The Pastoral Dimension of the Work of Elder Joseph the Hesychast, by Metropolitan Nikolaos of Mesogaia

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Your Grace, Your Eminence, my venerable spiritual father, Father Ephraim, reverend abbesses, holy abbots, ladies and gentlemen: this is the final session, the ninth in order, and there is a change in the program. Father Luke of Philotheou, who was to speak but is absent for reasons beyond his control, had as his subject the life of Saint Joseph the Hesychast. Geronta, it would have been of great interest to us to hear this, concerning our request that the talks—or rather, the letters—of Saint Joseph be published just as they came from his own hand, since Father Luke is the one who prepared the edition. As we had already said, and as I myself said in my presentation, it is good for us to have

the letters of Saint Joseph exactly as they came from his own hand. In any case, in his place His Eminence Metropolitan Nikolaos of Mesogaia and Lavreotiki will speak on the subject, “The Pastoral Dimension of the Work of Saint Joseph the Hesychast.” Please.

Mr. Chairman, anyone who looks carefully at the program will notice two discrepancies. One is of secondary importance, while the other is particularly significant. The first is that every session has three speakers except this one, which has two. I do not think that matters very much. The other can be noticed only by someone who is fairly good at mathematics. While every other speaker has been allotted twenty minutes, this speaker has been given thirty. I do not know whether this is an accidental error or a blatant show of favor. So, do you want thirty minutes or twenty?

No, twenty-five minutes.

I shall give the other five minutes to Father Athanasios, though we shall see how long this takes.

The person of Saint Joseph the Hesychast, especially in light of everything we have heard over these past days, is identified with absolute flight from the world, an unyielding insistence on the conditions required for hesychia, an uncompromising devotion to undistracted prayer, the continual effort to compel oneself in the ascetic struggle, and an exceptionally great love for the desert. It would not be easy for anyone to associate the life of such a man with the image of a pastor. When we have before us a champion and lover of hesychia, how can we speak of the pastoral dimension of his work? The hesychast is not a pastor who speaks and mingles with people, nor an activist who produces visible works.

Saint Joseph, however, was both a hesychast and an elder, a spiritual father. He was and remains a pastor who shepherded thirsty souls and continues to shepherd them to this day. He is a guide who not only teaches but also inspires and initiates souls into the Mystery. Through his word, he begets spiritual children. Although he is an uncompromising hesychast, with a strong inclination toward solitude and an unyielding love for silence and hesychia, he simultaneously shows a remarkable concern for souls struggling in the world. He does not live the reality of salvation in isolation, for himself alone, but within the Church and together with his brethren. His extensive correspondence, the fruits of his life, and both the close and the wider circles of his disciples all demonstrate this.

The pastoral ministry of Saint Joseph has a strongly monastic and Philokalic orientation. Prayer and ascesis—ascetic discipline—stand at its heart. He speaks continually about these things. His teaching is addressed either to monks or to faithful people who choose to live in the world according to monastic standards and to undertake the ascetic work of noetic prayer.

In his letters, writings, and teaching, we rarely encounter subjects concerning relations between husbands and wives, the upbringing of children, family ethics, vocational guidance, and so forth. His words and thought are concerned more with God and less with man, more with the Mystery and less with natural reasoning.

More with grace, and less with the Fall.

In this sense, the pastoral ministry of Saint Joseph is unusual, specialized, and monastically oriented. Its principal characteristics are as follows. First, he is methodical and clear in presenting his teaching. When studying his letters and catechetical instructions, we can properly speak of a coherent body of teaching. In these texts we find precise descriptions that dissect the hidden states of the soul, an impressive analysis of its workings and of the pathology of its weaknesses, and detailed portrayals of the spiritual struggle. He knows well how the passions operate, what they conceal, and how they manifest themselves. He therefore does not speak theoretically or vaguely. His words possess authenticity, power, and persuasiveness; they have the character of an original, firsthand text.

He is not content with general, vague words of comfort and encouragement. In a deeply personal manner, he offers a theological analysis of spiritual states and experiences, of the ways in which the grace of God acts, and of the soul’s dialogue with God. Second, his language is simple and unpolished. As is clearly evident from his writings, he lacked worldly education and possessed the pure and undefiled character of a little child. His language is therefore unpolished and filled with images and examples drawn from nature. This simplicity, vividness, and expressiveness make the man himself approachable and his words easy to understand. Third, he is deeply emotional,

gentle, and tender. There can be no doubt that the teaching of the Fathers of nepsis—watchfulness—concerning tears according to God is a profoundly important truth. If it were passed over in silence or somehow misunderstood, the truth itself would be wounded. Nevertheless, the manner and frequency with which he speaks of these tears also reveal certain elements of natural human feeling. Saint Joseph does not hesitate to refer frequently and spontaneously to the experience of tears. In this way he warms his pastoral words, sometimes even using exaggerated figures of speech. For example, he says in one place, “My eyes flowed like fountains,” and, “I did not cease praying until the ground had turned to mud.” Beyond this, however, his words and the ways he addresses his spiritual children

and the women who seek his monastic counsel are marked by a rare and sometimes daring tenderness and sweetness. He uses expressions such as, “Treasure of my soul,” “beloved child,” “my dearly beloved little child,” “inmost part of my soul,” “my sacred daughter,” “my good dove,” “my little child,” “little butterfly,” and, “I cover you with kisses as my son and pray for you as my beloved.” He expresses his feelings openly, offers encouragement, and participates personally in their struggle. It is striking that these tender and gentle words come from the same mouth which, when training the monks under obedience to him in ascesis, does not shrink from severe rebukes and reprimands, or even insults. Fourth,

