Presentation by Professor Dimitrios Triantafyllopoulos, Session G2

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

The second presentation is by Mr. Dimitris Triantafyllopoulos, Professor of Byzantine Archaeology in the Department of History and Archaeology at the University of Cyprus. Mr. Triantafyllopoulos is a distinguished scholar of Byzantine studies and Byzantine archaeology, and formerly served in the archaeological services.

His writings are distinguished by their theological foundation. Any theological school would count it a great gain to have Mr. Triantafyllopoulos. The Department of Theology here in Cyprus, however, has won him over. He has also worked on studies concerning the environment, and it was from this perspective that he approached the writings of Saint Joseph the Hesychast. Today he will speak to us about the understanding of creation and material things. Thank you.

According to Elder Joseph the Hesychast. Thank you.

“So then, my dear and beloved friend, come, even if only for one day, so that we may speak of God and theologize together; so that you may enjoy what you have been longing for and hear the wild rocks—the mystical and silent theologians—unfolding profound meanings before you and guiding your heart and nous, your spiritual intellect, toward the Creator. After springtime it is beautiful here, from Holy Pascha until the feast of the Most Holy Theotokos in August. The beautiful little rocks and all of nature are theologians—voiceless theologians—each speaking through the voice of its silence. If you touch a tiny blade of grass with your hand, at once it cries out very loudly through its natural fragrance: ‘Oh! You did not see me, but you struck me.’ And so it is with everything: all things have their own voice, and when the breath of the wind sets them in motion, they become a harmonious musical glorification of God. What more can we say of reptiles and winged birds, since that Saint sent his disciple to tell the frogs to be silent so that they could read the Midnight Office?”

They answered him, “Have patient endurance until we finish Matins.” Your Eminences, holy abbots, reverend fathers, elders and eldresses, ladies and gentlemen, Mr. Chairman—you forgot the most important thing: that we come from the same homeland and have been friends since childhood—thank you for your kind and flattering words. The passage I have just read to you is, unless I am mistaken, the longest text in which the blessed elder speaks about nature as God’s creation. The gulf between this and the language of secular ecology is immense. Secular ecology replaces the Creator with His creatures and, even if unwittingly, makes gods of them. This is neo-paganism.

Having no share in theology or monastic ascesis, I am wholly unfit to speak on the weighty subject that the fatherly love of my elder in Limassol instructed me to present before you. And please, do not take this as false humility.

As I read in the bustle of Athens this summer the books about blessed Saint Joseph the Hesychast, graciously presented to me with noble courtesy by the reverend abbot of the Holy Monastery of Vatopedi, Father Ephraim—to whom I offer my heartfelt thanks—I was filled at once with admiration and katanyxis, with compunction, at the true spiritual stature of the elder whom we honor, but also with panic at the thought of what I could possibly say about him. These feelings have only grown stronger over the past few days. I say this to prepare you for what follows, and I ask your forgiveness beforehand. The passage we heard is neither a treatise on nature nor some mystical hymn addressed to nature after the model of Saint Francis of Assisi. It is simply an elder’s letter to a priest, written in what the world would call an uneducated and misspelled manner. I would cite similar passages from the conversations of blessed Saint Paisios of the Holy Mountain, were I not addressing Athonites and friends of monasticism. We are speaking of people who lived far removed from even the smallest comfort that we seek as we run breathlessly after consumer goods.

The Kafsokalyvites seem utterly incomprehensible to those of us trapped in our false self-sufficiency, unable to understand that non-possessiveness is the ballast of the balloon: the less you carry, the more easily you rise to greater heights. As the elder’s illumined disciple, the blessed Joseph of Vatopedi, emphasizes:

His teacher did not pursue non-possessiveness as a self-contained virtue, but as a means of attaining evangelical freedom from care—as liberation from the tormenting search for material things. Saint Joseph the Hesychast himself writes with admiration these simple words, filled with spiritual fervor, about another ascetic of his time, Father Daniel of Saint Peter the Athonite.

“His daily Divine Liturgy always lasted three and a half to four hours. His tears would always soak the ground before him. For this reason, he did not want anyone present at his Liturgy, lest they see his spiritual labor. He ate twenty-five drams of bread.”

He says: “Throughout his Liturgy he was entirely suspended above the earth. And he would not finish the Liturgy until the ground had turned to mud from his tears.” Thanks to the illumined biography written by his likewise divinely enlightened disciple, we know of the elder’s unceasing and painful ascesis, which he did not abandon even when he left his hut, built of mud brick against a cave, and settled at New Skete. He did so only after yielding to the pleas of his fellow monks, who saw how the hardships were worsening his health. Here, then, is the first lesson for our subject. The elder chose not to use any material goods beyond those provided by his immediate surroundings—only what was absolutely necessary and handmade. Nor did he undertake any construction that was not strictly necessary and that would distract him from his daily ascesis. His biographer vividly and humbly recounts the lesson he received from the elder when, through demonic interference, his well-intentioned effort to build him a basic wood-burning stove came to nothing. The relentless question was:

“Why are you making us so ugly?” This question concerns us all. The elder gives us a second lesson by distinguishing destructive obsession with work, even when well intentioned, from the absence of ascesis. This ascesis is not understood as ceaseless overactivity that ultimately leads into worldly bustle, devoid of hesychia, inner stillness. The Western model of the hyperactive individual stands at the opposite pole from the monastic ideal and is strongly condemned by the elder. Let me read you a passage.

“Today we hear nothing said about such things, because people have been so overwhelmed by many cares and material concerns, and have come almost entirely to despise spiritual things. Thus, many not only refuse to investigate, learn, and put these things into practice, but if they hear anyone speak of them, they immediately rise up against him and regard him as irrational and foolish, because his manner of life is unlike theirs and they take it as a reproach to themselves.” And so forth—I shall abbreviate.

Second, as we have seen, the elder was by no means unmoved by non-rational creation, yet he knew how to order things rightly. Even though we do not see him absorbed in descriptions and hymns celebrating nature, his attitude toward God’s creatures, both animate and inanimate, was governed by Saint Isaac the Syrian’s definition of the merciful heart: “a heart burning for the sake of all creation” and every creature. From the many-sided and edifying volume of talks by Father Ephraim, abbot of the Holy Monastery of Vatopedi, I cite these remarkable words: “He saw God everywhere. He respected even non-rational creation itself and regarded it as a means of glorifying God.” Through long ascesis and the indwelling of divine grace, he had acquired senses trained in spiritual discernment,

and through God’s exceedingly good creation and the beauty of created things, he was raised toward their supremely beautiful Creator. We therefore stand before a third lesson: the eucharistic and doxological use of creation, as opposed to its misuse by the distorted, domineering will and greed of autonomous, self-absorbed, and darkened man. With such an attitude, the elements of nature, the animals, and humanity do not struggle against one another; together they glorify God, the Giver of every gift, as is portrayed so expressively in depictions of the Praises in the main churches of monasteries.

