Presentation by Hieromonk Athanasios Simonopetritis, Session I2

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

The floor is yours, Father Athanasios. Father Athanasios is well known as a hymnographer of the Great Church of Christ, and I believe that his subject is the crowning point of everything we have heard here over these past few days. Last year, too, the conference in Athens addressed the same subject, and the whole people of God share the conviction that the Elder is indeed a modern Saint of our Church. You have the floor. Your Eminence, holy Metropolitan of Limassol; Your Grace, holy Bishop of Euchaita; Reverend Abbot; holy fathers and abbots of the monasteries of Cyprus—who ought to be more numerous than you are today—sisters, most honorable and learned professors, beloved brethren in Christ and friends of monasticism: my love and reverence for the person of Elder Joseph and for his spiritual fruitfulness

arose through the personal relationship of my revered elder, Aimilianos, with the ever-memorable and holy Elder Ephraim of Katounakia, with whom the Lord counted me worthy to become very closely connected. When I first visited him on December 18, 1973, as a young monk, he was alone. So we had all the time we needed to speak, and I was able to delight in his spiritual grace, insofar as I could perceive it then. Our conversation immediately turned to Elder Aimilianos, of whom he said to me, “I lost Elder Joseph, and God gave me another Joseph: Elder Aimilianos.” He then began to unfold the whole story of his relationship with the blessed Elder Joseph. This led me not only to admire Elder Joseph, but also to love him as someone entirely my own,

as though I had known and revered him for many years. Now, thirty-five years later, having also met all his spiritual descendants and gathered whatever I could from each of them, I see myself as poorer and more wretched when I compare myself with the spiritual giant called Elder Joseph. His presence was a gift from the all-good Lord to His holy Church and to the Holy Mountain in these last times in which we live, and it left an indelible and beneficent mark upon the history of Athonite monasticism—or rather, upon the whole of Orthodox monasticism. I shall try to approach this spiritual giant, this holy figure, from the standpoint of his life as a Saint. Yet I must confess that I accepted the assignment of this address with a full awareness of my unworthiness, since

Saints such as Elder Joseph can be approached, studied, and understood only by another Saint—indeed, one of equal stature in divine experience. Asking, therefore, his fatherly forgiveness for my presumptuous and exceedingly daring treatment of the subject, I wish to comment on only a few aspects of his ascetic life, which established him in our consciousness as a radiant light in the heavens and a mystagogue of the ascetic life in Christ. As is well known, the ascetic Elder Joseph lived the life of a venerable monk with all his strength. Through suffering like a martyr, he took part in putting off the old man and putting on the new man in Christ, following exactly in the footsteps of the countless venerable Saints of our Church. The temptation of the senses, to which we are subject when we live according to nature—or even contrary to nature—

does not help us understand the blessed Elder’s supernatural achievements, wrought by grace. Rather, it grips us like a vise and casts us into a whirlwind of doubtful logismoi, intrusive thoughts, so that we dismiss those achievements as either imaginary or impossible. The ascetic feats of the hesychast elder are difficult to live out, and even more difficult to understand. The defining elements of his ascetic life were superhuman ascesis, unwavering and perfect hesychia, deliberate silence, and unceasing prayer. These undoubtedly place him among our hesychast fathers throughout the ages. The wondrous thing about Elder Joseph is that he was self-made—or rather, made by God.

Divine longing seized him. He literally cast aside every worldly interest and every concern of this life, and, thirsting for God, he came to ancient Athos. There he sought fathers of the spiritual stature of the early monks, so that beside them he might be initiated into the mysteries of monastic life. It is true that his era was a period of spiritual decline for Athonite monasticism, though charismatic figures were not entirely absent, such as Elder Daniel of Katounakia, Elder Kallinikos, also of Katounakia, Papa-Daniel the Hesychast, and others. Yet each of these men, with his own distinct ascetic character, chose not to keep the young Francis, aflame with love for God, beside him. Thus, in obedience to Elder Daniel of Katounakia, Francis had to submit himself to Daniel’s neighbor, a very simple elderly spiritual father, the monk Ephraim the Barrel-maker.

Seeking the heights, as light and soaring souls do—things that his simple elder could not give him—Elder Joseph fell into great excesses at the beginning of his path, something very dangerous for any novice. Lacking the ideal guide for whom he longed, he and Elder Arsenios, who was of one soul with him, equally ascetic and utterly obedient, left no cave on Athos unexplored in their search for a spiritual teacher from whom they might draw the experience of God. In this way, Elder Joseph reached the very limits of human endurance, testing himself to see whether he could bear the Cross of Christ through a multitude of trials. As Elder Ephraim of Katounakia used to tell me, Elder Joseph once sought to discover the limit of his body’s endurance in vigil,

at his beloved cave of Saint Athanasios the Athonite, where he had been tonsured a monk. He remained standing there for he himself did not know how many days. He awoke straddling a wild olive tree at the edge of an abyss, above the sea where Xerxes’ fleet was drowned. Then he said, “I shall not put the Lord my God to the test again.” The Lord, who loves His children, surely preserved him, seeing the courage of his seeking soul. Elder Joseph’s great-heartedness is also evident in the fact that throughout his life he kept an exceedingly severe fast. According to the testimony of his spiritual children, this contributed to the weakening of the health of the entire brotherhood, which followed the unrelenting rule of measured food that the Elder prescribed. It is evident as well in his extraordinary patient endurance amid the grave bodily illnesses that further afflicted

him, already worn down by the voluntary hardships he had imposed upon his flesh. The full intensity of his longing and love for God can be seen in his lifelong struggle to attain unceasing prayer. The great Athonite hierarch and hesychast, Saint Gregory Palamas, the Preacher of Divine Light, emphasizes that every virtue has its corresponding labor if it is to be acquired. But the struggle to attain unceasing prayer surpasses every limit. In light of this teaching, we can understand how profoundly and painfully Elder Joseph struggled alone, even unto blood, to become both a partaker in and a teacher of the Jesus Prayer. He did so at a time when the pursuit of prayer had grown weak throughout the Holy Mountain—so much so that, as is well known, the fathers bestowed upon him the fine title of “deluded.”