He is exhortatory. His texts abound in imperatives and encouraging exhortations. You feel that he himself is beside you, urging you forward. You cannot but advance. In one representative passage he says: “Come to your senses, then, and cast these thoughts out of your nous, your spiritual intellect. Force yourself toward every good thing. Continually make metanoia—repentance—whenever you err, and do not waste time. So, force yourselves, keep silence, pray, obey, and humble yourselves, that you may find every good thing.” Fifth, he is extreme, absolute, and heroic. Alongside his warm and emotionally rich language, one encounters an unbending and heroic element, uncompromising and unyielding, which truly reveals the greatness of his ascetic soul.

It has such power that it carries along those who receive his teaching. At one point he says characteristically, giving the vivid impression that he himself is living what he describes: “Let blood flow from the extreme exertion of the Jesus Prayer. Let yourself collapse for weeks, exhausted like someone gravely ill. You must struggle with all your strength.”

“The body must always be enslaved to the spirit; do not spare it in the least. Become a sponge that soaks your soul, not in honors and praises, but in reproaches and accusations for which you bear no blame.” Elsewhere he speaks even more forcefully: “Become a corpse for everyone to trample underfoot. Become earth. Beat, strike, and hate yourself as an implacable enemy.”

He also says elsewhere: “In the beginning I fought against the carnal passions. I did not sleep on my side, but standing in a corner or sitting on a stool. I beat myself two or three times a day, howling and weeping until my body collapsed. I broke many sticks across my thighs.” Sixth, he possesses discernment and is full of understanding. Although he is so absolute and demanding, he is also filled with kindness and understanding. He writes: “Do not despair. These things happen to everyone. It is an assault of temptation, and it will pass. From that moment onward, I have suffered and prayed for you. So do not be sorrowful. We are human beings and transgressors, like children. We bear the negligence of our forefathers as sin.”

“The Lord will show us this loving condescension, and through metanoia—repentance—He forgives everything.” Although he is an uncompromising hesychast, he also makes himself a participant in the needs of the soul. He himself acknowledges this, and it is also evident from the great abundance of his writings. When he realizes that he is not understood, he does not enter into discussions, negotiations, or explanations. He simply makes his decisions, including decisions for his disciples, without explaining them. They must later try to discern the reasons behind his words. Seventh, his descriptions of unseen warfare are vivid. When he speaks of the attacks of the evil one, he is especially graphic. He is also descriptive and methodical when explaining how the spiritual struggle is organized

and when revealing the deeper causes of temptations. At one point he says: “For all eight years, every day was a martyrdom. The demons would flee, crying out, ‘He has burned us! He has burned us!’ It happened one night that the brother beside me also heard them, wondering who those shouting were. And I turned and saw the demon as it truly was.” His words are also theological, not barren, dry moralizing. He does not waste time on moralistic lectures. His teaching has doctrinal substance; it is spiritual and refers to truths that permeate everything, rather than to superficial behavior. Ninth, his writings are rich in bold accounts of personal experience.

His words are accompanied and confirmed by experiences of this kind. Thus, he writes somewhere: “Listen to something that happened to me.” He speaks so personally that he could even be misunderstood, as though he were indirectly drawing attention to himself and giving way to pride. He says: “When I was in the world, I would take on a thousand adversaries; and by enduring, by strangling Satan within me, and through the utmost patient endurance, I was delivered from evil. And as soon as I had said the Jesus Prayer a few times, I was immediately caught up into theoria, into divine vision. Although I was inside the cave and its door was shut, I found myself outside, in heaven, in a wondrous place, in utter peace and serenity of soul, in perfect rest.” “Something similar also happened to me,” he says elsewhere,

“once, with the late Theodora. I even felt her breath beside me, although she was living in the world and I was here on the Holy Mountain.” Tenth, he is a shepherd whose prayer is active and effective. His pastoral ministry is founded not upon the advice he gives, but upon the prayer he offers. This is why he insists upon prayer, speaks about prayer, exhorts others to pray, and himself prays for his own soul, for others, for the whole world, and for each person individually. His own prayer and the hard struggle it entails are the necessary complement to the prayers of his spiritual children. He says in one place: “And then the prayer I offer on your behalf will immediately take effect.”