This is not a figment of the imagination; we learn it from the lives of the Saints. Our elder admired his contemporary, the strict hesychast Elder Theophylaktos, who lived at the hesychasterion—the hermitage—of Saint Artemios and healed a bear, treating it as though it were a human being. Blessed Amphilochios of Patmos, his compatriot, often said that whoever does not love trees does not love Christ. And all of us have either heard about or personally witnessed the peaceful coexistence of human beings and animals—even animals normally harmful to us—in the huts of ascetics of our own time. Yet for the Christian, this post-Fall world is only a station along the way.

This does not mean despising it, but placing things in their proper order. We know of no martyr or Saint who preferred the beauty of this world to the radiant beauty of the Holy Trinity itself. Hence their frequent visions of Paradise and their unquenchable longing to pass as soon as possible from here to the world beyond. Similar experiences of our elder are widely known, so I shall not recount them. I would emphasize, however, that this ascetic of little formal education, who continually withdrew into silence, described his visions with extraordinary vividness. The intensity of his vision transformed even his language. This is not uncultivated speech, but language transfigured by the grace of God. We have passed from the beauty of language to the language of beauty. The Fathers know nothing of “ecology,” but only of God’s creation and His creatures. They neither make them autonomous nor divide them into fragments, but approach them as a whole and bring them into unity. I therefore use the word “ecology” only in an extended sense.

Let me first recall the two broad areas with which ecology is concerned: the natural and the built environment. If the commemoration of a saintly figure can offer us steps by which to ascend in our spiritual progress, we must ask ourselves this question: if the elder were living today on the Holy Mountain, almost half a century after his falling asleep on the very feast of the Dormition of the Theotokos in 1959—yet another heavenly blessing for which he had longed—what might he show us and teach us through his way of life? It is a difficult and inescapable question, demanding both courage and humility from us all. Let us briefly look back at history. At the beginning of the 1970s, the number of Athonite monks began to recover, now including men with university degrees, while idiorrhythmic monasteries gradually returned to the cenobitic life. After the restoration of democracy, a senior official in the government of the time expressed the intention of turning the Holy Mountain of the Theotokos into a model tourist and museum complex.

The plan, initially secret, also called for clearing land, building dams and heliports, establishing an extensive network of land and sea transportation and constructing breakwaters, along with rapid, large-scale restorations or complete renovations from the foundations upward, and much else besides. In short, it envisioned a drastic and irreversible intervention in both the natural and built environment of the Holy Mountain. When the plan was exposed, it provoked a storm of protest—and this, I remind you, at a fiercely anti-Church time because of the hierarchy’s stance during the dictatorship. The plan appears to have been shelved temporarily. Yet as early as 1977, the late Philip Sherrard—by then long Orthodox and already the author of two excellent books, one on the Holy Mountain and the other on Constantinople as a sacred city—warned with deep sorrow about the abandonment of Athos’s thousand-year-old footpaths and their replacement by paved roads. As he emphatically stressed, this meant replacing pilgrimage as a process of inward maturation and spiritual conversion

with voracious, superficial tourism that is often indifferent to religion. He himself chose never to make another pilgrimage to the Holy Mountain; I should note that he fell asleep in 1995. His reaction seemed extreme, almost irritating. Even recently, a Western writer criticized him for holding a Western understanding of pilgrimage, only to observe with good intentions on the very next page that today there is an ever-growing tendency toward commercialization in the Garden of the Most Holy Theotokos. Greece’s entry into the European Economic Community in 1981 brought a flood of money to the Holy Mountain as well, transforming it into a strenuous, noisy construction site and a destination for mass tourism. Only the day before yesterday, we once again heard here in Cyprus the astonishing proposal—born of ignorance of the realities—for religious monastic tourism. Venerable monks such as blessed Saint Paisios of the Holy Mountain and the learned Father Moses...

Here among us, theological giants such as Bishop Kallistos Ware of Diokleia, along with countless laypeople, increasingly perceived a new danger: that the means might become an end in itself. Indeed, many laypeople, and certainly monks as well, believed Saint Paisios’s grave warning that this uncontrolled obsession with work would soon cause immense harm. His warning was borne out in the early 1990s by the successive disasters that struck Mount Athos. And, of course, that was only the visible side of the damage. The elder was more deeply concerned that monks might devote themselves ever more to the internet than to the one-phrase Jesus Prayer. If I am exaggerating, please forgive me. This is what I have gathered from reading on the subject, and I am utterly unworthy to criticize such spiritual athletes; I am simply repeating the judgment of their fellow spiritual strugglers.

Nearly ten years ago, in 1996, His Eminence Ieronymos of Thebes and Livadeia convened a large conference at the Holy Monastery of Hosios Loukas. It brought together scholars from various disciplines to discuss the use of churches as archaeological monuments. At the time, a bitter dispute between the State and the Church was raging, and most archaeologists wanted worship removed from these ecclesiastical monuments. Naturally, the discussion also sharply raised the issue of museums housing ecclesiastical objects. It is unfortunate that, as far as I know, the proceedings of that conference were never published—unless they were published without my knowledge. But I will summarize several contradictions that were noted and discussed at length then, and which continue to concern us. First, the Church rightly insisted on the sacred character of its churches, yet many were quite willing to adopt State measures for generating tourism revenue from them. Second,

As a rule, and rightly so—as Papadiamantis also passionately insisted—the Church rejected the existence of state-run Byzantine museums, since sacred objects are thereby secularized. Today every Metropolis, every Holy Metropolis, has acquired its own museum, which it hastens to advertise and from which it may also collect revenue. Did the end justify the means, or did the secularization cease simply because these museums are called treasuries or sacristies? Third, the Holy Mountain never considered sending sacred relics abroad to raise money or to exhibit them, except for alms-collecting or processions, in times of dire need, or for the healing of prominent persons. Even an elementary understanding of what a museum and an exhibition mean should be enough to keep at least the monks constantly on their guard against this kind of exploitation. Museums and exhibitions in their modern form arose in the age of the Enlightenment precisely to strip sacred objects of their sacred character—especially after the French Revolution—and to establish museums as temples of art in place of temples of worship.

In 1997, the great exhibition of the sacred treasures of Mount Athos was held in Thessaloniki, and since then, from time to time, these or other treasures have been carried the length and breadth of the earth. Allow me to be somewhat categorical. Do you know of any non-Christian or heterodox Christian who converted to Orthodoxy because he saw icons at an exhibition? Did such conversion not generally take place after an experience of Orthodox life and worship, especially through pilgrimages to Mount Athos and to monasteries more broadly? We all know the deeply moving accounts of the latter, but do we have testimonies of the former? Can anyone imagine the departed Papadiamantis, Moraitidis, Kontoglou, Theotokas, Pentzikis, Lorentzatos, and so many others speaking convincingly about Orthodoxy merely through their aesthetic experiences at an exhibition? Fourth, what exactly does the modern Church understand by ecology, especially now that it has recently given it official recognition by observing it at the beginning of the ecclesiastical year?

