Presentation by Ioannis Nikolaidis, Session C1

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

With God’s help and with the blessings of His Eminence, Their Eminences, and the Very Reverend Abbot, we begin the third session. Our first speaker is Mr. Ioannis Nikolaidis, a philologist, who will speak to us about literary observations—who will offer literary observations—on the writings of Elder Joseph the Hesychast. I invite Mr. Nikolaidis to take the floor. Well, I think it is needless to remind all the presenters to adhere strictly to the schedule.

Your Eminence, Your Eminence, Reverend Abbot, venerable Fathers, ladies and gentlemen: I wish to state at the outset that, when I read the letters of the blessed elder, Saint Joseph the Hesychast, I was astonished. Both the content and the form of these writings, in their expressive power, reveal a gifted author. In a simple, spontaneous, and accomplished manner, he succeeds in conveying to the reader his profound religious experiences and reflections, his feelings, the strength of his will expressed in praxis—the active ascetic life—his rare and rich experiences, his spiritual exaltations, and his moments of theoria, or divine vision. Precision, clarity, fullness, and vividness are the virtues of these texts. The subject of my presentation has been precisely defined, and I shall therefore remain within its prescribed limits. Nevertheless, I feel the need to confess by way of introduction:

the study of these letters has also brought me great spiritual benefit. From a literary point of view, Elder Joseph reminds me of another figure in modern Greek letters: Makriyannis. The renowned general was illiterate. Only at an advanced age did he attempt to learn the rudiments of grammar. His handwriting remained difficult, even nearly impossible, to read. As his editor, Giannis Vlachogiannis, observed, the general wrote, as it were, by touch rather than with a pen. Nevertheless, his two works, the celebrated Memoirs and Visions and Wonders, are treasures of modern Greek literature. I believe that something similar is true of Elder Joseph.

The Reverend Abbot, Father Ephraim, who together with the Metropolitan of Limassol has set before us this spiritual banquet, observes: “The blessed elder was illiterate and uneducated by worldly standards.” And he adds: “He completed the second grade of primary school.” Thus, he could barely read and write, using incorrect syntax and making many spelling mistakes. And yet—his letters, published by the Holy Monastery of Philotheou under the title Monastic Wisdom, have already reached a sixth edition, certainly a remarkable publishing achievement. I should note, however, that alongside these letters I have also taken the following works into account: Elder Joseph the Hesychast,

by Elder Joseph of Vatopedi, which also contains The Ten-Voiced Trumpet.

I am considering the text as a whole. Elder Joseph’s spelling is not phonetic, as one might suppose. Phonetic spelling presupposes a leveling uniformity. The sound “e,” for example, is always written with epsilon. The sound “i” is always written with iota or, according to Vilaras, eta. The sound “o” is always written with omicron. The result is the abolition of diphthongs, with “ou” as the sole exception. In the elder’s writing, by contrast, we encounter both diphthongs and upsilon. For example, he himself always writes the word kyrios, “Lord,” with an upsilon, while certain other occasional variations also break this leveling uniformity. We are not dealing, therefore, with phonetic spelling. Curiously, he always, or usually, writes the word agape, “love,” with an iota. It is strange that this particular word should consistently escape him in this way. How, then, might such spelling be described? I would personally venture to suggest that the venerable elder simply does not follow the rules of orthography, sometimes through ignorance and sometimes through indifference, because what chiefly concerns him is the content. Thus, the principal characteristic of his spelling is its inconsistency. Let us now turn to the language in which the saintly elder expresses himself. His language is not demotic Greek, as Makriyannis’s is.

Nor is it the traditional, colorless, standardized katharevousa. Neither is it archaic Greek. What, then, is it? It is the evocative language of the Church—a monumental language, I would say—cultivated through the centuries by a multitude of saints and learned men within our Orthodox Church. The elder employs this language consistently—almost throughout, or at least in the greater part of his work. This is why Joseph, though uneducated, is so admirable. There are, of course, many scattered elements of spoken demotic Greek, but these do not alter the character of his writings. On the contrary, they give them a personal color.

I have no hesitation in comparing the language of the blessed elder with that of Papadiamantis. This is not to say, of course, that he was influenced by him; in all likelihood he had never read the great writer from Skiathos. At least, I found no evidence of it. Yet both were faithful children of the Church and, among many others, shared the same teachers: the ecclesiastical writers. There is, however, another text, likewise originating on the Holy Mountain, written by a humble, uneducated, and anonymous monk: Neptic Theoria of an Anonymous Hesychast. As is well known, the manuscript was discovered at the Holy Monastery of Xenophontos and was published in Thessaloniki in 1979 by the Orthodoxos Kypsele publishing house.

It is out of the question that Elder Joseph knew of the manuscript’s existence, much less its contents, since his repose occurred approximately twenty years before its publication. Nevertheless, common concerns, common spiritual struggles, and common God-given experiences led the two elders to comparable heights and to a similar linguistic instrument of expression—which, naturally, is what concerns us here from a literary perspective. I must emphasize, however, that the range of Elder Joseph’s subjects is far broader, since he always responds to specific questions. His language is also far more abundant and free-flowing, evidence of his indisputable literary talent. Up to this point, I have offered a general, concluding assessment of the writing and language of the blessed Elder Joseph. I have consciously followed

the Aristotelian deductive method. To substantiate my claims, however, I shall now refer analytically to specific examples, within the limits, of course, of the time available to me. Before proceeding, I would also like to make an observation. The editor of Monastic Wisdom, published by the Holy Monastery of Philotheou, accomplished a truly Herculean task in transforming the surviving manuscripts into material readable by the general public. Nevertheless, he also ventured to intervene in the authentic texts by adding or removing words, sentences, and even paragraphs.