The initiating grace he received during a period of despair—when a ray came from the summit of Athos, shone upon him, and pierced his soul—played a vital role in the later course of the then-young elder. In all the lives of our Saints, we see that the first experiences of grace, which the Lord in His love condescendingly gives to beginners to grant them sweetness, become a lifelong spur along their later path, especially in moments of “demonic cruelty,” as Saint Theodore the Studite calls periods of divine abandonment. Blessed Elder Joseph often said that he experienced this abandonment by God to the utmost degree for eight years. The spiritual role of this ascetic experience is described, as is well known, superbly and in detail

by the great and venerable Elder Sophrony Sakharov in his life of our Saint Silouan the Athonite. Those who have struggled from experience—or who still struggle—with this supreme temptation, the chief temptation capable of crushing even the most courageous souls, can speak of, or at least faintly comprehend, the immeasurable Hell that the sensitive heart of the great-souled Elder Joseph must have endured. How intensely he lived through those eight years, a period outwardly filled with darkness, is shown by his accounts and visions. This is especially evident in his profound pain and in his tender, plaintive weeping over being deprived of Holy Communion. That sorrow was immediately rewarded by his extraordinary reception of Communion from an angel of the Lord, an event also commonly found in the lives of other holy ascetics of our Church, such as Saint Maximos the Kafsokalyvite.

Elder Joseph describes those storm-tossed eight years of spiritual fluctuations in detail, speaking of the fierce civil war of the logismoi, the intrusive thoughts, and especially of assaults of the flesh. The fury of the devil raged against him like a mad dog and brought him almost to despair and complete exhaustion.

These attacks disappeared for good after he beheld the demon of fornication in the form of a charging boar, which the Elder touched. Our Papa-Ephraim used to tell us, “Every day in the Synaxarion we read: ‘On this day, Saint so-and-so and Saint so-and-so completed their earthly course.’ Ah, what temptations and fires that poor Saint passed through before reaching those words, ‘completed his earthly course’—only his little soul and God know.”

They have never been absent from our lives, nor will they ever be. Yet the way we face them becomes an occasion either for our restoration through an increase of grace or for our plunge into the abyss through the voluntary and defeatist abandonment of our struggle. We see an incident similar to that of Elder Joseph in the life of Saint Gregory the Decapolite.

From then on, the ever-increasing grace of the Holy Spirit accompanied this great-souled contender for Christ. Having proved faithful in a little, he gained the prize of experiencing what he had studied in the writings of the Fathers, especially in his beloved Abba Isaac. Thus the steadfastness of his love for the Lord became firmly established, and the Lord granted him divine rewards through the extraordinary visions of his life. If we judge these things rationalistically or psychologically, perhaps Elder Joseph’s experiences—and those of every Saint—might be described as sick fantasies or even schizophrenic images, as Mr. Paul explained very well to us this morning.

The common ascetic experience of our Church rejects this explanation outright, because the realm of ascesis in Christ breathes a different air, one that cannot be understood with the rational tools of our suspect and easily corrupted nature.

The ever-increasing grace that Elder Joseph received each day was followed by the radiance and abundant illumination of the Holy Spirit, clearly visible in his grace-filled writings. Divine guidance is manifest in his written word, expressed in his marvelous letters and in his trumpet of tenfold voice. From this we understand how the All-Holy Spirit re-creates fishermen and unlearned men, transforming them into divine songbirds, profound theologians, unerring teachers, and evangelists of our Church. When you read the thrice-grace-filled little letters of this simple elder, you sense the gentle breeze that caressed the Prophet Moses, as well as the flame of fire that accompanied the impetuous Elijah in his prophetic ministry. Saint John Climacus writes that God permits courageous souls to be tempted beyond measure, so that through the experience they gain, they may later become teachers of younger brethren, having learned from what they themselves suffered. The life of blessed Elder Joseph is such a case. He entered the struggle of monasticism like an honorable soldier and passed through countless alternations of grace and abandonment. He then acquired an inalienable wealth of grace, with which he nourished his brotherhood on solid food and continues to nourish, teach, console, and guide all of us who are, by extension, his disciples. His teaching is not a product of calculation; it is majestic in its epic simplicity.

He does not usually refer to patristic texts, except on a very few occasions, and then he speaks of the lives of the Saints, whom he came to imitate excellently. His counsels are therefore rays shining from his personal experience, an experience wholly and precisely aligned with our centuries-old ascetic tradition. That is why they possess both authority and proven grace. Do we not have the same sense when we read the divinely inspired writings of the likewise uneducated Saint Silouan the Athonite? Through the Lord’s gift, of course, the Elder’s lifelong spiritual struggle granted him the longed-for apatheia, freedom from the passions. As he himself writes, he attained a state of childlike simplicity, guilelessness, and freedom from the passions. This is the path of our Fathers: certainly a very hard path, but one that has been trodden and is safe.

There is no other way for us to become like our Lord, who is free from the passions and is our eternal prototype. And when we speak of apatheia, freedom from the passions, we certainly do not mean indifference or insensibility. Rather, we mean being utterly set aflame and consumed by the Holy Spirit, the Giver of all things, and attaining a profound spiritual sensitivity of the person that culminates in divine love. It scarcely needs to be said that Elder Joseph possessed this supernatural gift of passionate love for God. Indeed, he himself describes it most vividly: “And then, as the breeze was blowing—whether in the body or out of the body, God knows; whether through the hut or outside in the open air, God knows—only the one who saw it knows this: becoming entirely fire together with the fire, and shedding tears of love, he cries out in wonder and astonishment:

“Sweet love! The waters of divine grace—for the joints of my limbs have been dissolved.” And as he says these things, the breath of the Spirit blows upon him with its wondrous and ineffable fragrance; his senses are stilled, allowing no bodily activity at all. Entirely captivated by divine vision and enclosed within it, he can only marvel at the riches of the glory of God until the cloud passes. Then he remains as one beside himself, in ecstasy, as though intoxicated, and says nothing except: “My Jesus, sweet love, my Father and Savior, O sweetest longing!” Do these words not remind us of the divine hymns of love by Saint Symeon the New Theologian? As you know, the Holy Mountain is above all a place of prayer, both personal and ecclesial—that is, of the common sacred services and the Divine Liturgy.