What does it mean for the human person to be a priest of creation rather than a merciless exploiter of nature? How far does the Creator God’s declaration that creation is “very good” extend, and where does humanity’s demonic use of nature begin? If the Church does not embody this difference, who will? But which Church? For we are all the Church. The Church of those concrete, extravagantly luxurious monstrosities, which repel you even with their supposed imitation of the Byzantine style or their copies of Hagia Sophia—buildings that provoke only pity and the ridicule of those who truly understand? What sense of measure do they serve, when their builders have not learned even the elementary difference between a Byzantine church and a Gothic one—a difference that is precisely a matter of measure? Has no one in Cyprus read Seferis’s fiery poem about Saint Neophytos, which begins emphatically by condemning the ostentatious architecture of the foreign, heterodox Franks?

As for the many contemporary monasteries that try to impress with all kinds of perfectly appointed facilities and social work—lest we find ourselves confronted with Western monastic orders of the Counter-Reformation—no one says that some of these things are not needed. But can anyone imagine Elder Joseph spending his sacred hesychia—his inner stillness—on such pursuits or, still more, planning and pouring concrete as the handiwork of monks?

Are we to regard such activities today as remnants of an age with a very different ethos—an age when restoring monastery churches and monasteries was not a matter of spending allocated funds, but of humility, begging for alms, and praying for the salvation of those who offered donations and those who labored with their own hands? And are the thousands of tons of irreversible materials—concrete, plastics, and so forth—that are slowly suffocating even the Holy Mountain really the proper response of the Church to the worldwide problem of air pollution?

In one of his last books, The Overflowing of the Waters, the late Nikos Pentzikis spoke prophetically and warned: “Fewer today are those who go to Mount Athos, moved by the love of beauty and lifted up to divine love.” He knew and lived these things infinitely more and far better than my humble self, and he needs no defense from me. I only wonder: Are new monks still coming to holy Mount Athos in the same growing numbers as before, or has their number declined? And if, contrary to all hope—God forbid—the latter is true, should we not all ask ourselves why? To sum up: by bringing the city into the monastery, we solve no problem; on the contrary, we make everything worse. Until now, the monasteries have done the opposite: they have tried to transplant the spirit of the monastery into the city.

Thus, to recall the apt phrase of Mrs. Eleni Glykatzi-Ahrweiler, they sanctified every corner of the Byzantine world. Otherwise, the Lord’s inexorable words stand before us: “If the salt loses its savor, how shall it be made salty again?” The alienation now evident among spiritual elders, as the respected Father George Metallinos recently observed, is one of the most ominous signs for the Church. What I am saying may perhaps sound like untimely zealotry or an unrealistic nostalgia for some lost paradise of old Mount Athos. But allow me to recall what the late Father Alexander Schmemann wrote in his deeply moving journal: “The uniqueness of Christianity lies in the this-worldly character of the transcendent and the transcendent character of this-worldliness.” And what is always at stake is the human person. Ascesis—ascetic discipline—simplicity, and the renunciation of nonessential things are an urgent duty for us all today, especially as the hole in the ozone layer, larger this year than ever before, gapes like a gigantic mouth of Hades ready to swallow us all. It is said that during the Clinton administration, when the Kyoto Protocol was under discussion, the President suggested that Americans turn down their air conditioning by one degree, which would have brought about a substantial reduction in pollution and energy consumption.

His proposal was rejected on the grounds that it violated individual rights. In other words, this was the nightmarish absurdity of a monstrous egocentrism. I do not think the messages conveyed by the impressive exhibitions of Byzantine sacred treasures in New York—praised with good intentions by everyone—were of any benefit at all. Today, America is being struck by the worst hurricanes, while the insatiable demand for raw materials leads, on childish pretexts, to one war after another. In conclusion, as he brought the discussion to a close at the conference held by the Holy Monastery of Vatopedi on Saint Gregory Palamas, Kallistos, Bishop of Diokleia, stressed that we live in an age which has forgotten that nature is sacred, that it is a gift from God and a means of communion with Him. Saint Joseph the Hesychast lived this every day, not only by praising the works of God, but also by putting ascesis into practice and renouncing all that was nonessential. And of course, this is not a concern only for the monk.

If today we are holding a conference about a hesychast in a hotel with every comfort, let us at least remember, as laypeople, the example of Papadiamantis, who refused to go to the splendid hall of the Parnassos Literary Society, where King George was to honor him, because he experienced ascesis differently—in his exceedingly humble one-room dwelling amid the Babylon of Athens. Both he and our elder followed the centuries-old tradition of the ascetics before them, in the deserts and the cities. I say all this first and foremost as an effort at self-reproach. And please forgive me. May the prayer of the elder shelter us all.

At the outset, I suspected that this panel and this session featuring non-theologians would be especially interesting, and I think I am beginning to be proved right. I would also like to emphasize the theological approach taken by our dear speaker, who is also from my own region—he said that himself; I could not say it, because there were others on the panel and I did not want to slight them on that account. I will not go on thanking him. We should also note that, although some of us may hold different views on some of the things he said and may disagree—and we have every right to do so—it was clear that his words arose from deep concern and a heartfelt sense of pain. My dear Dimitris did not treat these matters superficially.

I cannot fail to note the precision of his speech, his masterful use of the Greek language, and the eloquence and beauty of expression he has shown us—something, I believe, that our age greatly needs. We thank him for everything.

Η δεύτερη εισήγηση είναι από τον κ. Δημήτρη Τριανταφυλλόπουλο, καθηγητή της Βυζαντινής Αρχαιολογίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Κύπρου. Ο κ. Τριανταφυλλόπουλος είναι διαπρεπής στα Βυζαντινά, στη Βυζαντινή Αρχαιολογία, έχει υπηρετήσει παλιότερα σε εφορείες αρχαιοτήτων.

Τα κείμενά του διακρίνονται για το θεολογικό τους υπόβαθρο. Θα ήταν απόκτημα για μια θεολογική σχολή να έχει τον κύριο Τριανταφυλλόπουλο. Τον κέρδισε όμως εδώ το Τμήμα Θεολογίας της Κύπρου, αλλά έχει ασχοληθεί και με μελέτες σχετικές με το περιβάλλον. Από αυτή την πλευρά είδε και τα κείμενα του Γέροντα Ιωσήφ και σήμερα θα μας μιλήσει για τη θεώρηση της κτίσεως και των υλικών πραγμάτων. Ευχαριστώ.

κατά τον Γέροντα Ιωσήφ τον Ησυχαστή. Σας ευχαριστώ.