Without minimizing the labor involved in the work that was accomplished, I must note that I would have preferred absolute respect for the surviving manuscripts—not only for reasons of scholarly ethics, but also because the additions, especially the additions, wound the austerity of the letters. Now let us turn to the particulars. First, punctuation. The elder does not use the familiar punctuation marks. Here and there we find an occasional full stop, but the text usually runs on continuously. Fortunately, the meaning is not lost, thanks to the clarity of his expression. Still, this is not enough, and at this point we must certainly recognize a weakness. Second, spelling. We have already discussed the elder’s manner of writing. Its characteristic feature, as I said, is inconsistency. The same word may be found written in two or three different ways. For example:

agape, “love,” is written once with eta and once with iota, as I mentioned earlier. In the phrase “divine gifts,” the diphthong ei is this time written with iota, while charismata, “gifts,” is even written with a zeta. He himself acknowledges this: “I have written my advice in my unlettered way,” he says, with humility, of course. Another common feature is the joining of two words into one: an article with a noun, a preposition with a personal pronoun, or a possessive pronoun with a noun. For example, he writes “the clay” as a single word, with the pi followed by iota; “to us” as one word, again with iota; and “your dignity” as all three words joined together. As you understand, I am merely offering examples. Third:

syntactical structure. A general observation: guided by his instinct for language, the uneducated elder does not fall into serious errors. Even so, I would not say that his syntax is beyond reproach. I shall summarize the most common errors. First, mistakes in the use of prepositional phrases. For example: “I rejoice in your health.” It should be “I rejoice because of your health,” not “in your health.” “A sob with me without mercy”: the word “me” is unnecessary. “If I am scandalized in them”: the intended meaning is “because of them.” This is clear, of course, from the context, which is why I make the observation. Thus, I repeat, there are some errors in his use of prepositions. Second:

the use of the personal pronoun in the accusative instead of the genitive. For example: “I say you” instead of “I say to you”; “to give him” with the accusative instead of the genitive; “him lacks” instead of “he lacks,” and so forth. Third, the absolute nominative. For example: “The man keeping silent, the nous—the spiritual intellect—finds.”

It should be: “When the man keeps silent, the nous finds.” Again: “It being full moon, I was going,” instead of the proper genitive absolute, “With it being full moon, I was going.” This, of course, is the absolute nominative used in place of the genitive absolute. Fourth, the excessive use of the relative adverb “where.” Here the problem becomes very widespread. For example: “as,” “as where they do,” “divine grace is where, as bait,” and so forth.

I shall be brief. Fifth, elliptical expression. For example: “If the monk grows negligent and leaves the elder without cause, alas, deadly, deadly for him.” The sentence is not completed; it is elliptical. Nevertheless, we understand its meaning. Fourth, vocabulary. In this field, the uneducated elder, possessing a mind that knows how to reflect, reaches the very bounds of wisdom. He does not write mechanically, using words taken from dictionaries. Rather, he emerges as a creator and coiner of words. On the one hand, his reading—to which I shall refer particularly below—and on the other, the endless all-night vigils that he attends attentively, continually enrich the treasury of his vocabulary.

The range of his vocabulary extends from the ancient Greek of the classical authors to popular demotic speech. From the vast number of examples, I shall select only a few representative ones. From ancient Greek: “phaos,” meaning “light”—he does not say “kamphos,” but “phaos”—“antivolo,” “oida,” meaning “I know,” “eida,” “helikioo,” “heomai,” “phantazou,” “melogar,” “agnosia,” “ametria,” “hikto,” and so forth. From popular demotic speech: “by force,” “walls,” “I ask,” “our sorry state,” “strongman,” “the world,” and “it goes to the bottom.” Then there are his personal compound neologisms:

“Mother-of-God Mary”—an expression unfamiliar to us—yet he uses it. “I embrace you with prayer,” “bestower of crowns,” and “noetically created” are words that do not appear in these dictionaries. They are his own creations. The man is a true coiner of words.

I shall pronounce them: “skrophophoro,” “ploutanadosis.” And here is a beautiful alliteration, which struck my ear so pleasantly that I shall mention it to you: “The counsels do not avail.” What a beautiful phrase: “The counsels do not avail.” Fifth, expressive literary devices. The gifted elder’s language is richly adorned. This is certainly not a naïve attempt at literary effect. It flows authentically, firmly, and aphoristically from a reflective source, filled with deep feeling and without any effort at false embellishment or display. I shall confine myself to what is absolutely necessary. First, what we philologists usually call similes. I shall give the examples directly: “Like the useless water that runs through the streets.” What he is comparing is not important here; I am simply placing the simile itself before you. Another: “Like the plane trees do.” Metaphors: “The salty sea of life.” “Spring draws near; the winter of tribulations gradually melts away.” You see what beautiful things he tells us. Third, images.

“Virtue has no bell by which you can recognize it from its ringing.” Another phrase: “You are at the far end of America, where the sun bakes the bread.” “It needs fanning”—he is speaking of the soul. “The soul needs fanning,” as when we blow upon a fire to kindle it. Fourth, an ascending series without conjunctions: “Unless he wrongs you, dishonors you, insults you, strikes you, persecutes you, or plots against your life,” and so forth. There, then, we have both the ascending sequence and the omission of conjunctions. “The monk must be insulted, mocked, tested; he must fall and rise again.” Here we have the same device once more.