As for the uninterrupted celebration of the Church services prescribed by the Typikon, this never ceased, even during difficult periods in the history of Mount Athos. But as for the systematic practice of personal prayer, despite the influence of the great hesychasts of the fourteenth century—foremost among them Saint Gregory of Sinai and Saint Gregory Palamas—and of the Kollyvades Fathers at the end of the eighteenth century, whose chief representative was Saint Nikodemos of the Holy Mountain, private prayer, and especially the Jesus Prayer, had weakened and been neglected for various historical reasons. This was chiefly because there were too few men experienced in the Jesus Prayer, but also because of the mistaken belief that monks who practiced it might be led into spiritual delusion.

who devote themselves to its practice. Saint Joseph the Hesychast appeared in the firmament of Mount Athos as the God-sent reviver of the struggle for unceasing prayer. There is no need to describe how greatly he himself labored, or how persistently he urged and taught both monks and laypeople to practice the Jesus Prayer. He became one with the prayer and fulfilled to the utmost the familiar verse from the Song of Songs: “I sleep, but my heart keeps watch.” This renewing role of the blessed Elder places him among the venerable hesychast Fathers of old. The Sayings of the Desert Fathers tell us: “When you see a young man running, know that he has surpassed an elder.” Adapting the phrase slightly, we can say that today we see people everywhere, monks and laypeople alike, devoting themselves to the Jesus Prayer, some more and some less.

Saint Joseph the Hesychast bears the Christ-loving responsibility for this. The Holy Fathers attached great importance to the manner in which a person’s life ended. The blessed repose of the venerable Elder Joseph, as has repeatedly been mentioned and as his distinguished spiritual children, Elder Joseph of Vatopedi and the former abbot Ephraim of Philotheou, describe so movingly, is a characteristic example of the repose of a saint. Having received Holy Communion and been forewarned by the Most Holy Theotokos herself, he prayed with tears of profound katanyxis, or compunction, and humility. Then, after asking forgiveness and giving his blessing to his beloved brotherhood, he peacefully surrendered his sanctified soul to our Lord, whom he had loved with all his soul and understanding, whom he had sought like one madly in love, and whom he had found through his ascetic way of life.

Through the blessed Jesus Prayer, he enclosed the Lord within his most pure heart, on the very feast day of our sweetest Mother, our Lady the Theotokos, the sure hope of every monk of the Holy Mountain. This final saying concerning Elder Joseph calls to mind the words of Ephrem the Syrian, or of Abba Agathon: “A tree is known by its fruits.” Indeed, we need only consider the many dozens of monasteries filled with Elder Joseph’s spiritual descendants, flourishing and growing both in numbers and in spiritual life—on the Holy Mountain, in America, in Greece, and here in Cyprus.

His spiritual offspring—Elder Arsenios, Father Ephraim of Katounakia, Elder Joseph of Vatopedi, Father Ephraim of Philotheou, Father Charalambos of Dionysiou, and his countless other spiritual children and grandchildren—by the grace of the Lord and through Elder Joseph’s fatherly blessing, glorify the Lord day and night. They adorn our Orthodox monasticism, live the hesychast tradition of prayer, and, through their spoken and written spiritual teachings, become pillars of hope and sanctification for multitudes of souls who love God. They are all radiant stars of our Church.

For this reason, the blessed Elder Joseph can worthily stand beside the ancient masters of our monastic tradition, Saint Pachomios the Great and Saint Athanasios of Athos. They showed the way, so to speak, for monasticism to branch out, as their spiritual children founded a succession of new monasteries. Holy Hierarchs, Reverend Fathers, my beloved brothers and sisters.

Saint Nikodemos of the Holy Mountain, explaining the etymology of the Greek word “hosios,” meaning “venerable,” says that it comes from the Homeric noun “hosia,” meaning death. Throughout his life, the blessed Saint Joseph the Hesychast put himself to death as far as the world was concerned. Having been crucified with our Savior, who hung upon the Cross for our sake, he now lives eternally with the One whom he longed for with all his heart—our Savior, the Lord Jesus Christ. Ultimately, he followed to the letter the path of the Fathers who shone forth through ascesis, and he was added to the golden succession of eminent figures brought forth by our ancient and sanctified Mount Athos. Nothing remains for us but to pray, as our final petition, that the joyful news may soon come that he has been officially recognized as a Saint by our Most Holy Mother, the Great Church of Christ.

In this case, such recognition will confirm the firm conviction already held by the expectant people of God concerning the blessed Elder: that he is indeed a venerable saint, and one of extraordinary spiritual stature. May we all have his fatherly blessing.

We thank Father Athanasios for this marvelous concluding presentation, which forms the crowning point of the entire conference. And surely we all hope that soon we shall glorify Elder Joseph, who is indeed a Saint of our Church.

Τον λόγο, πάτερ Αθανάσιε. Είναι γνωστός ο πατέρας Αθανάσιος, υμνογράφος της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας, και θεωρώ το θέμα του ότι είναι επιστέγασμα των όσων έχουμε αυτές τις μέρες εδώ ακούσει. Και πέρσι στην Αθήνα το συνέδριο με το ίδιο θέμα ασχολήθηκε και είναι κοινή συνείδηση όλου του λαού του Θεού ότι όντως ο Γέροντας είναι ένας σύγχρονος Άγιος της Εκκλησίας μας. Έχετε τον λόγο. Πανιερώτατε Άγιε Λεμεσού, Σεβασμιότατε Άγιε Ευχαΐτων, Άγιε Καθηγούμενε, Άγιοι Πατέρες και Καθηγούμενοι των Κυπριακών Μονών, που έπρεπε να είστε περισσότεροι από αυτούς που είστε, Αδελφές, Εντιμότατοι και Λογιμότατοι Καθηγητές, Αδελφοί Αγαπητοί εν Χριστώ και Φιλομόναχοι, η αγάπη και ο σεβασμός μου προς το πρόσωπο του Γέροντος Ιωσήφ και στην πνευματική του καρπογονία