«Λοιπόν, αγαπητός μοι και πεφιλημένος, ελθέ τοίνυν έστω και μίαν ημέραν, να θεολαλήσωμεν και θεολογήσωμεν, να απολαύσεις όπερ νοσταλγείς, να ακούσεις τα άγρια βράχια, τους μυστικούς και σιωπηλούς θεολόγους, να σου αναπτύσσουν βαθέα νοήματα και να οδηγούν καρδίαν και νουν προς τον Κτίστην. Μετά την άνοιξιν είναι ωραία εδώ, από το Άγιον Πάσχα έως της Παναγίας τον Αύγουστον. Θεολόγοι είναι, άφωνοι θεολόγοι, τα ωραία βραχάκια και όλη η φύσις. Το καθένα με τη φωνήν της αφωνίας του. Εάν εγγίσεις το χέρι εις ένα μικρό χορταράκι, ευθύς φωνάζει πολύ δυνατά με τη φυσική του ευωδίαν: “Ωχ, δεν με βλέπεις, αλλά με εκτύπησες”. Και καθεξής, τα πάντα έχουν τη φωνή τους, όπου με το φύσημα του αέρος κινούμενα γίνεται εναρμόνιος μουσική δοξολογία προς τον Θεό. Τι να είπωμεν πλέον διά τα ερπετά και πετεινά φτερωτά, αφού εκείνος ο Άγιος έστειλε τον μαθητήν του να ειπεί τους βατράχους να σιωπήσουν, για να διαβάσουν το Μεσονυκτικόν».

Του απάντησαν: «Κάνετε υπομονή να τελειώσουμε τον όρθρο». Σεβασμιότατοι, Άγιοι Καθηγούμενοι, σεβαστοί Πατέρες, Γέροντες και Γερόντισσες, κυρίες και κύριοι, κύριε Πρόεδρε, που λησμονήσατε το σημαντικότερο, ότι είμαστε συμπατριώτες και παιδικοί φίλοι, ευχαριστώ για τα ωραία σας λόγια, τα κολακευτικά. Το απόσπασμα που σας διάβασα είναι το εκτενέστερο, αν δεν κάνω λάθος, κείμενο του μακαριστού Γέροντος όπου μιλάει για τη φύση ως κτίση Θεού. Χαώδης η διαφορά της από τη γλώσσα της κατά κόσμον οικολογίας, που υποκαθιστά τον Κτίσαντα με τα κτίσματά του, θεοποιώντας, έστω ανεπίγνωστα: η νεοειδωλολατρία.

Άμοιρος θεολογίας και ασκήσεως μοναχικής, είμαι τελείως ακατάλληλος για να εκφέρω λόγο για το βαρύ θέμα που η πατρική αγάπη του εν Λεμεσώ Γέροντός μου υπαγόρευσε να αναπτύξω ενώπιόν σας. Και παρακαλώ, μην το εκλάβετε ως ταπεινολογία.

Διαβάζοντας το καλοκαίρι, στην αθηναϊκή τύρβη, τα βιβλία περί του μακαριστού Ιωσήφ του Ησυχαστού, που με αρχοντική φιλοφροσύνη μού πρόσφερε ο σεβαστός Πανοσιολογιότατος Καθηγούμενος της Ιεράς Μονής Βατοπεδίου κ. Εφραίμ —τον ευχαριστώ από καρδίας—, με κατέλαβε ταυτόχρονα θαυμασμός και κατάνυξη για το πραγματικό ανάστημα του τιμωμένου Γέροντος, αλλά και πανικός για το τι θα μπορούσα να ξεστομίσω εγώ γι’ αυτόν. Και αυτά τα συναισθήματα αυξήθηκαν αυτές τις μέρες. Προϊδεάζω για όσα ακολουθούν και παρακαλώ συγχωρήστε με εκ προοιμίου. Το απόσπασμα που ακούσαμε δεν είναι πραγματεία περί φύσεως ούτε κανένας μυστικιστικός ύμνος προς αυτή, κατά το πρότυπο του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης. Μια απλή, ανορθόγραφη κατά κόσμον επιστολή του Γέροντος προς έναν παπά είναι. Θα μνημόνευα ανάλογα χωρία από τις συνομιλίες του μακαριστού Γέροντος Παϊσίου, αν δεν απευθυνόμουν σε Αγιορείτες και φιλομόναχους. Μιλάμε για ανθρώπους μακριά και από την ελάχιστη άνεση που επιζητούμε εμείς, λαχανιάζοντας πίσω από καταναλωτικά αγαθά.

Καυσοκαλυβίτες είναι το πιο παράλογο πράγμα για εμάς τους εγκλωβισμένους στην ψευδοαυτάρκειά μας, ανήμπορους να αντιληφθούμε ότι η ακτημοσύνη είναι το έρμα του αεροστάτου. Όσο λιγότερο κουβαλάς, τόσο ακοπότερα ανεβαίνεις ψηλότερα. Υπογραμμίζει ο φωτισμένος μαθητής του Γέροντος, ο μακαριστός Ιωσήφ ο Βατοπεδινός:

Η ακτημοσύνη δεν ασκήθηκε από τον δάσκαλό του ως αυτόνομη αρετή, αλλά ως μέσον κατάκτησης ευαγγελικής αμεριμνίας, ως απελευθέρωση από τη βασανιστική αναζήτηση περί των πραγμάτων. Με θαυμασμό γράφει ο ίδιος ο Ιωσήφ ο Ησυχαστής αυτά τα απέριττα και πνεύματι ηρτυμένα για άλλο σύγχρονό του ασκητή, τον Παπα-Δανιήλ, τον Άγιο Πέτρο τον Αθωνίτη.

Η καθημερινή του λειτουργία εκράτει πάντοτε 3,5-4 ώρες. Από τα δάκρυα μούσκευε πάντα μπροστά του το χώμα. Δι’ αυτό δεν ήθελε κανείς να είναι στη λειτουργία του, να μη βλέπει την εργασία του. Έτρωγε 25 δράμια ψωμί.