Aphoristic speech. This is very common in the holy Elder and is particularly striking. I will give some examples: “You suffer from great ignorance, which breeds conceit.” Fifth: “Reading is light in the darkness.” “People are not sheep for someone to pasture.” “Experience cannot be bought; each person must acquire it for himself.” “First of all, know yourself.” “Where did you leave the light burden of your obedience, that you wished to carry the burden of Sisyphus?” “Like another Ariadne, I give you the thread so that you may find your way out.” These last examples are striking because they reveal the Elder’s knowledge even of ancient mythology. Sixth:

Definitions. The Elder’s concise language sometimes goes so far as to define particular concepts. This reveals a capacity for reasoning that Aristotle especially valued. “Praxis, the active ascetic life, is the name given to all that is accomplished through the body, while theoria, or divine contemplation, is what the intellect performs noetically.” “Obedience is the subjection of the disposition of the soul.” I would consider this presentation incomplete if I did not refer, at least briefly, to the wise Elder’s sources, which enriched both his thought and his language. As I mentioned earlier, the innumerable all-night vigils were a great school for the Elder. He attentively followed the texts and Psalms of the sacred services, and, like a bee, gathered the pollen of their divine meanings. That is why his honey is so very sweet.

The Elder himself gives us further information through the reading he recommends to his readers. But time is passing, and the chairman is nudging me, so I shall move on and omit this material. You will be able to read about his recommended books in the conference proceedings. And so I shall finish here. I have no right to continue any longer. The sands of time are surely about to run out. I must clarify, however, that this paper deals almost exclusively with the letters of blessed Elder Joseph, which are, of course, written in prose. Yet some texts in verse have also survived. A brief examination of these will be included in the conference proceedings. Thank you very much.

This presentation by Mr. Nikolaidis was truly wonderful—this journey through the garden, the true garden, of the letters of Saint Joseph the Hesychast. I believe we may conclude that a person does not have to be highly educated in order to write beautifully. And secondly, we often say that we must learn ancient Greek in order to understand the language of the Church. In my view, however, this is impossible unless we begin from the other direction. We must first be initiated into the language of the Church, regardless of our grammatical knowledge, and only then can we build all the rest upon that foundation.

I have known uneducated elders and eldresses who immersed themselves in Patristic books and could understand Patristic texts extremely well—often, usually, or even always, I would say, better than people who knew the language only as philologists.

That was one Mr. Nikolaidis; and now the other Mr. Nikolaidis, Nikos Nikolaidis, associate professor at the University of Athens, has the floor. His subject is “The Correspondence of Saint Joseph the Hesychast.”

While Mr. Nikolaidis is coming to the podium, I recall a conference of biblical theologians held here in Cyprus a few years ago, to which Mr. Nikolaidis had devoted all his energies and of which he was the very soul. That memory came to me just now. Thank you, Mr. Chairman. Esteemed fellow participants, the title of my subject is “The Correspondence of Saint Joseph the Hesychast.”

Saint Joseph the Hesychast unquestionably marks a historic turning point in Orthodox spiritual life and in the lived experience of our Church. His correspondence constitutes an important chapter both for the study of theology and for the entire life of the Church. The Holy Monastery of Philotheou on the Holy Mountain has published a total of eighty-one letters addressed to monastics and laypeople, as well as another thirteen entitled “To a Hesychast Hermit.” Although this latter group appears to take the form of circular letters, it may in fact constitute a single collection addressed to a particular person. Undoubtedly, there are other letters that have either been lost or remain unpublished, something the Elder himself notes many times. In this presentation, we have used the edition just mentioned.

We have also consulted a number of unpublished letters by Saint Joseph, and I thank the Monastery of Vatopedi and Father Adrian for their assistance in this matter. In any event, the subject of Saint Joseph’s correspondence requires extensive study, reconsideration, and research, as the previous speaker has already indicated. I therefore consider it appropriate to propose here—without in any way undervaluing the diligent existing edition of the Monastery of Philotheou—that a new edition of all Saint Joseph’s letters should be prepared, reproducing them exactly as they came from the Elder’s holy hand. I am also pleased to say that the Monastery of Vatopedi has recently published twenty-eight previously unpublished letters and nine unpublished poems. I have taken these into account in the present paper as well.

The form of Saint Joseph’s letters, as seen in those that survive and especially in the unpublished letters, follows the established conventions of his time. After the salutation, the recipient’s name, and a few preliminary remarks, the Elder immediately turns to his subject. At times, however, he departs from the customary form. After the salutation, he may begin the main subject in a manner suited to the circumstances; he may become intensely pleading and enthusiastic; or he may appear almost like another man, giving his words a strongly admonitory and reproving character. Unfortunately, the recipients’ names, the dates on which the letters were written, and the closing formulas are omitted from most of the published letters, as is well known. This is a mistake. Some of the letters, however, do preserve certain details of this kind.

The unpublished letters also contain striking closing formulas. He usually ends as follows: “To whom belong glory and dominion unto the ages of ages. Amen.” Or again—and this is a biblical text in liturgical form—“To whom are due all glory, honor, and worship, always, now and ever, and unto the ages of ages. Amen.” We consider this final point especially important: a new edition of the Elder’s letters should include the way he closes and signs them. In the unpublished letters, besides the customary signature “Humble Elder Joseph,” he often ends with “Your father, humble Joseph,” “Little Elder Joseph,” “Your humble little elder and father, Joseph the monk,” “Your dear father Joseph,” or “Your grandpa Joseph.” These do not appear in the published edition of the letters.