μέσα από την προσωπική σχέση του σεβαστού γέροντός μου Αιμιλιανού με τον αξιομακάριστο και Άγιο Γέροντα Παπα-Εφραίμ Κατουνακιώτη, με τον οποίο με αξίωσε ο Κύριος να συνδεθώ πολύ στενά. Όταν τον πρωτοεπισκέφτηκα στις 18 Δεκεμβρίου του 1973, νέο καλογέρι, ήταν μόνος του. Κι έτσι είχαμε όλο τον χρόνο να συζητήσουμε και να απολαύσω την πνευματική του χάρη, όσον μπορούσα τότε να τη νιώσω. Αμέσως περιστράφηκε η συζήτησή μας στο πρόσωπο του Γέροντος Αιμιλιανού, για τον οποίον μου είπε: «Έχασα τον Γέρο Ιωσήφ και μου έδωσε άλλον Ιωσήφ ο Θεός, τον Γέρο Αιμιλιανό». Έτσι ξετυλίχτηκε το κουβάρι της σχέσεώς του με τον μακαριστό Γέροντα Ιωσήφ, πράγμα που συνετέλεσε και να τον θαυμάσω αλλά και να τον αγαπήσω σαν τελείως δικό μου πρόσωπο,

σαν να ήταν από παλιά γνωστός και σεβαστός. Τώρα, μετά 35 χρόνια, αφού γνώρισα και όλους τους πνευματικούς του απογόνους και από τον καθένα σταχυολόγησα όσα μπόρεσα, βλέπω τον εαυτό μου και φτωχότερο και ελεεινότερο, συγκρίνοντάς τον με τον πνευματικό γίγαντα που λέγεται Γέρο Ιωσήφ και που με την παρουσία του, δωρεά του Παναγάθου Κυρίου στην Αγία μας Εκκλησία και στο Άγιον Όρος, στους έσχατους καιρούς που ζούμε, σημάδεψε ανεξίτηλα και ευεργετικά την ιστορία του αγιορείτικου ή μάλλον συνόλου του Ορθοδόξου Μοναχισμού. Αυτόν τον πνευματικό γίγαντα, την Αγία Μορφή, θα προσπαθήσω να προσεγγίσω από την αγιολογική άποψη. Πρέπει ωστόσο να ομολογήσω ότι με πλήρη συναίσθηση της ακαταλληλότητός μου δέχθηκα την ανάθεση της εισηγήσεως αυτής, καθ' όσον

τους Αγίους, όπως τον Γέροντα Ιωσήφ, μόνον ένας Άγιος και μάλιστα ισάξιος ως προς τις θείες εμπειρίες μπορεί να προσεγγίσει, να μελετήσει και να κατανοήσει. Ζητώντας, λοιπόν, την πατρική του συγγνώμη για το αυθάδες και λίαν τολμηρόν του χειρίσματός μου, θέλω να σχολιάσω μερικές μόνον πτυχές του ασκητικού βίου του, που τον καθιέρωσαν στη συνείδησή μας ως φωτεινό μετέωρο και μυσταγωγό της εν Χριστώ ασκητικής ζωής. Ο ασκητής, ο Γέρων Ιωσήφ, όπως είναι γνωστόν, έζησε με όλη του τη δύναμη οσιακή ζωή, μαρτυρικώς μετέχων εις την απέκδυση του παλαιού και την επένδυση του εν Χριστώ καινού ανθρώπου, ακολουθώντας επακριβώς τα ίχνη των αναριθμήτων οσίων της Εκκλησίας μας. Ο πειρασμός των αισθήσεων, στον οποίο υποκείμεθα οι φυσικώς, αν μη και παραφυσικώς, ζώντες,

δεν είναι βοηθητικός να κατανοήσουμε τα υπερφυσικά και χαριτωμένα κατορθώματα του μακαρίου γέροντος. Μάλλον δε, μας συσφίγγει σαν μέγγενη και μας βάζει στον ανεμοστρόβιλο των αμφιβόλων λογισμών, να τα χαρακτηρίζουμε ή σαν φανταστικά ή σαν ακατόρθωτα. Τα ασκητικά κατορθώματα του ησυχαστού γέροντος δύσκολα και βιώνονται αλλά και δυσκολότερα κατανοούνται. Τα συνιστώντα στοιχεία της ασκητικής ζωής του είναι η υπεράνθρωπος άσκησις, η ακλινής και τελεία ησυχία, η εν γνώσει σιωπή και η αδιάλειπτος προσευχή, στοιχεία που τον κατατάσσουν αναμφιβόλως στη σειρά των απ' αιώνων ησυχαστών πατέρων μας. Το θαυμαστό με τον Γέροντα Ιωσήφ είναι ότι υπήρξεν αυτοδημιούργητος, μάλλον δε θεοδημιούργητος.

Ο θείος έρως τον κατέλαβε, κυριολεκτικώς απέρριψε κάθε κοσμικό ενδιαφέρον και βιωτική μέριμνα και θεοδιψής ήλθε στον γηραιό Άθωνα, ψάχνοντας να βρει πατέρες του αρχαίου μοναστικού ύψους για να μυηθεί κοντά τους στα μυστικά της μοναχικής ζωής. Είναι αλήθεια ότι η εποχή του ήταν μία περίοδος πνευματικής υφέσεως για τον Αγιορείτικο Μοναχισμό, χωρίς ωστόσο να λείπουν οι χαρισματικές προσωπικότητες, όπως ο Γέρων Δανιήλ ο Κατουνακιώτης, ο Γέρων Καλλίνικος, επίσης Κατουνακιώτης, ο Παπαδανιήλ ο Ησυχαστής και άλλοι. Όμως οι ανωτέρω, ο καθένας με την ασκητική ιδιοπροσωπία του, δεν θέλησαν να κρατήσουν κοντά τους τον θεόφλεκτο νεαρό Φραγκίσκο, που αναγκάστηκε έτσι, κάνοντας υπακοή στον Γέροντα Δανιήλ τον Κατουνακιώτη, να υποταχθεί στον γείτονά του, το απλούστατο γεροντάκι, τον μοναχό Εφραίμ τον Βαρελά.