Λέγει: «Ήταν όλος μετέωρος εις τη λειτουργία του. Και χωρίς να γίνει λάσπη το έδαφος από τα δάκρυα, δεν ετελείωνε τη λειτουργία του». Χάρη στη φωτισμένη βιογραφία από τον επίσης θεοφώτιστο μαθητή του, γνωρίζουμε την αδιάκοπη, επώδυνη άσκηση του Γέροντος, που δεν την εγκατέλειψε ούτε όταν άφησε την πλινθόκτιστη, σπηλαιόκτιστη καλύβα του για να εγκατασταθεί στη Νέα Σκήτη, υποχωρώντας στις παρακλήσεις των συμμοναστών του, που έβλεπαν την επιδείνωση της υγείας του από τις κακουχίες. Μάθημα πρώτο, λοιπόν, για το θέμα μας. Ο Γέροντας δεν θέλησε να κάνει χρήση υλικών αγαθών, άλλων από εκείνα που πρόσφερε το άμεσο περιβάλλον του, τα απολύτως αναγκαία και χειροποίητα, και δεν προχώρησε σε μη απολύτως αναγκαίες κατασκευές που θα τον αποσπούσαν από την καθημερινή του άσκηση. Ο βιογράφος του εξιστορεί γλαφυρά και ταπεινά το μάθημα που πήρε από τον Γέροντα, όταν ναυάγησε με δαιμονική συνέργεια η καλοπροαίρετη προσπάθειά του να του κατασκευάσει μια στοιχειώδη ξυλόσομπα. Το αδυσώπητο ερώτημα:

«Διατί μας ασχημίζεις έτσι;», αφορά όλους. Ένα δεύτερο μάθημα μας δίνει ο Γέροντας, διαχωρίζοντας ανάμεσα στην καταστροφική εργολαγνεία, έστω και καλοπροαίρετη, και στην απουσία άσκησης. Αυτή η άσκηση δεν νοείται ως μια διαρκής υπεραπασχόληση που οδηγεί τελικά στην κοσμική τύρβη, την άγευστη ησυχίας. Το δυτικό πρότυπο του υπερδραστήριου ατόμου βρίσκεται στους αντίποδες του μοναστικού ιδεώδους και κατακρίνεται εντόνως από τον Γέροντα. Σας διαβάζω απόσπασμα.

«Δε σήμερον δεν ακούγεται λόγος περί τα τοιαύτα, διότι τόση πολυμέριμνα και φροντίς υλική κατέλαβε τους ανθρώπους και τελεία σχεδόν καταφρόνησις εις την πνευματικήν, όπου πολλοί όχι μόνον δεν θέλουν να ερευνήσουν, να μάθουν, να πράξουν αυτά, αλλά και αν ακούσουν να ειπεί τοιαύτα κανείς, ευθύς εξεγείρονται ωρισμένως εναντίον του και τον έχουν διά παράλογον και μωρόν, διότι είναι ανόμοιος ο βίος του και λογίζεται χλεύη εις αυτούς» και λοιπά, συντομεύω.

Δεύτερον, ο Γέροντας είδαμε πως δεν μένει διόλου ασυγκίνητος από την άλογη φύση, όμως ξέρει να ιεραρχεί ορθά. Ακόμη και αν δεν τον βλέπουμε να αναλώνεται σε φυσιολατρικές περιγραφές και ύμνους, ωστόσο για τα πλάσματα του Θεού, έμψυχα και άψυχα, ίσχυε γι’ αυτόν ο ορισμός του Αγίου Ισαάκ του Σύρου για την ελεήμονα καρδία, δηλαδή «καῦσις ὑπὲρ πάσης κτίσεως» και παντός κτίσματος. Μνημονεύω από τον πολλαπλά ωφέλιμο τόμο ομιλιών που αφιέρωσε ο Γέροντας Καθηγούμενος της Ιεράς Μονής Βατοπεδίου κ. Εφραίμ τούτα τα αξιοσημείωτα: «Παντού έβλεπε τον Θεό. Ακόμη και αυτή την άλογη κτίση τη σεβόταν και την έβλεπε ως μέσο δοξολογίας του Θεού». Έχοντας αποκτήσει διά της μακροχρόνιας ασκήσεως και της ενοικήσεως της θείας χάριτος τα γνωστικά και γεγυμνασμένα αισθητήρια,

την λίαν καλή δημιουργία του Θεού, το κάλλος των δημιουργημάτων, να ανυψώνεται στον υπέρκαλο Δημιουργό τους. Βρισκόμαστε λοιπόν —μάθημα τρίτο— μπροστά σε ευχαριστιακή και δοξολογική χρήση της κτίσης. Στην παράχρησή της από τη διαστραμμένη κατακτητική βούληση και βουλιμία του αυτονομημένου, εγωπαθούς και σκοτισμένου ανθρώπου. Με μια τέτοια στάση, τα στοιχεία της φύσης, τα ζώα και ο άνθρωπος δεν αντιμάχονται το ένα το άλλο, αλλά όλα μαζί δοξολογούν τον δωρεοδότη Θεό, όπως τόσο εκφραστικά αποδίδεται σε εικονίσεις των Αίνων στα καθολικά.

Δεν πρόκειται για πλάσμα της φαντασίας, το μαθαίνουμε από τα συναξάρια των Αγίων. Ο Γέροντάς μας εθαύμαζε τον σύγχρονό του αυστηρό ησυχαστή, Γέροντα Θεοφύλακτο, στο ησυχαστήριο του Αγίου Αρτεμίου, που θεράπευσε μια αρκούδα, συμπεριφερόμενος απέναντί της σαν να ήταν άνθρωπος. Ο μακαριστός Αμφιλόχιος της Πάτμου, συμπατριώτης του, επαναλάμβανε πως όποιος δεν αγαπάει τα δέντρα δεν αγαπά ούτε τον Χριστό. Και όλοι μας έχουμε ακούσει ή λάβαμε πείρα από την ειρηνική συνοίκηση ανθρώπου και ζώων, συνήθως βλαβερών σε εμάς, σε καλύβες συγχρόνων μας ασκητών. Αλλά ο κόσμος αυτός, ο μεταπτωτικός, δεν είναι παρά μεταβατικός σταθμός για τον χριστιανό.

Δεν σημαίνει απαξίωσή του αλλά ιεράρχηση πραγμάτων. Δεν γνωρίζουμε ούτε έναν μάρτυρα ή Άγιο που να προτίμησε το κάλλος του εδώ κόσμου από το ίδιον πανφαές κάλλος της Αγίας Τριάδος. Εντεύθεν τα συχνά οράματα του παραδείσου, η άσβεστη λαχτάρα να μεταβούν το συντομότερο δυνατόν από το ενθάδε στο εκείθεν. Είναι πασίγνωστες ανάλογες εμπειρίες του Γέροντός μας και θα παραλείψω τη μνημόνευσή τους. Θα υπογραμμίσω όμως πως αυτός ο λιγογράμματος ασκητής, που αποτραβιέται διαρκώς στη σιωπή, περιγράφει γλαφυρότατα τα οράματά του, δηλαδή η ένταση του οράματός του τον μεταμορφώνει ακόμη και γλωσσικά. Δεν πρόκειται για γλώσσα ακαλλιεπείας αλλά για λόγο μεταμορφωμένο κατά χάριν Θεού. Από το κάλλος της γλώσσας έχουμε μεταβεί στη γλώσσα του κάλλους. Οι Πατέρες δεν γνωρίζουν καμιά οικολογία, αλλά κτίση και κτίσματα Θεού· δεν αυτονομούν και δεν κατατεμαχίζουν, αλλά προσεγγίζουν ολιστικά και ενώνουν. Καταχρηστικά λοιπόν μιλώ για οικολογία.