“My child, you seek the heavenly city. But your elder prays for this; the fathers pray for it; and I too, poor as I am, pray here among the rocks. For every soul that receives help, I myself undergo the warfare that soul is facing.” The eleventh element is the necessity of a sign. His spiritual teaching requires confirmation through evidence that transcends this world. Therefore, being at home in the spiritual world—a fact attested by signs—he often refers to such signs. He says in one place: “Elder Kallinikos tasted the rapture of the nous. Elder Gerasimos, though struck by the thunderbolts of the storms, remained an unshaken pillar of patient endurance. Through the Jesus Prayer, Elder Ignatios gave forth a fragrance from his mouth,”

“so that one delighted to speak close to his mouth. Papa-Daniel reached the end of his life at a very advanced age without illness. Another elder, ninety years old, told us that he had lived on a mountaintop for seventeen years. Thunderbolts would fall and tear his clothes, yet he showed the utmost patient endurance,” and so forth. “There was also a Russian who shed tears unceasingly, night and day. He was entirely lifted above earthly things and filled with theoria, with divine vision. He also had the gift of foresight, for he knew beforehand who was coming.” Elder Joseph’s illumined pastoral ministry transforms God’s astonishing intervention from an unexpected miracle into the expectation of a sign. A twelfth element is the presence of the Theotokos in our lives.

His bond with the person of the Most Holy Theotokos is clearly evident and distinct within his pastoral ministry. Like all the Saint Fathers of our own time—known and unknown, renowned and obscure—he passed through the Most Holy Theotokos in expressing the very best of his inner world and the finest expressions of his faith. This is precisely what happened with Elder Joseph. In a deeply personal letter, he writes: “I cannot kiss the icon of the Most Holy Theotokos only once and then leave. When I draw near to her, she pulls me toward her like a magnet. And I must be alone, because I want to spend hours kissing her icon.” I shall conclude with one final characteristic:

the transmission of the spirit and of grace that takes place through him. He did not merely describe his experiences; he also bestowed experience and the power of piety upon others. Although he is precise when discussing technique and giving practical counsel, he is also spontaneous in transmitting experience. He speaks both about technique and about experience, about the road and its destination, about the holy canon—the rule—and the blessed exception. He does not merely offer teachings and admonitions; his words are also personal and born of experience. Indeed, he continues to speak even after his death. The proof is the fruit of his life. His grace is transmitted to his spiritual children, and its fruit is the renewal of the Holy Mountain and of noetic prayer.

At a time when the number of monks in the monasteries of the Holy Mountain was declining dangerously, he, though following strict ascetic disciplines of an uncompromisingly hesychastic kind, formed a large brotherhood with numerous disciples and an entire school of life rooted in nepsis (watchfulness).

What is striking is that all his disciples not only continued the tradition he had established, but themselves became elders and spiritual fathers to many new monks, who contributed greatly to the modern renewal of Athonite monasticism. Indeed, as was mentioned earlier, three of them became abbots of major monasteries on the Holy Mountain. Today, six monasteries represent the tradition carried on by his spiritual descendants. And all of this...

Bore fruit after his departure from this life. It was accomplished by the grace of God, yet through his prayer. The grace of the Saint is transmitted to his spiritual children and, through them, still farther—to people at a distance, to strangers, and even after his death. Elder Joseph shows us the image of the spiritual father: not one who merely gives advice, but one who initiates others into the Mystery; not one who persuades with arguments, but one who inspires; not one who is anxious, but one who loves; not one who possesses psychological knowledge, but one who lives spiritual realities; not one who understands merely with the intellect, but one who prays noetically; not one who imposes his presence, but one who himself doubts and questions his own spiritual gift.

He is not the one who searches for us, but the one to whom we ourselves run. He is not the one whom we see living, but the one whom we sense never dies. He is not one who preaches God as a proposition to be proved, but one who reveals Him as a sign in his own life and in ours. Active prayer and the ability to transmit the gifts of grace are surely the finest pastoral ministry. Thank you.

We thank His Eminence very much. He observed the eighteen-minute limit with absolute precision—only eighteen minutes. He may continue if he wishes. That leaves Father Athanasios plenty of time. With great vividness, clarity, and simplicity, he has given us thirteen elements of Elder Joseph’s pastoral ministry.

And I would venture to say, Your Eminence of Limassol and Elder Ephraim, that Elder Joseph truly is a shepherd and a Father of the Church. And I do not know, my learned professors, whether it would be too much to say that he may also be called a teacher of the Church. Perhaps this is a subject that ought to be examined.

In Joseph’s case, I believe it is right to consider whether the title of Father and Teacher of the Church may be bestowed upon him.

Πανιερώτατε, Σεβασμιότατε, Σεβαστέ μου Γέροντα Πάτερ Εφραίμ, Γερόντισσες, Άγιοι Καθηγούμενοι, Κυρίες και Κύριοι, είναι η τελευταία συνεδρία, η ένατη στη σειρά, και υπάρχει μια αλλαγή στο πρόγραμμα. Αντί να ομιλήσει ο Πατήρ Λουκάς Φιλοθεΐτης, ο οποίος για λόγους ανεξαρτήτους της θελήσεώς του απουσιάζει και που είχε ως θέμα το συναξάρι του Γέροντος Ιωσήφ του Ησυχαστού, και που θα μας ενδιέφερε πάρα πολύ, Γέροντα, αυτό το πράγμα να ακουστεί, για την παράκλησή μας να γίνει η έκδοση των ομιλιών, μάλλον των επιστολών, του Γέροντος Ιωσήφ, όπως έχουν βγει από το χέρι του, γιατί είναι εκείνος που έχει επιμεληθεί την έκδοση, και όπως είχαμε πει και είχα πει και εγώ στην εισήγησή μου, καλό είναι να έχουμε

επιστολές του Γέροντος Ιωσήφ όπως ακριβώς έχουν βγει από το χέρι του. Εν πάση περιπτώσει, στη θέση του θα ομιλήσει ο Σεβασμιότατος Μητροπολίτης Μεσογαίας και Λαυρεωτικής κύριος Νικόλαος, με θέμα «Η ποιμαντική διάσταση του έργου του Γέροντος Ιωσήφ του Ησυχαστού». Παρακαλώ.