Ζητώντας τα υψηλά, ως οι ελαφρές ψυχές, τα οποία ο απλούς γέροντάς του δεν μπορούσε να του δώσει, ο Γέρων Ιωσήφ κατέφυγε σε μεγάλες υπερβολές στην αρχή της πορείας του, πράγμα πολύ επικίνδυνο για οποιονδήποτε αρχάριο. Η έλλειψη του ποθουμένου ιδεατού οδηγού τον οδήγησε, μαζί με τον ισόψυχο και εξίσου ασκητικό και άκρως υποτακτικό Γέροντα Αρσένιο, να μην αφήσουν σπήλαιο για σπήλαιο στον Άθωνα ανεξερεύνητο, ώστε να επιτύχουν έναν πνευματικό διδάσκαλο, για να αρυσθούν πείρα Θεού. Έτσι άγγιξε τα οριακά σημεία της ανθρωπίνης αντοχής, πειράζων ει αυτόν ει δύναται βαστάσαι τον σταυρόν του Χριστού, με πλήθος δοκιμών. Λοιπόν, όπως μου έλεγε ο Γέρων Παπα-Εφραίμ Κατουνακιώτης, θέλοντας να βρει το μέτρο του ο Γέρων Ιωσήφ ως προς την αντοχή του σώματός του στην αγρυπνία,

κάποτε στο αγαπημένο του σπήλαιο του Οσίου Αθανασίου του Αθωνίτου, όπου και εκάρη μοναχός, στάθηκε όρθιος, δεν ήξευρε κι αυτός για πόσες ημέρες. Ξύπνησε διχαλωμένος σε μια αγριελιά, στο χείλος της αβύσσου, πάνω από τη θάλασσα στην οποία πνίγηκε ο στόλος του Ξέρξη. Τότε είπε: «Ουκ εκπειράσω Κύριον τον Θεόν μου άλλην φοράν». Οπωσδήποτε τον εφύλαξε ο Φιλότεκνος Κύριος, βλέποντας τη γενναιότητα της ζητούσης ψυχής του. Η γενναιοκαρδία του Γέροντος Ιωσήφ φαίνεται και στο ότι διά βίου παντός ετήρησε νηστεία υπερβολική, πράγμα που, όπως μαρτυρούν τα πνευματικά του παιδιά, συνετέλεσε στο να κλονιστεί η υγεία όλης της συνοδείας, που ακολουθούσε τον αδυσώπητο κανόνα του μεμετρημένου φαγητού που ήθελε ο Γέροντας, όπως και η άκρα υπομονή του στις βαριές σωματικές ασθένειες που ταλαιπωρούσαν επιπλέον

τον ίδιο, ταλαιπωρημένο από τους εκούσιους σκυλμούς του σαρκίου του. Όλη του η μανία και αγάπη για τον Θεό φαίνεται στον ισόβιο αγώνα για την κατάκτηση της αδιαλείπτου προσευχής. Ο Μέγας Αγιορείτης Ιεράρχης και Ησυχαστής, ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, ο Κήρυξ του Θείου Φωτός, τονίζει πως κάθε αρετή, για να αποκτηθεί, έχει τον αντίστοιχο κόπον της. Ο αγώνας όμως για την κατάκτηση της αδιαλείπτου προσευχής υπερβαίνει κάθε όριο. Με βάση τη θεώρηση αυτή, κατανοούμε το πόσο βαθιά και βαριά, μέχρις αίματος, αγωνίστηκε μόνος του ο Γέροντας Ιωσήφ, για να γίνει και μέτοχος και διδάσκαλος της ευχής του Ιησού μας, σε συνθήκες μάλιστα ατονίας του ευκτικού αγώνος στο γενικό αγιορείτικο περιβάλλον, σε σημείο, ως γνωστόν, να του προσάψουν οι πατέρες τον ωραίο τίτλο του πλανεμένου.

Η εναρκτική χάρις που έλαβε με την έλλαμψη και το κάρφωμα στην ψυχή του από την ακτίνα που ήλθε από την κορυφή του Άθωνα σε μια περίοδο απελπισμού έπαιξε σπουδαίο ρόλο στη μετέπειτα πορεία του τότε νεαρού γέροντος. Έτσι φαίνεται σε όλους τους βίους των Αγίων μας πως οι πρώτες εμπειρίες της χάριτος, που συγκαταβατικά ο Κύριος με την αγάπη του δίνει στους αρχαρίους για να τους γλυκάνει, γίνονται ισόβιο κεντρί στη μετέπειτα πορεία τους και μάλιστα σε στιγμές δαιμονικής σκαιωρίας, όπως ονομάζει ο Όσιος Θεόδωρος ο Στουδίτης τις στιγμές της θείας εγκαταλείψεως. Αυτή τη θεοεγκατάλειψη την έζησε στον έσχατο βαθμό επί οκταετία, όπως πολλές φορές ανέφερε ο Μακάριος Γέροντας Ιωσήφ. Το ποιος είναι ο πνευματικός ρόλος της ασκητικής αυτής εμπειρίας τον περιγράφει, ως γνωστόν, άριστα και διεξοδικά

ο Μέγας Όσιος Γέροντας Σωφρόνιος στον βίο του Αγίου Σιλουανού μας. Αλλά και όσοι εμπειρικά πάλεψαν ή παλαίουν εισέτι με τον μέγιστο αυτόν πειρασμό, τον κυριότερο που μπορεί να συνθλίψει και γενναίες υπάρξεις ακόμη, γνωρίζουν να πουν ή να καταλάβουν ακροθιγώς το τι κόλαση απροσμέτρητη θα υπέφερε η ευαίσθητη καρδιά του γενναιόψυχου Γέροντα Ιωσήφ. Πόσο έντονα έζησε την οκταετία αυτή, σκοτεινή φαινομενικά περίοδο, το δείχνουν οι διηγήσεις του και τα οράματά του, ιδιαιτέρως ο βαθύς πόνος και ο γλυκύς και παραπονιάρικος κλαυθμός για τη στέρηση της Θείας Κοινωνίας, ο οποίος αμέσως αντιβραβεύθηκε με την παράδοξη κοινωνία από Άγγελο Κυρίου, γεγονός συναντώμενον συνήθως και σε άλλους βίους Αγίων ασκητών της Εκκλησίας μας, όπως ο Όσιος Μάξιμος ο Καυσοκαλύβης.