Να θυμίσω πρώτα τις δύο μεγάλες σφαίρες του αντικειμένου της οικολογίας, το αδόμητο και το δομημένο περιβάλλον. Αν η μνημόνευση ενός οσιακού αναστήματος μας δίνει αναβάσματα για την πνευματική μας προκοπή, πρέπει να αναρωτηθούμε: αν ο Γέροντας ζούσε σήμερα στο Άγιον Όρος, κοντά μισόν αιώνα μετά την κοίμησή του, ανήμερα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου το 1959 —άλλη μια ουράνια ευλογία που την είχε επιποθήσει—, τι θα μπορούσε να μας δείξει και διδάξει με τη βιωτή του; Δύσκολο και ανεξοικονόμητο ερώτημα, που προϋποθέτει και τόλμη και ταπείνωση εκ μέρους όλων μας. Μια σύντομη ιστορική αναδρομή. Στις αρχές της δεκαετίας του 1970 αρχίζει η αριθμητική ανάκαμψη στις τάξεις των Αγιορειτών μοναχών, μάλιστα τώρα με πανεπιστημιακούς τίτλους, και η σταδιακή επαναφορά των ιδιορρύθμων μονών σε κοινόβια. Μετά τη μεταπολίτευση, ανώτατο στέλεχος της τότε κυβέρνησης εκφράζει την πρόθεση να μετατραπεί το Άγιον Όρος της Θεοτόκου σε πρότυπη τουριστική μουσειακή μονάδα.

Αρχικά απόρρητο σχέδιο προέβλεπε και εκχερσώσεις, υδατοφράγματα, ελικοδρόμια, ευρύ δίκτυο χερσαίων και θαλάσσιων μέσων και λιμενοβραχίονες, μεγάλης κλίμακας και ταχύτατες αναστηλώσεις ή εκ βάθρων ανακαινίσεις και πολλά άλλα συμπαρομαρτούντα. Με λίγα λόγια, δραστική και μη αναστρέψιμη επέμβαση στο φυσικό και δομημένο περιβάλλον του Αγιονύμου Όρους. Όταν αποκαλύφθηκε το σχέδιο, ξεσήκωσε θύελλα διαμαρτυριών. Μάλιστα, θυμίζω, σε εποχή σφόδρα αντιεκκλησιαστική λόγω της στάσης της Ιεραρχίας κατά τη δικτατορία. Το σχέδιο μοιάζει να καταχωνιάστηκε προσωρινά. Αλλά ήδη το 1977 ο αείμνηστος Φίλιππος Σέρραρντ, προ πολλού Ορθόδοξος και έχοντας στο ενεργητικό του δύο εξαίρετα βιβλία για το Όρος και την Κωνσταντινούπολη ως ιερή πόλη, προειδοποιούσε με πόνο ψυχής για την εγκατάλειψη των χιλιοχρόνων μονοπατιών του Άθωνος και την αντικατάστασή τους με ασφαλτοστρωμένους δρόμους. Δηλαδή, όπως εμφαντικά τόνιζε, την αντικατάσταση του προσκυνήματος ως ψυχικού ωριμάσματος και πνευματικής στροφής

από τον αδηφάγο, επιφανειακό, συχνά θρησκευτικά αδιάφορο τουρισμό. Ο ίδιος απέφυγε να ξαναπροσκυνήσει στο Άγιον Όρος· σημειώνω ότι εκοιμήθη το 1995. Η αντίδρασή του έμοιαζε ακραία, σχεδόν ενοχλητική. Ακόμη και πρόσφατα δυτικός συγγραφέας τον εμέμφθη για δυτική αντίληψη περί προσκυνήματος, μόνο που στην επόμενη σελίδα ο ίδιος παρατηρεί καλοπροαίρετα ότι σήμερα υπάρχει όλο και μεγαλύτερη τάση εμπορευματοποίησης στο Περιβόλι της Παναγίας. Η είσοδος της Ελλάδας το 1981 στην τότε ΕΟΚ σήμανε πακτωλό χρημάτων και για το Όρος, που μετατράπηκε σε εργώδες, πολύβουο εργοτάξιο και σε τόπο μαζικού τουρισμού. Μόλις προχτές ακούσαμε και πάλι για εδώ, την Κύπρο, την απίστευτη, για την άγνοια των πραγμάτων, ιδέα για θρησκευτικό μοναστηριακό τουρισμό. Σεβάσμιοι μοναχοί, όπως ο μακαριστός Παΐσιος και ο λογιότατος πατήρ Μωυσής,

ανάμεσά μας, αναστήματα θεολογικά όπως ο επίσκοπος Διοκλείας Κάλλιστος Γουέαρ, αλλά και πάμπολλοι κοσμικοί, σε αυξανόμενο ρυθμό διείδαν έναν νέο κίνδυνο: το μέσο να μετατρέπεται σε σκοπό. Λοιπόν, όχι λίγοι κοσμικοί, ασφαλώς και μοναχοί, έδωσαν πίστη στη φοβερή πρόρρηση του Παϊσίου πως η ακατάσχετη εργομανία θα επέφερε γρήγορα μεγάλες ζημιές. Επαληθεύτηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 με τις αλλεπάλληλες καταστροφές που έπληξαν το Άγιον Όρος. Και βέβαια αυτή ήταν η εμφανής πλευρά της ζημιάς. Ο Γέροντας αγωνιούσε περισσότερο μήπως μοναχοί ασκούνταν διαρκώς και περισσότερο στο ίντερνετ παρά στη μονολόγιστη προσευχή. Εάν υπερβάλλω, να με συγχωρέσετε. Αυτά αποκόμισα από συναφή αναγνώσματα και είμαι απολύτως ανάξιος να κάνω κριτική εγώ σε αθλητές του πνεύματος· απλώς μνημονεύω την κρίση συναθλητών τους.

Πριν από κοντά δέκα χρόνια, το 1996, όταν συγκλήθηκε στην Ιερά Μονή Οσίου Λουκά από τον Σεβασμιότατο Θηβών και Λεβαδείας κύριο Ιερώνυμο πολυπληθές συνέδριο ποικίλων κατηγοριών επιστημόνων, με θέμα τη χρήση των ναών ως αρχαιολογικών μνημείων. Μεσουρανούσε τότε λυσσαλέα διαμάχη μεταξύ Πολιτείας και Εκκλησίας και οι πλείστοι αρχαιολόγοι επιθυμούσαν τον εξοστρακισμό της λατρείας από τα εκκλησιαστικά μνημεία. Φυσικά, στη συζήτηση ετέθη οξύ και το θέμα των μουσείων με εκκλησιαστικά είδη. Είναι ατύχημα ότι δεν κυκλοφόρησαν τα πρακτικά του συνεδρίου αυτού, όσο ξέρω, εκτός αν κυκλοφόρησαν εν αγνοία μου, αλλά θα συνοψίσω την επισήμανση μερικών οξύμωρων φαινομένων που συζητήθηκαν εκτεταμένα τότε, αλλά δεν παύουν να μας απασχολούν. Πρώτον, σωστά επέμενε η Εκκλησία για την ιερότητα των ναών, αλλά ευχαρίστως υιοθετούσαν πολλοί μέτρα της Πολιτείας για είσπραξη τουριστικού χρήματος από αυτούς. Δεύτερον,