These last closing formulas are characteristic and eloquent, because they were written shortly before the Elder’s dormition. They reveal the profound tenderness and compassionate heart that filled him toward the end of his life. His way of approaching his subjects and the structure of his letters also deserve attention. Sometimes, before beginning his reply to the recipient, he places at the head of the letter either a prayer or a brief discourse rich in meaning, as the occasion requires. At other times, he invokes words from Holy Scripture to explain and support what he says.

He launches into a magnificent introductory hymn of praise in the form of a prayer, allowing the riches of his heart to shine through. Although he truly lacked grammatical learning and secular education, as he himself admits—“My good child, I am completely illiterate”—and although his manuscripts display extremely poor spelling, behind his many grammatical errors we discern the sharpness of the Elder’s nous, his spiritual intellect, and the burning of his heart for humanity and all creation. His flowing rhetorical and poetic gift—his poems are written in rhyming pairs of fifteen-syllable iambic lines—and his powerful self-education are evident in the wealth of literary elements he employs and in the countless archaic words and phrases that adorn his letters. His carefully wrought rhetorical and poetic figures, as well as his sequences of parallel expressions, refresh his texts like dew and make them pulse with life. The following is one example: “I sat down and recovered a little; and, remembering what had gone before, I join the broken thread like a string and, taking up my lyre, play upon it with all-embracing words, which I gather in varied strains.”

“Come, then, once again, and be my guest beneath my shade, even if you gather fragrant mastic from thorns; and whenever tribulations come upon you, remember the points of what has been said, and my words will seem sweeter to you than honey.” The Elder’s level of cultivation is also evident from another feature: his texts are adorned, like exquisite mosaic pieces, with idioms, compound words or phrases, and even neologisms—some of which the previous speaker has already mentioned. He blends all these elements together in an excellent manner that even the most accomplished pen of a skillful scribe might envy, thereby interpreting numerous passages from Holy Scripture, from the Old and New Testaments, with which he adorns his teaching—not to offer lessons in literature, but to communicate lived experiences of salvation.

For example, wishing to teach one of his correspondents a humble disposition, he writes: “Your works are regarded as filthy rags before God. Your origin is clay, and your life-giving power is the breath of God.” And these are not the only examples. There are interpretations of many passages from Holy Scripture. It should also be mentioned that the Song of Songs sometimes becomes a beloved refuge for him when he allows his God-filled love for his spiritual children to pour forth. He addresses one of them as “My beloved little daughter, my good dove.” Elsewhere he writes characteristically: “Never shall I let You go, my sweetest Jesus, nor shall I ever forsake You. I shall remain inseparable from You forever, and for love of You I breathe my last in the arena.”

“Woe is me, wicked and worthless as I am! Before, I had heard of You by the hearing of the ear, but now my eyes have seen You.” In Saint Joseph’s letters, as the occasion requires, there are also explicit references by name to Fathers of the Church, as well as sayings and turns of phrase drawn from the words of the Fathers and the Gerontikon.

The Philokalia, the Evergetinos, Abba Dorotheos, Saint John Climacus, Abba Isaac, and others are especially dear to the venerable Elder. Thus, following Abba Isaac, he writes: “After illumination come the cessation of the Jesus Prayer and frequent theoria, or divine contemplation: the rapture of the nous, the spiritual intellect; the stilling of the senses; the immobility and utter silence of the bodily members; and the union of God and man into one.” On other occasions as well, he readily refers to the teachings of other Fathers, sometimes openly and sometimes less obviously, as in the following untitled text of his: “All things were dreams, and they dissolved.”

“They were torn and burst apart, like a spider’s web that was broken.” The Elder certainly took this passage from John Chrysostom’s homily “On Eutropius, the Patrician and Consul.” His learning and eagerness to study theological and ecclesiastical writings are also evident when he exhorts a disciple in one of his letters: “If you wish, read the Ecclesiastical History of Meletios of Athens, and see how many teachers—Origen and countless others—were at first great luminaries of the Church. But because they plunged into the sea of knowledge before acquiring purity of the senses and the peace of the Spirit through hesychia, inner stillness, they sank into the ocean of Holy Scripture.” Here, too, a central principle of Patristic theology is emphasized: the understanding of the truths of the faith

is not an intellectual process or a mental conception, but the work of the Holy Spirit, who acts within the human person to purify and illumine. The venerable Elder also draws upon Greek history and mythology, taking images and events from them in order to make his letters more persuasive and vivid. “Bear the trials of your life like Atlas,” he advises a beloved disciple. Yet it is clear that Saint Joseph is not one-dimensional in the counsel he gives through his letters. Living apart from the world in the angelic life, in the comfortless desert of the Holy Mountain, amid harsh struggles and enemies of every kind who showed him no mercy, he nevertheless manages to bring the outside world into his cell. He not only experiences its challenges and demands, but also embraces its inhabitants within himself.

Though stern and unyielding toward himself, he is full of mercy and deep compassion toward his children and all who seek refuge in him, as his letters show. He handles their affairs and problems in a unique and skillful way that even the most modern educational psychology might envy. He does not remain on the surface, but knows how to penetrate the depths and the very core of human existence and to search the hidden recesses of the human soul. “Rejoice in the Lord, my beloved son,” he writes, “you who are very good, though a little quick-tempered; very prudent, though a little stubborn; very kind, though a little jealous.” He takes the problems of his correspondents upon himself—not merely in appearance, but willingly and truly—and makes them entirely his own.