Την τρικυμισμένη αυτή οκταετία των πνευματικών εναλλαγών ο Γέροντας Ιωσήφ αναφέρει διεξοδικά στον σφοδρό εμφύλιο πόλεμο των λογισμών και μάλιστα αυτόν των σαρκικών προσβολών. Η μανία του διαβόλου τον πολέμησε αλυσσωδώς και τον έφερε σε σημείο απελπισίας σχεδόν και πλήρους ατονίας.

Συμβάντα που οριστικά εξαφανίστηκαν μετά τη θεωρία του δαιμονίου της πορνείας ως επιτεθέντος χοίρου, τον οποίον άγγιξε ο Γέροντας. Ο Παπα-Εφραίμ μας έλεγε: «Κάθε μέρα στα συναξάρια διαβάζουμε: “Τη αυτή ημέρα ο όσιος τάδε και ο όσιος τάδε τελειούται”. Αχ, τι πειρασμούς και φωτιές πέρασε ο καημένος ο όσιος ώσπου να φτάσει σε αυτό το “τελειούται”, μόνον η ψυχούλα του και ο Θεός γνωρίζουν».

Δεν έλειψαν, ούτε και θα λείψουν από τη ζωή μας. Ο τρόπος όμως που τους αντιμετωπίζουμε γίνεται αφορμή ή ανορθώσεως με την προσθετική χάρη ή καταβαραθρώσεως με την εκούσια και ηττοπαθή εγκατάλειψη του αγώνος μας. Ένα παρόμοιο περιστατικό με αυτό του Γέροντος Ιωσήφ βλέπουμε στον βίο του Αγίου Γρηγορίου του Δεκαπολίτου.

Η προσθετική χάρις του Αγίου Πνεύματος ακολούθησε πλέον τον γενναιόψυχο αγωνιστή του Χριστού, που φάνηκε εν ολίγω πιστός και κέρδισε το βραβείο της εμπειρικής βιώσεως των όσων μελετούσε στα πατερικά και δη στον ηγαπημένο του Αββά Ισαάκ. Και έτσι εδραιώθηκε η σταθερότητα της αγάπης του προς τον Κύριο, που του έδωσε θείες απολαβές με τα εξαίσια οράματα του βίου του. Ορθολογιστικώς ή και ψυχολογικώς κρίνοντας τα πράγματα, ίσως όσα έζησε ο Γέρος Ιωσήφ, αλλά και κάθε Άγιος, να αναφέρονται ως αρρωστημένες φαντασιώσεις ή ακόμη και σχιζοφρενικές παραστάσεις, όπως μας είπε πολύ καλά το πρωί ο κύριος Παύλος.

Η κοινή ασκητική εμπειρία της Εκκλησίας μας απορρίπτει απεριφράστως αυτή την εξήγηση, διότι άλλος είναι ο αέρας του επιπέδου της εν Χριστώ Ασκήσεως, μη δυνάμενος να κατανοηθεί με τα λογικά εργαλεία της ύποπτης και ευδιαφθάρτου φύσεώς μας.

Την προσθετική χάρη που καθημερινά έπαιρνε ο Γέροντας Ιωσήφ ακολούθησε η έλλαμψις και ο πλούσιος φωτισμός του Αγίου Πνεύματος, που διαφαίνονται καθαρά στα χαριτόβρυτα γραπτά του. Είναι φανερή η θεοδηγία στον γραπτό λόγο, που αποτυπώνεται στις υπέροχες επιστολές του και στη δεκάφωνή του σάλπιγγα. Και στο γεγονός αυτό κατανοούμε πως το Πανάγιον Πνεύμα, ανατοιχειώνοντας, μεταποιεί σε θείες αηδόνες τους αλιείς και αγραμμάτους και τους μεταποιεί σε βαθείς θεολόγους και απλανείς διδασκάλους και ευαγγελιστές της Εκκλησίας μας. Διαβάζοντας τα τρισχαριτωμένα γραμματάκια του απλού Γέροντος αισθάνεσαι τη λεπτή αύρα που χάιδεψε τον προφήτη Μωυσή, αλλά και τη φλόγα πυρός που ακολουθούσε τον ορμητικό Ηλία στην προφητική του δράση. Ο Όσιος Ιωάννης της Κλίμακος γράφει πως ο Θεός επιτρέπει σε γενναίες ψυχές να πειραστούν καθ' υπερβολήν, ώστε με την πείρα που θα αποκτήσουν να μπορέσουν μελλοντικώς να γίνονται δάσκαλοι σε νεοτέρους αδελφούς, μανθάνοντες εξ ων αυτοί έπαθαν. Τέτοια περίπτωση είναι και η ζωή του μακαρίου Γέροντος Ιωσήφ. Αφού μπήκε σαν φιλότιμος στρατιώτης στον αγώνα του μοναχισμού και πέρασε πάμπολλες εναλλαγές χάριτος και εγκαταλείψεως, απέκτησε πλουτισμόν χάριτος αναφαίρετον, με τον οποίο και τη συνοδεία του έθρεψε με στερεάν τροφή, αλλά και εμάς όλους, τους κατ' επέκταση μαθητάς του, διατρέφει, διδάσκει, παρακαλεί και οδηγεί. Η διδασκαλία του δεν είναι λογιστική, αλλά μεγαλειώδης εν τη επική απλότητί της.