κατά κανόνα και δικαίως, όπως εκόπτετο και ο Παπαδιαμάντης, η Εκκλησία απέρριπτε την ύπαρξη κρατικών βυζαντινών μουσείων, εφόσον έτσι εκκοσμικεύονται τα ιερά αντικείμενα. Σήμερα κάθε Μητρόπολη, Ιερά Μητρόπολη, έχει αποκτήσει το δικό της μουσείο, που σπεύδει να το διαφημίζει και εισπράττει έσοδα πιθανόν. Ο σκοπός αγίασε τα μέσα ή σταμάτησε η εκκοσμίκευση επειδή ονομάζονται κειμηλιαρχεία ή σκευοφυλάκια; Τρίτον, το Άγιον Όρος ουδέποτε σκέφτηκε να εξαγάγει ιερά κειμήλια για πορισμό χρημάτων ή έκθεση, παρά μόνο για λόγους ζητείας ή λιτανείας, για δεινές περιστάσεις ή ιάσεις επιφανών προσώπων. Στοιχειώδης γνώση του τι σημαίνει μουσείο και έκθεση, δηλαδή ότι με τη σημερινή τους μορφή ξεκίνησαν στον αιώνα του Διαφωτισμού ακριβώς για να ουδετεροποιηθούν, ιδιαίτερα μετά τη Γαλλική Επανάσταση, τα ιερά αντικείμενα και τα μουσεία ως ναοί της τέχνης να υποκαταστήσουν τους ναούς της λατρείας, θα έπρεπε να κρατά συνεχώς τουλάχιστον τους μοναχούς σε διαρκή επιφυλακτικότητα για τέτοιου είδους αξιοποίηση.

Το 1997 γίνεται η μεγάλη έκθεση των κειμηλίων του Αγίου Όρους στη Θεσσαλονίκη και έκτοτε, κατά καιρούς, αυτά ή άλλα περιφέρονται σε όλα τα πλάτη και μήκη της γης. Επιτρέψατέ μου να είμαι κάπως απόλυτος. Γνωρίζετε κανέναν αλλόπιστο ή αλλόδοξο που να μεταστράφηκε στην Ορθοδοξία επειδή είδε εικόνες σε έκθεση; Αυτή η μεταστροφή δεν συνέβαινε κατά κανόνα μετά την εμπειρία της ορθόδοξης ζωής και λατρείας, κυρίως μέσα από προσκυνήματα στο Άγιον Όρος και γενικότερα σε μονές; Γνωρίζουμε όλοι τις συγκλονιστικές περιγραφές για τη δεύτερη περίπτωση, αλλά έχουμε μαρτυρίες για την πρώτη; Φαντάζεται κανείς τους μακαριστούς Παπαδιαμάντη, Μωραϊτίδη, Κόντογλου, Θεοτοκά, Πεντζίκη, Λορεντζάτο και τόσους άλλους να μιλάνε πειστικά για την Ορθοδοξία μέσω των αισθητικών τους απλώς εμπειριών από μια έκθεση; Τέταρτον, πώς ακριβώς νοεί η σύγχρονη Εκκλησία την οικολογία, όταν μάλιστα της δίνει πρόσφατα και επίσημο χαρακτήρα, γιορτάζοντάς την κατά την έναρξη του εκκλησιαστικού έτους;

Τι σημαίνει ο άνθρωπος ως ιερέας και όχι ως ανηλεής χρήστης της φύσεως, και ως πού φτάνει το «καλὰ λίαν» του Θεού Δημιουργού και πού αρχίζει η δαιμονική χρήση της φύσης από τον άνθρωπο; Αν η Εκκλησία δεν ενσαρκώνει τη διαφορά, ποιος θα το κάνει; Αλλά ποια Εκκλησία; Γιατί Εκκλησία είμαστε όλοι. Εκείνη των τσιμεντένιων, υπερπολυτελών μεγαθηρίων, που σε απωθούν ακόμη και με τη δήθεν μίμηση βυζαντινού τύπου ή αντιγραφές Αγίας Σοφίας, που μόνο οίκτον και την ειρωνεία των επαϊόντων προκαλούν; Ποια αίσθηση μέτρου υπηρετούν, όταν δεν έμαθαν ούτε καν τη στοιχειώδη διαφορά ενός βυζαντινού από έναν γοτθικό ναό, που είναι ακριβώς ζήτημα μέτρου; Κανείς στην Κύπρο δεν διάβασε το πυρίπνοο ποίημα του Σεφέρη για τον Άγιο Νεόφυτο, που αρχίζει εμφαντικά με καταδίκη της περίβλεπτης αρχιτεκτονικής των επήλυδων αλλοδόξων Φράγκων;

Για πολλές σύγχρονες μονές που προσπαθούν να εντυπωσιάσουν με παντός είδους άρτιες εγκαταστάσεις και κοινωνικό έργο, για να μη βρισκόμαστε μπροστά σε δυτικά μοναστικά τάγματα της αντιμεταρρύθμισης, δεν λέει κανείς ότι δεν χρειάζονται ορισμένα από αυτά, αλλά σκέφτεται κανείς τον γέροντα Ιωσήφ να δαπανά την ιερά ησυχία του σε τέτοιου είδους ενασχολήσεις ή, πολύ περισσότερο, να σχεδιάζει και να τσιμεντώνει ως εργόχειρο μοναχών;

Πρέπει να αντιμετωπίζουμε σήμερα δραστηριότητες, απομεινάρια εποχών με άλλο υπόβαθρο, τότε που οι ανακαινίσεις καθολικών και μονών δεν ήταν θέμα απορρόφησης κονδυλίων, αλλά ζήτημα ταπείνωσης και ζητείας και δέησης για την ψυχική σωτηρία των προσφερόντων και των κοπιώντων χειρωνακτικά; Και οι χιλιάδες τόνοι μη αναστρέψιμων υλικών, μπετόν, πλαστικών κ.λπ., που σιγά σιγά καταπνίγουν και το Άγιον Όρος, είναι η ορθή εκκλησιαστική απάντηση στο παγκόσμιο πρόβλημα της ατμοσφαιρικής ρύπανσης;

Σε ένα από τα τελευταία του βιβλία, «Το υδάτων υπερεκχείλισμα», ο αείδημος Νίκος Πεντζίκης προφήτευε και προειδοποιούσε: «Λιγότεροι είναι σήμερα όσοι πάνε στον Άθω, σπρωγμένοι από την αγάπη του κάλλους, υψωμένοι σε έρωτα θείο». Τα ήξερε και τα ζούσε αυτά απείρως περισσότερο και καλύτερα από την ταπεινότητά μου και δεν χρειάζεται δική μου συνηγορία. Μόνο διερωτώμαι: συνεχίζεται η προσέλευση νέων μοναχών στον Ιερό Άθω με τις ίδιες αυξητικές τάσεις όπως πριν ή έχει υποχωρήσει; Και αν, παρ’ ελπίδα, ο μη γένοιτο, συμβαίνει το τελευταίο, μήπως πρέπει να αναρωτηθούμε όλοι για τα αίτια; Και να συνοψίσω: μεταφέροντας την πόλη στη Μονή δεν λύνουμε κανένα πρόβλημα· αντίθετα, τα επιδεινώνουμε όλα. Και ως τώρα οι Μονές έκαναν το αντίθετο. Προσπάθησαν να μεταφυτεύσουν το πνεύμα της Μονής στην πόλη.