Αν προσέξει κανείς το πρόγραμμα, κύριε Πρόεδρε, θα δει ότι υπάρχουν δύο ασυμμετρίες. Μία είναι δευτερευούσης σημασίας και μία άλλη είναι ιδιαίτερα σημαντική. Η πρώτη είναι ότι όλες οι συνεδρίες έχουν τρεις ομιλητές εκτός από αυτή που έχει δύο. Δεν πιστεύω να έχει ιδιαίτερη σημασία. Την άλλη μπορεί να την προσέξει μόνο όποιος είναι λίγο καλός στα μαθηματικά. Ενώ για όλους τους ομιλητές λαμβάνεται πρόνοια να μιλήσουν 20 λεπτά, γι’ αυτόν τον ομιλητή έχει 30 λεπτά. Δεν ξέρω αν είναι συγκυριακό λάθος ή προκλητική εύνοια. Θέλετε, λοιπόν, 30 λεπτά ή 20 λεπτά;

Όχι, 25 λεπτά.

Δίνω τα 5 λεπτά στον πατέρα Αθανάσιο, αλλά θα δούμε πόσο θα πάει.

Το πρόσωπο του Γέροντος Ιωσήφ του Ησυχαστού, σύμφωνα μάλιστα και με τα όσα ακούσαμε αυτές τις μέρες, είναι ταυτισμένο με την απόλυτη φυγή από τον κόσμο, την ανυποχώρητη διεκδίκηση των όρων της ησυχίας, την ασυμβίβαστη προσήλωση στην ανάγκη της απερίσπαστης προσευχής, τη διηνεκή προσπάθεια άσκησης της βίας, τη σπάνιου μεγέθους αγάπη προς τον κόσμο της ερήμου. Κανείς δεν θα μπορούσε εύκολα να συνδυάσει τον βίο ενός τέτοιου ανθρώπου με την εικόνα ενός ποιμένος. Πώς είναι δυνατόν, όταν έχουμε μπροστά μας έναν πρωταθλητή και λάτρη της ησυχίας, να μιλούμε για την ποιμαντική και μάλιστα του έργου του; Ο ησυχαστής δεν είναι ποιμένας που ομιλεί και αναστρέφεται, ούτε ακτιβιστής που παράγει έργο.

Ο Γέροντας όμως Ιωσήφ ήταν και ησυχαστής και γέροντας. Ήταν και είναι ποιμένας που ποίμαινε και ποιμαίνει μέχρι σήμερα διψασμένες ψυχές. Είναι οδηγός που δεν διδάσκει μόνον, αλλά και εμπνέει και μυσταγωγεί. Γεννά τέκνα εν λόγω. Ενώ είναι ακραίος ησυχαστής, με έντονη απομονωτική τάση και ασυμβίβαστη αγάπη στη σιωπή και στην ησυχία, ταυτόχρονα δείχνει ένα παράδοξο ενδιαφέρον για τις εν τω κόσμω αγωνιζόμενες ψυχές. Ζει το γεγονός της σωτηρίας όχι απομονωμένα για τον εαυτό του, αλλά εν τη Εκκλησία με τους αδελφούς του. Η εκτενής αλληλογραφία του και οι καρποί της ζωής του, ο στενός και ο ευρύτερος κύκλος των μαθητών του, αυτό καταδεικνύουν.

Η ποιμαντική του Γέροντος Ιωσήφ είναι έντονα μοναχικού και φιλοκαλικού προσανατολισμού. Επίκεντρό της αποτελεί η προσευχή και η άσκηση. Γι’ αυτά συνέχεια μιλεί. Αποδέκτες της είναι είτε μοναχοί είτε πιστοί που επιλέγουν μοναχικών προδιαγραφών ζωή στον κόσμο και άσκηση της νοεράς εργασίας.

Στις επιστολές, στα γραφόμενα και στη διδασκαλία του, σπάνια θα συναντήσουμε θέματα που αναφέρονται σε σχέσεις ανδρογύνων, σε αγωγή παιδιών, σε οικογενειακή ηθική, επαγγελματικό προσανατολισμό κτλ. Ο λόγος και η σκέψη του ασχολούνται περισσότερο με τον Θεό και λιγότερο με τον άνθρωπο. Περισσότερο με το μυστήριο και λιγότερο με τη φυσική λογική.

Περισσότερο με τη χάρη και λιγότερο με την πτώση.