Συνήθως δεν παραπέμπει σε πατερικά κείμενα, παρά μόνον ελάχιστες φορές, και τότε αναφέρεται στους βίους των Αγίων, των οποίων άριστος μιμητής έγινε. Τα παραγγέλματά του, εκ τούτου, είναι απαυγάσματα της προσωπικής του εμπειρίας, καθαρώς στοιχούσης ακριβώς προς την αιωνόβιο ασκητική μας παράδοση. Γι' αυτό και έχουν αξία και εγκεκριμένη χάρη. Την αίσθηση αυτή δεν έχουμε και όταν διαβάζουμε τις θεόπνευστες γραφές του επίσης αγραμμάτου Οσίου Σιλουανού; Ο ισόβιος πνευματικός αγώνας του Γέροντος τού χάρισε, με τη δωρεά οπωσδήποτε του Κυρίου μας, την ποθητή απάθεια. Όπως γράφει ο ίδιος, έφτασε στην κατάσταση της βρεφικής απλότητος, απονηρίας και απαθείας. Αυτή είναι η οδός των Πατέρων μας. Οδός οπωσδήποτε σκληρά λίαν, αλλά πεπατημένη και ασφαλής.

Άλλος τρόπος δεν υπάρχει για να εξομοιωθούμε προς τον απαθή Κύριό μας, το αιώνιο πρότυπό μας. Και όταν λέμε απάθεια, δεν εννοούμε ασφαλώς αδιαφορία και αναλγησία, αλλά μάλλον ολοτελή κατάφλεξη και κατάποση από το πάντα χορηγούν Άγιον Πνεύμα και μια υπερευαισθησία πνευματική του προσώπου, που καταλήγει στον Θείον Έρωτα. Το ότι ο Γέρων Ιωσήφ ήταν κάτοχος αυτού του υπερφυσικού δώρου, δηλαδή του Θεοέρωτος, μόλις και χρειάζεται να το πούμε. Το περιγράφει άλλωστε γλαφυρότατα ο ίδιος: «Και επιπλέον της αύρας πνεούσης, είτε εν σώματι ή χωρίς σώμα ο Θεός οίδεν, ή μέσω της καλύβης ή έξω εν αέρι ο Θεός οίδεν. Τούτο μόνον οίδεν εκείνος που είδεν, ότι όλος γινόμενος πυρ μετά του πυρός και αγάπης δάκρυα περιρρέων, μετά θαυμασμού και εκπλήξεως φωνάζει:

Γλυκεία αγάπη, τα ύδατα της θείας χάριτος, ότι αι αρμονίαι των μελών μου διελύθησαν. Και ταύτα λέγων, του αέρος του πνεύματος επιπνέοντος, μετά της θαυμασίας αυτού και αρρήτου ευωδίας, καταπαύουν αι αισθήσεις, μη συγχωρούσαι όλως σωματικήν ενέργειαν. Και όλος αιχμάλωτος της θεωρίας αποκλειόμενος, μόνον θαυμάζει τον πλούτον της δόξης του Θεού, έως αν παρέλθει ο γνόφος. Και μένει ως έκφρων, εκστατικός, ως έξοινος, και ουδέν άλλο λέγει ειμή: Ιησούς μου, γλυκεία αγάπη, Πατήρ και Σωτήρ μου, ω γλυκύτατος έρως. Δεν θυμίζουν άραγε τα ανωτέρω τους ερωτικούς θεοΰμνους του Οσίου Συμεών του Νέου Θεολόγου; Το Άγιον Όρος, όπως γνωρίζετε, είναι κατ’ εξοχήν τόπος προσευχής, τόσο προσωπικής όσο και εκκλησιαστικής, δηλαδή των κοινών ιερών ακολουθιών και της Θείας Λειτουργίας.

Όσον μεν αφορά στην αδιάλειπτη επιτέλεση των από το τυπικό προβλεπομένων εκκλησιαστικών ακολουθιών, ούτε ποτέ έπαυσε αυτή να γίνεται, ακόμη και σε δύσκολες ιστορικές στιγμές για τον Άθωνα. Όσον αφορά όμως τη συστηματική ενασχόληση με την προσωπική προσευχή, παρά την επίδραση των μεγάλων ησυχαστών του 14ου αιώνος, με επικεφαλής τους Αγίους Γρηγόριον Σιναΐτην και Γρηγόριον Παλαμάν, όπως και αυτή των Κολλυβάδων του τέλους του 18ου αιώνος, με κύριο εκφραστή τον Όσιον Νικόδημον τον Αγιορείτην, η κατά μόνας προσευχή και μάλιστα αυτή της ευχής του Ιησού είχε ατονήσει και παραμεληθεί για ποικίλους ιστορικούς λόγους. Κυρίως όμως λόγω και της ελλείψεως εμπείρων ευχητών ανδρών, αλλά και εκ μιας παρεξηγημένης αντιμετωπίσεώς της, ότι πιθανόν η χρήση της εκ μέρους των μοναχών να τους οδηγήσει σε πλάνη

που επιδίδονται στην εξάσκησή της. Ο Γέρων Ιωσήφ παρουσιάστηκε στο αγιορείτικο στερέωμα ως ο θεόσταλτος ανακινητής του προσευχητικού αγώνος της αδιαλείπτου προσευχής. Το πόσον εκοπίασε ο ίδιος, αλλά και πόσον επέμεινε να προτρέπει και να διδάσκει σε μοναχούς και λαϊκούς την ευχή του Ιησού, δεν χρειάζεται να το πούμε. Έγινε ένα με την ευχή και εκπλήρωσε στο έπακρον τον γνωστόν ασματικόν: «Εγώ καθεύδω και η καρδία μου αγρυπνεί». Κι αυτός ο ανακαινιστικός ρόλος του μακαρίου Γέροντος τον κατατάσσει στην τάξη των παλαιών οσίων ησυχαστών πατέρων μας. Στο Γεροντικό γράφει: «Είδες νέον τρέχοντα, γέροντα υπεπάτησεν». Και εμείς, παραλλάσσοντας λίγο τη φράση, λέμε: Βλέπουμε σήμερα παγγενή ενασχόληση, μεγαλύτερη ή μικρότερη, με την ευχή του Ιησού στις τάξεις μοναχών και λαϊκών.