Έτσι, για να θυμηθούμε την προσφυή ρήση της κυρίας Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ, εξαγίασαν κάθε γωνιά του Βυζαντινού κόσμου. Αλλιώς ο αδυσώπητος λόγος του Κυρίου είναι μπροστά μας: «Εάν το άλας μωρανθεί, εν τίνι αλισθήσεται;» Η παρουσιαζόμενη αλλοτρίωση των γερόντων, σημείωνε πρόσφατα ο σεβαστός πατήρ Γεώργιος Μεταλληνός, είναι ένα από τα πιο δυσοίωνα σημάδια για την Εκκλησία. Τα λεγόμενά μου ηχούν ενδεχομένως ως άκαιρος ζηλωτισμός και ως ανεδαφική νοσταλγία για κάποιον χαμένο παράδεισο του Παλαιού Άθωνος. Θα μου επιτραπεί να θυμίσω όσα γράφει στο συγκλονιστικό ημερολόγιο ο μακαριστός πατήρ Αλέξανδρος Σμέμαν: «Η μοναδικότητα του χριστιανισμού βρίσκεται στον ενθαδικό χαρακτήρα του υπερβατικού και στον υπερβατικό χαρακτήρα της ενθαδικότητας». Και το διακύβευμα είναι πάντοτε ο άνθρωπος. Η άσκηση, η λιτότητα και η παραίτηση από τα επουσιώδη είναι επιτακτικό χρέος όλων μας σήμερα, καθώς μάλιστα η τρύπα του όζοντος, μεγαλύτερη παρά ποτέ φέτος, χάσκει σαν ένα γιγαντικό στόμα του Άδη να μας καταπιεί όλους μας. Λέγεται πως επί Κλίντον, όταν συζητιόταν η Σύμβαση του Κιότο, ο Πρόεδρος πρότεινε στους Αμερικανούς να χαμηλώσουν κατά έναν βαθμό τα κλιματιστικά τους, οπότε θα προκαλείτο σημαντική μείωση ρύπανσης και κατανάλωσης.

Η πρότασή του απορρίφθηκε, διότι παραβιάζονταν ατομικά δικαιώματα. Με άλλα λόγια, ο εφιαλτικός παραλογισμός ενός θηριώδους εγωκεντρισμού. Δεν ωφέλησαν σε τίποτε, νομίζω, τα μηνύματα των υποβλητικών εκθέσεων βυζαντινών κειμηλίων στη Νέα Υόρκη, που υμνήθηκαν καλοπροαίρετα από τους πάντες. Οι χειρότεροι τυφώνες πλήττουν σήμερα την Αμερική και η ακόρεστη ζήτηση πρώτων υλών οδηγεί, με παιδαριώδη προσχήματα, σε αλλεπάλληλους πολέμους. Εν κατακλείδι, κλείνοντας τη συζήτηση, ο επίσκοπος Διοκλείας Κάλλιστος, στο συνέδριο της Ιεράς Μονής Βατοπεδίου για τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά, υπογράμμιζε πως ζούμε σε μια εποχή που έχει ξεχάσει ότι η φύση είναι ιερή, ότι αποτελεί δώρο από τον Θεό και μέσο επικοινωνίας μετ’ Αυτού. Αυτό το ζούσε καθημερινά ο Γέροντας Ιωσήφ, όχι μόνο εξυμνώντας τα έργα του Θεού, αλλά και ζώντας έμπρακτη άσκηση και άρνηση των επουσιωδών. Και βέβαια το πρόβλημα δεν είναι μόνο για τον μοναχό.

Αν σήμερα κάνουμε συνέδριο για έναν ησυχαστή σε ένα ξενοδοχείο με όλες τις ανέσεις, ας θυμόμαστε τουλάχιστον, ως κοσμικό, το παράδειγμα του Παπαδιαμάντη, που αρνήθηκε να πάει στη λαμπρή αίθουσα του Παρνασσού, όπου θα τον τιμούσε ο βασιλιάς Γεώργιος, γιατί αλλιώς ένιωθε την άσκηση, στο πενιχρότατο μονοκάμαρό του στην Αθηναϊκή Βαβυλώνα. Τόσο αυτός όσο και ο γέροντάς μας ακολουθούσαν την πολυαίωνη παράδοση των προ αυτών ασκητών της ερήμου και των πόλεων. Αυτά όλα, πρωτίστως, ως προσπάθεια αυτομεμψίας. Και παρακαλώ να με συγχωρέσετε. Η ευχή του γέροντος ας σκέπει όλους μας.

Είχα υποψιαστεί στην αρχή ότι θα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον αυτό το πάνελ και αυτή η συνεδρία από τους μη θεολόγους. Νομίζω ότι αρχίζω και δικαιώνομαι. Από την άλλη πλευρά, θα ήθελα να υπογραμμίσω τη θεολογική προσέγγιση του αγαπητού, που είναι και συντοπίτης — το είπε εκείνος, δεν μπορούσα να το πω εγώ, γιατί ήταν κι άλλοι στο πάνελ, δεν ήθελα να αδικηθούν γι’ αυτό — δεν θα τον ευχαριστώ. Ακόμα πρέπει να σημειώσουμε ότι αυτά που είπε, και που μπορεί εμείς μερικά να έχουμε και αντίθετες ενδεχομένως απόψεις και να μη συμφωνούμε — και έχουμε όλο το δικαίωμα γι’ αυτό — αλλά φάνηκε ότι είναι η αγωνία του και η έμπονη τοποθέτησή του. Ο αγαπητός μου Δημήτρης δεν τα πέρασε επιδερματικά τα πράγματα.

Δεν μπορώ να μη σημειώσω αυτή την ακρίβεια στον λόγο, τον πολύ καλό χειρισμό του ελληνικού λόγου, τη γλαφυρότητα και το κάλλος της γλώσσας που μας έδειξε, που είναι, νομίζω, ένα από τα ζητούμενα της εποχής μας. Τον ευχαριστούμε για όλα.