Through this personal bond, he is able, as an excellent teacher and father, to draw near to his child and, from the depths of his heart, entreat God and the Most Holy Theotokos for him. He writes: “My soul is in pain, and a heavy cloud covers my heart. My nous stands still, my tongue falls silent, and my hand grows numb because of you. I remained in prayer for you all night and all day.” For the devil wages fierce war against monks because he wants to take revenge on Christ. He says to Him: “Look, Nazarene, at Your soldiers. You promise them the eternal Kingdom, yet they deny You. But for a little pleasure of the palate, they follow me.” This is how the demon boasts. When circumstances require it, his godly way of guiding souls moves between praise and reproof, sometimes extending even to a corrective rebuke or an expression of grievance.

Yet even then, it is the anguish of a father: “My son, my son, where are you? Where are you going, my child? Truly, I was awaiting your little two-syllable letter to me. But once again you fooled me. I said, ‘It is from my beloved son.’ Just a short while ago, our good deacon came and brought me an envelope. I opened it with the greatest joy, eager to see what you had written; but unfortunately, instead of a letter, I found inside only the famous five hundred—that is, five hundred drachmas—as though you were telling me, ‘Eat and keep quiet.’ This too is good, my child, and I truly thank you very much.” His words are spare and concise: he rebukes the sin while preserving the dignity of the human person.

To a woman living with a man outside Holy Matrimony, he writes: “Your situation is not good. Sin is separation from God. You are condemning yourself to Hell eternally. Whatever tribulations there may be here, endure them. Make your decision. If he crowns you in Holy Matrimony, it ceases to be called sin. But now, as long as sin runs ahead of you, nothing can be done. I will have Divine Liturgies and Paraklesis services offered for you, so that God may help you.” The theological insight and dogmatic precision of the Elder’s theological writings accord completely with the Patristic Tradition of the Church. Particularly worthy of mention is the fact that, in response to each challenge he receives, the Elder approaches and interprets central questions of Orthodox dogmatic theology. Thus, wishing to emphasize the greatness and worth of the human person, he follows Holy Scripture and the Patristic Tradition in regarding man as the center of the whole creation and of the divine economy. “Everything was made for man,” he says.

In this he follows Saint Gregory Palamas. “And this,” he explains, “is because, although man is made of clay, God placed within him the divine breath; He placed His own breath within him. O heavenly greatness! O glory and honor bestowed upon man!” And again: “God made all things for man, and He even commanded the angels to minister to him.” In his treatment of “Man,” a decisive point is his interpretation of the wholeness and proper functioning of soul and body. Like other Fathers, he defines the nous as the steward and eye of the soul. In the Elder’s letters, God is described as “the Being glorious in Himself.” And the knowledge of God, he says, is the vision of God, which cannot be attained by natural means; for, as he explains, it is spiritual knowledge, not natural knowledge, that knows God.

His concern is how, through his letters, to impart these divine experiences to others in every possible way. “For as long as I live, my child, I will pray for you. And if I die, remember that this little elder became ill in order to save us.” His letters are a suitable manual for beginners, laypeople, and monks, but also a volume of sublime knowledge and theoria, divine contemplation. Everything concerns him. In his letters, we see that even the smallest detail plays a part in the spiritual life. Thus, while guiding others in the method and fruits of the Jesus Prayer—“Lord Jesus Christ, have mercy on me”—he does not neglect to counsel them about healthy eating as well. “See to it,” he tells someone, “that you get well.”

“Take care to help yourself as much as you can. Do not eat anything you know is harmful to your health: fried foods, salty foods, sauces—and also anxiety.” His concern also extends to those of his children who, through negligence or for other reasons, fail to communicate with him. In an unpublished letter, he writes anxiously: “Mrs. Vasiliki has written neither another letter nor a confession. What is Magdalene doing? Is she ill? Is she unwell? I beg her earnestly to leave Papapetros at once, because he is not with God. I am compelled to say something that is not fitting: he is a spiritualist; he was not a priest. The Old Calendarists made him one contrary to the Canons. The Lord has given me assurance, and I am writing to tell you to leave, so that you may not be condemned to Hell. These things and many others are written there in the Canons and in the Rudder. I say this because the world does not know these things, and Hell is filling with unworthy priests. Men have abolished the Canons, but God has not abolished them.” And while he writes these things,

he cannot but offer the following counsel: “As for praxis, praxis is likened to the brightness of the stars; illumination, to the full moon; and the perfection of theoria, to the midday sun crossing the horizon.” Yet although he is a giant of theoria and speaks in this way here, elsewhere he speaks simply as a human being clothed in flesh: “Today I am finally closing the little letter I began writing to you so long ago, because shortness of breath, together with fasting, has greatly afflicted me. Today I ate a little cheese, an egg, and some yogurt, and my eyes opened. I believe that I shall soon be well and shall write to you words drawn from experience and from praxis, the active ascetic life.”