Ο Γέρων Ιωσήφ ο Ησυχαστής φέρει το χριστοφιλές κρίμα γι' αυτό το γεγονός. Οι Άγιοι Πατέρες έδιναν μεγάλη σημασία στον τρόπο του τέλους του βίου των ανθρώπων. Η μακαρία τελευτή του Οσίου Γέροντος Ιωσήφ, όπως αναφέρθηκε κατ' επανάληψη και όπως την περιγράφουν λίαν συγκινητικά τα καταξιωμένα πνευματικά του τέκνα, ο Γέρων Ιωσήφ ο Βατοπεδινός και ο προηγούμενος Εφραίμ Φιλοθεΐτης, αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα οσιακής τελευτής. Κοινωνημένος, προειδοποιημένος από την ίδια την Παναγία μας, προσευχόμενος και με δάκρυα βαθύτατης κατανύξεως και ταπεινώσεως, αφού εζήτησε συγχώρηση και έδωσε ευλογία στην αγαπημένη συνοδεία του, παρέδωσε εν ειρήνη την ηγιασμένη ψυχή του στον Κύριό μας, τον οποίον ηγάπησε όλη ψυχή και διανοία, εζήτησε ως μανικός εραστής και τον εύρεν διά της ασκητικής του βιοτής.

Έκλεισεν εις την καθαροτάτην καρδίαν του διά της ευλογημένης ευχής, την ημέρα ακριβώς της γλυκυτάτης Μητρός μας, της Κυρίας μας Θεοτόκου, της βεβαίας ελπίδος κάθε Αγιορείτου μοναχού. Κι η ρήσις του Εφραίμ του Σύρου, ή Αββά Αγάθωνος, θυμίζει η τελευταία αυτή του Γέροντος Ιωσήφ: «Εκ των καρπών το δένδρον γινώσκεται». Είναι αλήθεια ότι, αν εμείς υπολογίσουμε το πλήθος των δεκάδων μοναστηριών που είναι επανδρωμένα με πνευματικούς απογόνους του Γέροντος Ιωσήφ και ακμάζουν πληθυσμιακώς και πνευματικώς και κρατύνονται, στο Όρος, στην Αμερική, στην Ελλάδα, στην Κύπρο μας.

Η πνευματική του καρπογονία, Γέρων Αρσένιος, Παπα-Εφραίμ Κατουνακιώτης, Γέρων Ιωσήφ Βατοπεδινός, Παπα-Εφραίμ Φιλοθεΐτης, Παπα-Χαράλαμπος Διονυσιάτης και τα άλλα αναρίθμητα πνευματικά τέκνα και εγγόνια του, με τη χάρη του Κυρίου και την πατρική ευλογία του Γέροντος Ιωσήφ, δοξάζουν νυχθημερόν τον Κύριο, λαμπρύνουν τον Ορθόδοξο μοναχισμό μας, βιώνουν την ησυχαστική ευκτική παράδοση και γίνονται στηρίγματα ελπίδος και αγιασμού πλήθους φιλοθέων ψυχών με τους πνευματικούς λόγους τους, προφορικούς και γραπτούς. Όλοι τους είναι αστέρες πολύφωτοι της Εκκλησίας μας.

Εκ του λόγου τούτου, ο μακάριος Γέρων Ιωσήφ μπορεί να σταθεί ανταξίως δίπλα στους παλαιούς καθηγητάς του μοναχισμού μας, τον Μέγαν Παχώμιον και τον Όσιον Αθανάσιον τον Αθωνίτην, που οδηγητικώς έδειξαν τον δρόμο της μοναχικής κλωνοποιήσεως, θα λέγαμε, του μοναχισμού, με την ίδρυση από πνευματικά τους παιδιά σειράς νέων μοναστηριών. Άγιοι Αρχιερείς, Σεβαστοί Πατέρες, Αγαπητοί μου Αδελφοί.

Νικόδημος ο Αγιορείτης, εξηγώντας την ετυμολογία του επιθέτου «όσιος», λέει ότι αυτό προέρχεται από το ομηρικό ουσιαστικό «Ωσία», που σημαίνει θάνατος. Ο μακάριος Γέρον Ιωσήφ ο Ησυχαστής δια βίου εθανάτωσεν εαυτόν ως προς τον κόσμο και, συσταυρωθείς μετά του Σταυρώ κρεμαμένου δι’ ημάς Σωτήρος μας, ζει αιωνίως μετά του ον εγκαρδίως επόθησε, του ημετέρου Σωτήρος, του Κυρίου μας Ιησού. Σε τελική ανάλυση, ακολούθησε κατά γράμμα την οδό των Πατέρων, των εν ασκήσει διαλαμψάντων, και προσετέθη στη χρυσή σειρά των επιφανών μορφών που ανέδειξε ο ηγιασμένος και γηραιός Άθως μας. Δεν απομένει παρά να ευχηθούμε, ως τελείαν ευχήν, συντόμως να έλθει η χαρμόσυνος είδηση, που θα τον ίδωμε επισήμως αναγνωρισμένον Άγιον από την Αγιωτάτη Μητέρα μας, Μεγάλη του Χριστού Εκκλησία.

Θα επικυρώσει εν προκειμένω την ήδη ισχυρώς σχηματισμένη συνείδηση του αναμένοντος λαού του Θεού περί του μακαρίου Γέροντος, δηλαδή ότι πρόκειται περί Οσίου και μάλιστα ασυνήθους πνευματικού διαμετρήματος. Να έχουμε όλοι μας την πατρική του ευχή.

Ευχαριστούμε τον Πατέρα Αθανάσιο για τη θαυμάσια αυτή καταληκτήρια εισήγηση, που αποτελεί και το επιστέγασμα του όλου συνεδρίου, και οπωσδήποτε όλοι ελπίζουμε σύντομα να δοξάσουμε τον Γέροντα Ιωσήφ, που είναι όντως Άγιος της Εκκλησίας μας.