Υπό την έννοια αυτήν, η ποιμαντική του Γέροντος Ιωσήφ είναι ασυνήθης, εξειδικευμένη και μοναχικά προσανατολισμένη. Τα βασικά της στοιχεία είναι τα εξής. Πρώτον, είναι μεθοδικός και σαφής στην εκφορά της διδασκαλίας του. Μελετώντας τις επιστολές και κατηχήσεις του, θα μπορούσαμε να μιλήσουμε περί διδασκαλίας του. Μέσα στα κείμενα αυτά διακρίνουμε ανατομικές περιγραφές των μυστικών καταστάσεων της ψυχής, εντυπωσιακή ανάλυση των λειτουργιών της και παθολογία των αδυναμιών της, λεπτομερείς σκιαγραφήσεις του πνευματικού αγώνος. Γνωρίζει καλά πώς λειτουργούν τα πάθη, τι κρύβουν, πώς εκδηλώνονται, γι’ αυτό και δεν μιλάει θεωρητικά και με ασάφεια. Ο λόγος του έχει αυθεντικότητα, έχει δύναμη και πειστικότητα, μοιάζει με πρωτότυπο κείμενο.

Δεν αρκείται σε γενικόλογες και αόριστες παρηγορητικές προτροπές. Αναλύει θεολογικά τις πνευματικές καταστάσεις και εμπειρίες, τους τρόπους με τους οποίους ενεργεί η Χάρις του Θεού, τον διάλογο της ψυχής μετά του Θεού, με τρόπο έντονα προσωπικό. Δεύτερον, είναι απλοϊκός και ακατέργαστος στον λόγο του. Όπως φαίνεται καθαρά και από τα γραφόμενά του, ο ίδιος ήταν αμόρφωτος κατά κόσμον, με το ιδίωμα της αγνότητος και του αμόλυντου του μικρού παιδιού. Γι’ αυτό και ο λόγος του είναι ακατέργαστος, γεμάτος εικόνες και παραδείγματα παρμένα από τη φύση. Αυτή η απλοϊκότητα, η παραστατικότητα και η εκφραστικότητά του καθιστούν τον ίδιο ευπρόσιτο και τον λόγο του εύληπτο. Τρίτον, είναι συναισθηματικός,

γλυκύς και τρυφερός. Αναντίρρητα, η αναφορά των Νηπτικών Πατέρων στα κατά Θεόν δάκρυα αποτελεί σημαντικότατη αλήθεια, που αν απεσιωπάτο ή κάπως παρεξηγείτο, θα τραυματιζόταν η ίδια η αλήθεια. Παρά ταύτα, ο τρόπος της αναφοράς σε αυτά και η συχνότητα καταδεικνύουν και συγκεκριμένα στοιχεία και φυσικού συναισθήματος. Ο Γέρων Ιωσήφ δεν διστάζει να κάνει συχνές και αυθόρμητες αναφορές στην εμπειρία των δακρύων και έτσι να ζεσταίνει τον ποιμαντικό λόγο του με χρήση ακόμη και υπερβολικών λεκτικών σχημάτων. Λέγει, επί παραδείγματι, κάπου: «Τα μάτια έτρεχαν σαν βρύσες» και «δεν εγκατέλειπον την προσευχήν μέχρις ότου έγινε λάσπη το χώμα». Εκτός όμως αυτών, ο λόγος του και οι προσφωνήσεις του στα πνευματικά του παιδιά

και σε γυναίκες που ζητούν τη μοναχική του συμβουλή χαρακτηρίζονται από σπάνια και ενίοτε τολμηρή τρυφερότητα και γλυκύτητα. Έτσι χρησιμοποιεί εκφράσεις όπως «Εγκόλπιον της ψυχής μου», «τέκνον αγαπητόν», «τεκνίον μου ηγαπημένον», «σπλάχνα της ψυχής», «ιερόν μου θυγάτριον», «η καλή μου περιστερά», «παιδάκι μου», «μικρή πεταλούδα», «σε καταφιλώ όλος ως υιόν μου και σε εύχομαι ως αγαπητόν μου». Εκδηλώνεται εκφραστικά, ενθαρρύνει, συμμετέχει προσωπικά. Είναι εντυπωσιακό ότι ο τρυφερός και γλυκύς αυτός λόγος βγαίνει από το ίδιο στόμα, το οποίο στους μοναχούς υποτακτικούς του, προκειμένου να τους καλλιεργήσει στην άσκηση, δεν αποφεύγει σκληρές επιπλήξεις και επιτιμήσεις, ακόμη και ύβρεις. Τέταρτον,

Είναι προτρεπτικός. Τα κείμενά του βρίθουν προστακτικών και ενισχυτικών προτροπών. Αισθάνεσαι ότι ο ίδιος είναι δίπλα σου και σε σπρώχνει. Δεν μπορείς να μην προχωρήσεις. Λέγει κάπου ενδεικτικά: «Σύνελθε λοιπόν και απόβαλε τους λόγους αυτούς από του νοός σου. Βιάζου εις παν αγαθόν. Βάζε μετάνοιαν συνεχώς όταν σφάλεις και μη χάνεις καιρόν. Λοιπόν, βιάζεσθε, σιωπάτε, προσεύχεσθε, υπακούετε, ταπεινούσθε, δια να βρείτε κάθε καλόν». Πέμπτον, είναι υπερβολικός, απόλυτος και ηρωικός. Δίπλα στον ζεστό και πλούσιο σε συναίσθημα λόγο του συναντά κανείς το άκαμπτο και το ηρωικό, ασυμβίβαστο και ανυποχώρητο στοιχείο που πραγματικά καταδεικνύει το μεγαλείο της ασκητικής ψυχής του.