Again, with the heart of a little child, he writes in an unpublished letter: “Receive the greetings of Elder Arsenios, and my own little kisses, filled with the love of Jesus. The manna of His abundant love continually moistens them upon my lips, like every breath I take.” In his letters, the Elder never appears one-dimensional. His writings possess an astonishing richness and breadth. At times his speech becomes lyrical or poetic; at other times he composes splendid dialogues; and elsewhere he offers beautiful sayings, such as this: “By remaining silent even unto death, one passes beyond the turmoil of temptations.” Nor are there few occasions when he writes wonderful prayers for his spiritual children. At other times, in a joyful spirit and with heartfelt love, he pours out his heart to his disciples like a little child. And then the riches of his devotion to the Saints, to the Precious Forerunner, and to his dear Mother, the Most Holy Theotokos, overflow: “Hold the icon of our Most Holy Theotokos in your arms and kiss it as though the All-Holy herself were alive, like your own mother when you were a little girl. Tell her all your pain.”

“Drench her with your pure and innocent tears.” All that I have mentioned—mere fragments from the riches of his published and unpublished letters—gives rise to… I am finishing, Mr. Chairman. Has my time passed? Very well, I shall finish in one minute. When, during the final thirty years of the last century, Deming and Juran began developing what came to be known as TQM, Total Quality Management, and when this model was subsequently adapted and applied in education as TQM in Education, as well as in other fields, it produced striking results. This was because the system established and put into practice effective interpersonal relationships, respect for and recognition of the human person, and the development of human abilities to their furthest limits. So, however incongruous the comparison and strange the connection with…

That is precisely the point. Yet it is truly remarkable that today even the most ardent advocate of the secular TQM model would envy the method employed by Elder Joseph. For if the credibility and acceptance of that secular model rested upon its effectiveness, as the experts say, exactly the same is true of Elder Joseph. His correspondence is a practical decoding of his entire way of life and conduct, and it becomes the distilled essence of his lived experience. The abundant fruits of the tree of his life in the Holy Spirit and of the lessons he learned in the Church nourish Orthodoxy throughout the world today and give life to a multitude of his spiritual descendants. Without doubt, they will continue to form the people of God throughout the ages. Thank you.

And we thank Mr. Nikolaidis. It truly was… In a vivid and graceful way, he introduced us to the letters and correspondence of Elder Joseph the Hesychast. We immersed ourselves in them. Perhaps during the discussion we shall be able to say more.

Συν Θεώ και με τις ευλογίες του Πανιερωτάτου, των Σεβασμιωτάτων, του Πανοσιολογιωτάτου Καθηγουμένου, αρχίζουμε την τρίτη συνεδρία. Πρώτος ομιλητής είναι ο κύριος Ιωάννης Νικολαΐδης, είναι φιλόλογος και θα μας ομιλήσει για τα φιλολογικά σχόλια, θα προβεί σε φιλολογικά σχόλια, στα κείμενα του Γέροντος Ιωσήφ του Ησυχαστού. Παρακαλώ τον κύριο Νικολαΐδη να λάβει τον λόγο. Λοιπόν, περιττό νομίζω να υπενθυμίσω σε όλους τους εισηγητές να τηρήσουν την ακρίβεια του προγράμματος.

Σεβασμιώτατε! Σεβασμιώτατε, Άγιε Καθηγούμενε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι, θέλω να δηλώσω εξ αρχής ότι, διαβάζοντας τις επιστολές του μακαρίου Γέροντος Ιωσήφ του Ησυχαστού, έμεινα κατάπληκτος. Τόσο το περιεχόμενο όσο και η μορφή των κειμένων, ως προς την εκφραστική τους δυναμική, μαρτυρούν έναν ταλαντούχο συγγραφέα που κατορθώνει τα βαθιά θρησκευτικά του βιώματα, στοχασμούς, συναισθήματα, ισχύ της βουλήσεως εν τη πράξει, σπάνιες και πλούσιες εμπειρίες, εξάρσεις του πνεύματος και θεωρίες, να τα μεταγγίζει στον αναγνώστη με απλό, αυθόρμητο και άρτιο τρόπο. Η ακρίβεια, η σαφήνεια, η πληρότητα και η παραστατικότητα αποτελούν τις αρετές των κειμένων αυτών. Το αντικείμενο της εισηγήσεώς μου είναι απολύτως καθορισμένο. Θα περιοριστώ, λοιπόν, στα προδιαγεγραμμένα όρια. Ωστόσο, νιώθω την ανάγκη να ομολογήσω προοιμιακά:

η μελέτη των επιστολών μού έχει επιδαψιλεύσει και πολλή πνευματική ωφέλεια. Ο Γέροντας Ιωσήφ, από φιλολογική άποψη, μου θυμίζει μια άλλη μορφή των νεοελληνικών γραμμάτων, τον Μακρυγιάννη. Αγράμματος ήταν ο ένδοξος στρατηγός. Σε μεγάλη ηλικία επιχείρησε να μάθει λίγα γραμματικούλια. Η γραφή του έμεινε δυσανάγνωστη έως προβληματική. Κατά την παρατήρηση του εκδότη του, Γιάννη Βλαχογιάννη, ο στρατηγός γράφει τρόπον τινά διά της αφής και ουχί διά της γραφίδος. Εν τούτοις, τα δύο έργα του, τα περίφημα «Απομνημονεύματα» και τα «Οράματα και Θάματα», αποτελούν πολύτιμο απόκτημα της νεοελληνικής γραμματείας. Κάτι ανάλογο, νομίζω, συμβαίνει και με τον Γέροντα Ιωσήφ.

