτερο πνευματικό καρπό.

Ο Γέροντας Εφραίμ ο Κατουνακιώτης συμβουλεύει έναν νεαρό μοναχό να μη στενοχωρείται αν η χάρη της υπακοής περιορίζει την προσευχή του για μισή ώρα, γιατί ο Θεός θα δώσει να χορτάσει την προσευχή σε μεγαλύτερο βαθμό κατά τις λοιπές δυόμισι ώρες, επειδή αυτός έβαλε θεμέλιο στις αρχές του μοναχικού βίου.

Η ρίζα των ποικίλων σφαλμάτων ίσως να έγκειται στην ανικανότητα σωστής κατανόησης κάποιων ασκητικών εννοιών που διαβάσαμε ή ακούσαμε κάπου. Γι' αυτό είναι απαραίτητη έστω και λίγη εμπειρία εσωτερικής ζωής, που οδηγεί σταδιακά στην κατανόηση της βαθιάς ενότητας των διάφορων πλευρών του πνευματικού άθλου. Όταν όμως η γλώσσα των Αγίων Πατέρων χρησιμοποιείται χωρίς εμπειρική γνώση του πνευματικού αγώνα, οι έννοιες καθ' αυτές, βγαλμένες από αυτή την περιεκτική σύνθεση, εκτρέπονται από την πραγματικότητα, βεβηλώνονται και διαστρέφονται. Τότε η υπακοή, η ταπείνωση εκλαμβάνονται ως συνώνυμα της αβουλίας, του εκφοβισμού, ενώ η πνευματική αύξηση ως προαγωγή σε υψηλότερη θέση στο μοναστήρι. Φαίνεται ότι, αν επιτρέπετε να το πούμε έτσι, η συλλογική ψυχή του ρωσικού μοναχισμού βιώνει τώρα μια τέτοια φάση, όπου

Οι διασπαρμένες πνευματικές έννοιες πρέπει τελικά να συνενωθούν, ενώ οι ασαφείς αντιλήψεις για την πνευματική ζωή να αντικατασταθούν από περισσότερο ακέραια και ακριβή εικόνα. Σε αυτό βοηθούν πολύ οι επιστολές του Γέροντα Ιωσήφ. Αυτός που τις διαβάζει με προσοχή ανακαλύπτει πως ο Γέροντας, με ιδιοφυή σαφήνεια, διευκρινίζει την ουσία των πειρασμών του μοναχού, αναλύει και τα έσχατα βάθη εκείνου που συμβαίνει μέσα στον ασκητή. Ο ενδιαφερόμενος μπορεί να διδαχθεί σωστούς δείκτες για τη διάκριση της πορείας της αρετής και της πλάνης και, κυρίως, μπορεί να υιοθετήσει τις αληθείς αντιλήψεις για όλες τις πλευρές του μοναχικού βίου στην οργανική ενότητά τους, καθώς ο Γέροντας έγραφε από τη βαθιά σύνθεση όλων των χριστιανικών αρετών,

κατορθώθηκε με τη μακροχρόνια εμπειρία του αυστηρού μοναχικού ασκητισμού. Τώρα εξετάσαμε πιθανόν πολύ σπουδαία για μας, αλλά αρκετά περιορισμένη σειρά θεμάτων, τα οποία ήταν δυνατό να εκθέσουμε βασισμένοι πάνω στο υλικό που μας άφησε ο Γέροντας Ιωσήφ. Αναμφιβόλως, τέτοιες έννοιες όπως πνευματική τροφοδοσία, εξομολόγηση και μετάνοια, πρακτική της προσευχής και ουσία της θεωρίας μπορούν να κατανοηθούν με τη βοήθειά τους σε βαθύτερο επίπεδο, στο πνεύμα της καθαρότητας της Αγιοπατερικής Παράδοσης. Οι επιστολές του Γέροντα μπορούν να θεωρηθούν και ως υπέροχο εγχειρίδιο του καθημερινού κοινοβιακού βίου.