Τέτοια δύναμη, ώστε να συμπαρασύρει και τους αποδέκτες της διδασκαλίας του. Λέγει χαρακτηριστικά σε κάποιο σημείο, δίνοντας ζωντανά την εντύπωση ότι ο ίδιος ζει αυτό που περιγράφει: «Να τρέχει αίμα από υπερκόπωσιν της ευχής. Να πέφτεις εβδομάδες εξηντλημένος ως βαριά ασθενής. Πρέπει να αγωνίζεσαι με όλην ισχύν».

«Το σώμα να είναι πάντοτε δουλωμένον εις το πνεύμα, να μη το λυπείσαι ποσώς. Γίνου σπόγγος ποτίζων την ψυχήν σου, όχι με τιμάς και επαίνους, αλλά με ονειδισμούς και κατηγορίας, ων ανεύθυνος». Αλλού, ακόμη πιο έντονα: «Γίνου πτώμα να σε πατάνε όλοι επάνω, γίνου χώμα, δείρε, χτύπα, μίσησον ως εχθρόν άσπονδον τον εαυτόν σου».

Έτι λέγει σε ένα άλλο σημείο: «Εις την αρχήν εμαχεσάμην με τα πάθη τα σαρκικά. Δεν εκοιμήθην επί πλευρών, αλλά όρθιος στην γωνιά ή επί σκαμνίου καθήμενος. Εδερόμην δυς και τρεις την ημέραν, ωρυόμενος και κλαίων, μέχρι να πέσει το σώμα μου. Πολλά ξύλα έσπασα εις τους μηρούς μου». Έκτον, διακριτικός και γεμάτος κατανόηση. Ενώ όμως είναι τόσο απόλυτος, είναι ταυτόχρονα και πλήρης καλοσύνης και κατανόησης. Γράφει: «Μην απελπίζεσαι. Εις όλους συμβαίνουν αυτά. Πόλεμος είναι του πειρασμού και θα περάσει. Έκτοτε πονώ και προσεύχομαι για σένα. Λοιπόν, μην λυπείσαι. Άνθρωποι είμεθα και παραβάται ως τέκνα. Την αμέλειαν των προπατόρων μας έχομεν σαν αμαρτίαν».

«Με αυτήν τη συγκατάβασιν θα μας κάνει ο Κύριος και εν μετανοία όλα τα συγχωρεί». Ενώ είναι ασυμβίβαστος ησυχαστής, ταυτόχρονα γίνεται και μέτοχος των αναγκών της ψυχής. Αυτό ομολογείται από τον ίδιο, φαίνεται και απ’ την πληθώρα των γραφομένων του. Όταν αντιλαμβάνεται ότι δεν γίνεται κατανοητός, δεν προβαίνει σε συζητήσεις, συνεννοήσεις και διευκρινίσεις. Απλά κάνει τις επιλογές του, επιλογές για τους μαθητές του, χωρίς να τους δίνει εξηγήσεις, διότι αυτοί μετά προσπαθούν να ερμηνεύσουν τις αιτίες των λόγων του. Έβδομον, είναι παραστατικός στις περιγραφές του αοράτου πολέμου. Όταν μιλάει για τις επιθέσεις του πονηρού, είναι ιδιαίτερα παραστατικός. Είναι επίσης περιγραφικός και μεθοδικός όταν αναφέρεται στο πώς οργανώνεται ο πνευματικός αγώνας,

Και όταν αποκαλύπτει τα βαθύτερα αίτια των πειρασμών, λέγει σε ένα σημείο: «Όλα έτη οκτώ, κάθε μέρα ένα μαρτύριον. Έφευγαν οι δαίμονες και εφώναζαν: “Μας έκαψε, μας έκαψε”. Όπου έτυχε μία νύχτα και τους ήκουσε και ο πλησίον μου αδερφός, ξενιζόμενος ποιοι ήσαν αυτοί που εφώναζαν. Και στρέφομαι και βλέπω τον δαίμονα όπως είναι». Ο λόγος του επίσης είναι θεολογικός, όχι στείρα και ξερά ηθικολογικός. Δεν ξοδεύεται σε ηθικολογίες, εμφανίζει δογματικότητα, είναι πνευματικός, κάνει αναφορά σε αλήθειες διήκουσες και όχι επιφανειακές συμπεριφορές. Ένατον, είναι πλούσιος σε καταθέσεις τολμηρών προσωπικών εμπειριών.