Παρατηρεί ο Άγιος Καθηγούμενος, πατήρ Εφραίμ, που μας παραθέτει μετά του Μητροπολίτου εδώ της Λεμεσού το πνευματικό αυτό τραπέζι: «Ο μακάριος Γέροντας ήταν αγράμματος, αμόρφωτος κατά κόσμον», και προσθέτει: «Τελείωσε τη Δευτέρα Δημοτικού». Έτσι, μόλις είχε τη δυνατότητα απλώς να διαβάζει και να γράφει, χωρίς σωστό συντακτικό και με πολλά ορθογραφικά λάθη. Και όμως... Οι επιστολές του, που εκδόθηκαν από την Ιερά Μονή Φιλοθέου με τον τίτλο «Έκφρασις Μοναχικής Εμπειρίας», αριθμούν κιόλας την έκτη έκδοση, ασφαλώς ένα επίτευγμα εκδοτικό. Σημειώνω πάντως ότι, παράλληλα με τις επιστολές αυτές, έχω λάβει υπόψη μου και τα εξής έργα: «Ο Γέροντας Ιωσήφ ο Ησυχαστής»

Γέροντος Ιωσήφ του Βατοπαιδινού, όπου υπάρχει και η «Δεκάφωνος Σάλπιγξ».

σύνολο το βλέπω. Η γραφή του Γέροντα Ιωσήφ δεν είναι φωνητική, όπως θα μπορούσε να υποθέσει κανείς. Προϋπόθεση της φωνητικής γραφής είναι η ισοπεδωτική ομοιομορφία. Ο φθόγγος, παραδείγματος χάρη, ε, είναι πάντα έψιλον. Ο φθόγγος η είναι πάντα γιώτα ή, κατά τον Βηλαρά, ήττα. Ο φθόγγος ο είναι πάντα όμικρον. Συνέπεια, κατάργηση των διφθόγγων και μόνη εξαίρεση το ου. Στη γραφή του Γέροντα, αντιθέτως, συναντούμε και διφθόγγους και ύψιλον. Παραδείγματος χάρη, η λέξη «κύριος» γράφεται πάντοτε, τη γράφει ο ίδιος, με ύψιλον, και κάποιες άλλες περιστασιακές διαφοροποιήσεις καταργούν την ισοπέδωση. Επομένως, δεν έχουμε φωνητική ορθογραφία. Το περίεργο είναι ότι τη λέξη «αγάπη» τη γράφει πάντοτε ή συνήθως με γιώτα. Είναι περίεργο πώς έτσι του ξεφεύγει αυτό το πράγμα. Πώς θα μπορούσε, επομένως, να χαρακτηριστεί μια τέτοια γραφή; Προσωπικά, θα διακινδύνευα να υποστηρίξω ότι ο Σεβάσμιος Γέροντας απλώς δεν ακολουθεί τους κανόνες της ορθογραφίας, άλλοτε λόγω αγνοίας και άλλοτε λόγω αδιαφορίας. Γιατί εκείνο που τον ενδιαφέρει κυρίως είναι το περιεχόμενο. Άρα, έχουμε μια γραφή με κύριο γνώρισμα την τυχαιότητα. Ας έρθουμε τώρα στη γλώσσα με την οποία εκφράζεται ο Άγιος Γέροντας. Η γλώσσα του δεν είναι η δημοτική, όπως εκείνη του Μακρυγιάννη.

Δεν είναι ούτε η παραδοσιακή, άχρωμη, τυποποιημένη καθαρεύουσα. Δεν είναι ούτε η αρχαϊκή. Τι είναι, λοιπόν; Είναι η υποβλητική εκκλησιαστική γλώσσα, η μνημειακή, θα έλεγα, που καλλιεργήθηκε μέσα στους αιώνες από ένα πλήθος Αγίων αλλά και σοφών ανδρών μέσα στον χώρο της Ορθοδόξου Εκκλησίας μας. Τη γλώσσα αυτή τη χειρίζεται με συνέπεια ο Γέροντας. Σχεδόν, ναι, στο μεγαλύτερο μέρος της. Και γι' αυτό ο αγράμματος Ιωσήφ είναι αξιοθαύμαστος. Υπάρχουν, βέβαια, κατεσπαρμένα αρκετά στοιχεία από τη λαλουμένη δημοτική, αλλά αυτά δεν αλλοιώνουν τον χαρακτήρα των κειμένων. Ίσα ίσα που του προσδίδουν ένα προσωπικό χρώμα.

Δεν δυσκολεύομαι να παραλληλίσω τη γλώσσα του μακαριστού Γέροντα με τη γλώσσα του Παπαδιαμάντη. Όχι βέβαια ότι επηρεάστηκε από εκείνον· κατά πάσα πιθανότητα δεν είχε διαβάσει τον μεγάλο Σκιαθίτη συγγραφέα. Εγώ τουλάχιστον δεν βρήκα κάποια σχετικά ίχνη. Και οι δυο, όμως, στάθηκαν πιστά τέκνα της Εκκλησίας και είχαν κοινούς δασκάλους, τους εκκλησιαστικούς συγγραφείς, μεταξύ πολλών άλλων. Υπάρχει όμως ένα άλλο κείμενο, προερχόμενο επίσης από το Άγιον Όρος, γραμμένο από ταπεινό, αγράμματο και ανώνυμο καλόγερο, η «Νηπτική θεωρία ανωνύμου ησυχαστού». Το χειρόγραφο, ως γνωστόν, βρέθηκε στην Ιερά Μονή Ξενοφώντος και εκδόθηκε το 1979 στη Θεσσαλονίκη από τον εκδοτικό οίκο «Ορθόδοξος Κυψέλη».