Εισχωρώντας στο πνεύμα τους, μπορείς να υιοθετήσεις την αληθινή μοναχική διάταξη και δεν μπορείς να βρεις άλλο τέτοιο παράδειγμα στην περιβάλλουσα πραγματικότητα. Με εντυπωσιακή σαφήνεια εκθέτει ο Γέροντας τη σωστή στάση έναντι των θλίψεων, ότι είναι ανάλογες προς τα χαρίσματα του Θεού, προς τις αδυναμίες και τα ελαττώματα. Ο ένας είναι στερημένος πολλών, αλλά πολλοί έχουν τα πάντα. Προς δικαιοσύνη διασαφίζει πως πρέπει να οικοδομούνται οι σχέσεις, παραδείγματος χάρη: με όση προσοχή θα μιλάς με τους άλλους, με τόση θα επικοινωνεί και ο Χριστός μαζί σου. Γράφει σε τέτοιο επίπεδο, ώστε η διάθεση που σαφώς εκφράζει είναι εφαρμόσιμη σε πολλές διαφορετικές περιπτώσεις. Δεν είναι συλλογή των δικών μας συνταγών, που αποδεικνύονται άχρηστες στις μεταλλαγμένες καταστάσεις, αλλά μαθήματα που καλλιεργούν υγιή διάθεση. Η επίδραση του Γέροντος Ιωσήφ και των μαθητών του καθορίστηκε από αυτή την εμπειρική διαύγεια και με αναμφίβολη αυθεντικότητα εκθέσεως μοναχικής πρακτικής.

Επιπλέον, η ψυχολογία των πειρασμών και οι τρόποι αντιμετώπισής τους περιγράφονται από τον Γέροντα και τους μαθητές του χωρίς ιδιαίτερη έμφαση σε ιδιάζουσες φαυλότητες του αιώνος. Ο Κύριος οικονόμησε έτσι, ώστε κάθε γενιά να λαμβάνει τα αναγκαία για αυτήν προς την αγιότητα. Η μαρτυρία της αλήθειας του Χριστού μέσα στη σκληροτράχηλη και κακόλαλη γενιά είναι κοινό στοιχείο των Αγίων όλων των εποχών.

Ο Γέροντας Ιωσήφ κατέχει το υπερέχον στον αγώνα που χρειάστηκε ίσως να ανοίξει δρόμο στην αγιότητα της ασυνήθιστης ερήμου. Η ακραία γενναιότητα, η πληρέστερη αυτοθυσία και η ακεραιότητα της βούλησης, εν όψει της βέβαιας ομοφωνίας με την καθολική Αγιοπατερική Παράδοση, τον πρότρεψαν να γίνει δοχείο άφθονης χάριτος, που αναγέννησε στον 20ό αιώνα την ησυχαστική αντίληψη του μοναχισμού στο Άγιον Όρος και που συνεχίζει τη διάδοσή της με τους μαθητές του και συνεχιστές του σε πολλές διαφορετικές χώρες. Την αναζωογόνηση της πνευματικής παράδοσης του Αγίου Όρους αισθανόταν πάντοτε έντονα ο ρωσικός μοναχισμός, μέσα στο πλαίσιο του οποίου βρίσκονταν πάντα άνθρωποι που απορροφούσαν οργανικά και εισήγαγαν στα δικά τους μοναστήρια την ίδια παράδοση της νοεράς προσευχής.

Ανεξάρτητα από τη σαφώς δηλωμένη οικοδομητική απόχρωση του σημερινού ρωσικού ασκητισμού, ήδη από τώρα η προσωπικότητα και τα βιβλία του Γέροντα Ιωσήφ είναι άκρως σημαντικά μέσα στα πλαίσια του ρωσικού μοναχισμού. Κι αν, δι’ ευχών των Αγίων Μαρτύρων, ο Κύριος χαρίσει την αναγέννηση της γνήσιας πνευματικής ζωής στις μονές μας, τότε αυτό θα είναι σε μεγάλο βαθμό καρπός παραδοχής και υιοθέτησης της διδασκαλίας του Γέροντος Ιωσήφ και της αληθινής Αγιοπατερικής Παράδοσης, που κατανοήθηκε και μεταφέρθηκε στις νέες γενιές με τον πνευματικό και συγγραφικό του άθλο.