Συνοδεύεται ο λόγος του και επισφραγίζεται από τέτοιου είδους στοιχεία. Έτσι γράφει κάπου: «Άκουσε ένα γεγονός που έγινε εις εμέ». Μιλάει τόσο προσωπικά που θα μπορούσε και να παρεξηγηθεί, θεωρούμενος ότι έμμεσα αυτοπροβάλλεται και υπερηφανεύεται. Λέγει: «Όταν ήμουν εις τον κόσμο, με χίλιους τα έβαζα και υπομένων και πνίγων μέσα τον σατανάν, με την άκραν υπομονήν έλαβον άφεσιν του κακού. Και μόλις είπον ολίγας φοράς την ευχήν, ευθύς ηρπάγην εις θεωρίαν και, ενώ ήμουν μέσα στο σπήλαιο και φραγμένη η θύρα του, ευρέθην έξω εις τον ουρανόν, σε ένα θαυμάσιο μέρος, εν άκρα ειρήνη και γαλήνη ψυχής, τελειωμένη ανάπαυσις». «Συνέβη και εις εμένα», λέει κάπου αλλού,

«παρόμοιον μία φορά με τη συγχωρημένη τη Θεοδώρα, τόσον ότι και την πνοήν της ησθάνθην πλησίον μου, όταν ζούσε και ήμουν εγώ εις το Άγιον Όρος εδώ και αυτή εις τον κόσμο». Δέκατον, είναι ποιμένας με ενεργό και αποτελεσματική προσευχή. Η ποιμαντική του δεν βασίζεται στις συμβουλές που δίνει, αλλά στην προσευχή που κάνει. Γι’ αυτό και επιμένει σ’ αυτήν, ομιλεί περί προσευχής, προτρέπει σε προσευχή, προσεύχεται ο ίδιος για τον εαυτό του, για τους άλλους, για τον κόσμο όλον, για τον καθένα προσωπικά. Απαραίτητο συμπλήρωμα της προσευχής των τέκνων του είναι η δική του προσευχή και ο σκληρός αγώνας της. Λέγει σε ένα σημείο: «Και τότε θα ενεργήσει ευθύς η προσευχή υπέρ σου, όπου κάμνω».

«Παιδί μου, ζητείς την ουράνιον πόλιν. Δέεται όμως περί τούτου ο γέροντας, δέονται οι πατέρες, δέομαι και εγώ πτωχός εδώ εις τα βράχια. Δι’ την κάθε μίαν ψυχήν όπου βοηθείται, δοκιμάζω τον πόλεμον που έχει». Ενδέκατο στοιχείο, η αναγκαιότητα του σημείου. Ο πνευματικός του λόγος χρειάζεται την επιβεβαίωση της υπερβατικής απόδειξης, γι’ αυτό συχνά ο συγγενής του πνευματικού κόσμου, που πιστοποιείται από τα σημεία, κάνει αναφορές σε αυτά. Λέγει σε ένα σημείο: «Ο Γέρων Καλλίνικος εγεύθη την αρπαγήν του νοός. Ο Γέρων Γεράσιμος, κεραυνιζόμενος από τους καιρούς, έμεινεν άσειστος στύλος υπομονής. Ο Γέρων Ιγνάτιος εκ της ευχής ανέπεμπε το στόμα του ευωδίαν»,

«όπου εχαίρετο κανείς να ομιλεί πλησίον στο στόμα του. Ο Παπαδανιήλ ετελειώθη εις βαθύ γήρας δίχως ασθένειαν. Άλλος, ενενήντα ετών, μας έλεγε ότι εκάθησε σε μίαν κορυφήν δεκαεπτά χρόνους και έπιπταν οι κεραυνοί και του έσκιζαν τα ρούχα και έκαμε άκραν υπομονήν» και ούτω καθεξής. «Ένας Ρώσος, αυτός νύκτα και ημέραν είχε τα δάκρυα αδιάλειπτα, όλος μετέωρος και θεωρίας ανάπλεως. Αυτός είχε και το προορατικόν, διότι εγνώριζε τους ερχομένους». Η φωτισμένη ποιμαντική του Γέροντος Ιωσήφ μετατρέπει την έκπληξη του Θεού από ανέλπιστο θαύμα σε προσδοκία του σημείου. Ένα δωδέκατο στοιχείο είναι η παρουσία της Θεοτόκου στη ζωή μας.

Ο σύνδεσμός του με το πρόσωπο της Υπεραγίας Θεοτόκου είναι εμφανής και διάκριτος στην ποιμαντική του. Όπως και όλοι οι σύγχρονοι Άγιοι Πατέρες, γνωστοί και άγνωστοι, επώνυμοι και μη, μέσα από την Παναγία περνούν και διατυπώνουν τον καλύτερο κόσμο τους και τις ποιοτικότερες εκφράσεις της πίστης τους. Έτσι ακριβώς συνέβη και με τον Γέροντα Ιωσήφ. Σε μια πολύ προσωπική του επιστολή γράφει: «Εγώ δεν μπορώ να ασπαστώ μίαν μόνη φοράν την εικόνα της Παναγίας και να χωρίσω. Αλλά όταν πλησιάσω κοντά της, ως μαγνήτης με τραβάει επάνω της. Και πρέπει να είμαι μόνος, διότι θέλω ώρες να την ασπάζομαι». Θα κλείσω με ένα τελευταίο χαρακτηριστικό:

η μετάγγιση του πνεύματος και της χάριτος που δι’ αυτού διενεργείται. Δεν περιέγραφε μόνο τις εμπειρίες του, αλλά και χάριζε εμπειρίες και τη δύναμη της ευσεβίας. Ενώ είναι σαφής στην τεχνική και τις πρακτικές συμβουλές, ταυτόχρονα είναι και αυθόρμητος στη μεταφορά εμπειρίας. Μιλάει και για την τεχνική και για τις εμπειρίες, και για τον δρόμο και για το τέρμα, και για τον άγιο κανόνα και για την ευλογημένη εξαίρεση. Δεν καταθέτει μόνον διδασκαλίες και νουθεσίες, αλλά ο λόγος του είναι και προσωπικός και εμπειρικός. Μάλιστα μιλάει και μετά τον θάνατό του. Απόδειξη το αποτέλεσμα της ζωής του. Η χάρις του μεταφέρεται στα τέκνα του. Καρπός της, η αναγέννηση του Όρους και της νοεράς προσευχής.

Σε μια εποχή που ο αριθμός των μοναχών στα μοναστήρια του Αγίου Όρους περιοριζόταν επικίνδυνα, ο ίδιος, ενώ ακολουθούσε αυστηρές ασκητικές επιλογές και μάλιστα ασυμβίβαστης ησυχαστικής μορφής, δημιούργησε μεγάλη συνοδεία με πολυάριθμους υποτακτικούς και ολόκληρη σχολή νηπτικής ζωής.

Εντυπωσιακό δε είναι ότι όλοι οι υποτακτικοί του όχι μόνο συνέχισαν την παράδοση που αυτός δημιούργησε, αλλά και έγιναν οι ίδιοι γεροντάδες με πλειάδα νέων μοναχών, που εν πολλοίς βοήθησαν στη σύγχρονη αναγέννηση του αγιορειτικού μοναχισμού. Μάλιστα τρεις εξ αυτών έγιναν και ηγούμενοι, όπως προαναφέρθηκε, μεγάλων αγιορειτικών μονών. Σήμερα δε έξι μοναστήρια εκπροσωπούν την παράδοση των πνευματικών απογόνων του. Και όλα αυτά...

Καρποφόρησαν μετά την αναχώρησή του. Τα έκανε η χάρις του Θεού, όμως με την ευχή του. Η χάρις του Αγίου μεταφέρεται και στα τέκνα του και διά των τέκνων του ακόμη παραπέρα, και από μακριά και απευθυνόμενη σε αγνώστους και μετά τον θάνατό του. Ο Γέρων Ιωσήφ μάς δείχνει την εικόνα του Πατέρα που δεν είναι αυτός που συμβουλεύει, αλλά αυτός που μυσταγωγεί. Δεν είναι αυτός που πείθει με επιχειρήματα, αλλά αυτός που εμπνέει. Δεν είναι αυτός που αγωνιά, αλλά αυτός που αγαπά. Δεν είναι αυτός που ψυχολογικά γνωρίζει, αλλά αυτός που πνευματικά βιώνει. Δεν είναι αυτός που διανοητικά κατανοεί, αλλά αυτός που νοερά προσεύχεται. Δεν είναι αυτός που επιβάλλει την παρουσία του, αλλά αυτός που ο ίδιος αμφιβάλλει και αμφισβητεί για το χάρισμά του.

Δεν είναι αυτός που μας ψάχνει, αλλά αυτός στον οποίο εμείς προστρέχουμε. Δεν είναι αυτός που τον βλέπουμε να ζει, αλλά αυτός που αισθανόμαστε πως ποτέ δεν πεθαίνει. Δεν είναι αυτός που κηρύττει τον Θεό ως απόδειξη, αλλά αυτός που τον παρουσιάζει ως σημείο στη δική του ζωή και στη δική μας ζωή. Η ενεργός προσευχή και η δυνατότητα μετάγγισης των δώρων της χάριτος είναι ασφαλώς η καλύτερη ποιμαντική. Σας ευχαριστώ.

Ευχαριστούμε πάρα πολύ τον Σεβασμιότατο, ο οποίος τήρησε με ακρίβεια το όριο των 18 λεπτών. Μόνο 18 λεπτών. Να συνεχίσει, αν θέλει. Έτσι έχει ευχέρεια ο πατήρ Αθανάσιος. Με πολλή παραστατικότητα, σαφήνεια, απλότητα, μας έδωσε 13 στοιχεία της ποιμαντικής του Γέροντος Ιωσήφ.

Και θα αποτολμούσα να έλεγα, Σεβασμιότατε Άγιε Λεμεσού και Γέροντα Εφραίμ, ότι όντως είναι ποιμένας ο Γέροντας Ιωσήφ, πατέρας της Εκκλησίας, και δεν ξέρω, λόγιοί μου κύριοι καθηγητές, αν θα ήταν πολύ έτσι υπερβολικό να έλεγα ότι, γιατί όχι, και διδάσκαλος της Εκκλησίας. Και ίσως αυτό να είναι ένα κεφάλαιο που πρέπει να εξεταστεί.

Ιωσήφ, και πιστεύω δίκαια, αν μπορεί να του απονεμηθεί ο τίτλος του πατρός και διδασκάλου της Εκκλησίας.