Ο γέροντας Ιωσήφ αποκλείεται να γνώριζε την ύπαρξη και πολύ περισσότερο το περιεχόμενο του χειρογράφου, αφού η κοίμησή του προηγήθηκε κατά είκοσι περίπου χρόνια. Ωστόσο, οι κοινές αγωνίες, οι κοινοί πνευματικοί αγώνες, οι κοινές θεόσδοτες εμπειρίες, οδήγησαν τους δύο γέροντες σε ανάλογα ύψη και σε ανάλογο γλωσσικό όργανο εκφράσεως, και αυτό φυσικά μας ενδιαφέρει εδώ από φιλολογική άποψη. Πάντως, οφείλω να υπογραμμίσω ότι ο κύκλος των θεμάτων του γέροντα Ιωσήφ είναι πολύ ευρύτερος, καθώς απαντά πάντοτε σε συγκεκριμένα ερωτήματα, αλλά και ο λόγος του είναι πολύ πιο εύχυμος, δείγμα του αναμφισβήτητου συγγραφικού ταλέντου του. Ως το σημείο αυτό έκαμα μια γενική συμπερασματική εκτίμηση στη γραφή και τη γλώσσα του μακάριου γέροντα Ιωσήφ. Ακολούθησα συνειδητά

την απαγωγική αριστοτελική μέθοδο. Για να κατοχυρώσω, όμως, τους ισχυρισμούς μου, θα αναφερθώ στη συνέχεια σε συγκεκριμένα παραδείγματα, με τρόπο αναλυτικό, στα πλαίσια, εννοείται, του χρόνου που έχω στη διάθεσή μου. Πριν προχωρήσω, όμως, επιθυμώ να κάνω μια παρατήρηση επίσης. Ο επιμελητής της έκδοσης του έργου «Έκφρασις μοναχικής εμπειρίας» από την Ιερά Μονή Φιλοθέου επετέλεσε αληθινό άθλο, προκειμένου να συμμορφώσει τα σωζόμενα χειρόγραφα σε υλικό αναγνώσιμο για το πλατύ κοινό. Ωστόσο, τόλμησε και κάποιες παρεμβάσεις στα αυθεντικά κείμενα, προσθέτοντας ή αφαιρώντας λέξεις, προτάσεις ή και παραγράφους.

Χωρίς να υποτιμώ τον μόχθο για το συντελεσθέν έργο, σημειώνω ότι θα προτιμούσα τον απόλυτο σεβασμό στα διασωθέντα χειρόγραφα, όχι μόνο για λόγους δεοντολογίας, αλλά και διότι οι προσθήκες, ιδίως οι προσθήκες, τραυματίζουν τη λιτότητα των επιστολών. Και τώρα στα καθέκαστα. Πρώτον, στίξη. Ο Γέροντας δεν κάνει χρήση των γνωστών σημείων στίξεως. Κάπου κάπου βρίσκουμε καμιά τελεία. Συνήθως, όμως, το κείμενο τρέχει συνεχώς, χωρίς ευτυχώς να χάνεται το νόημα, χάρη στη διαύγεια του λόγου. Αλλά, βέβαια, τούτο δεν αρκεί και οπωσδήποτε στο σημείο αυτό εντοπίζεται μια αδυναμία. Δεύτερον, ορθογραφία. Για τον τρόπο γραφής του Γέροντα έχει γίνει ήδη λόγος. Χαρακτηριστικό γνώρισμα, είπα, η τυχαιότητα. Η ίδια λέξη απαντάται με δύο ή τρεις τρόπους γραμμένη. Παραδείγματος χάρη:

«αγάπη», το η με ύψιλον· το «αγάπη» με γιώτα, όπως είπα και προηγουμένως. Και «θεία χαρίσματα», το ει αυτή τη φορά με γιώτα και το «χαρίσματα» μάλιστα με ζ. Το επισημαίνει και ο ίδιος: «Εγώ έχω γράψει με τα αγράμματα το σύνη μου», λέει με ταπείνωση, βέβαια. Συνηθισμένο φαινόμενο είναι και η ένωση δύο λέξεων σε μία, όπως άρθρο με ουσιαστικό, πρόθεση με προσωπική αντωνυμία, κτητική αντωνυμία με ουσιαστικό. Παραδείγματος χάρη, «οπηλός», μία λέξη· «οπηλός», το πι με γιώτα το έχει. «Προσιμάς», το σι με γιώτα, μία λέξη. «Το αξίωμά σου», και οι τρεις μία λέξη. Φέρω απλώς παραδείγματα, όπως αντιλαμβάνεστε. Τρίτον:

συντακτική δομή. Γενική παρατήρηση: ο αγράμματος Γέροντας, οδηγημένος από το γλωσσικό του αίσθημα, δεν πέφτει σε σοβαρά λάθη. Παρ' όλα αυτά, δεν θα έλεγα ότι είναι συντακτικά ανεπίληπτος. Συνοψίζω τα συνηθέστερα σφάλματα. 1. Αστοχίες στη χρήση των εμπρόθετων προσδιορισμών. Παραδείγματος χάρη: «Χαίρω εις την υγεία σου». «Διά την υγείαν σου», όχι «εις την υγείαν σου». «Λυγμός με χωρίς έλεον»· το «με» είναι περιττόν. «Εάν σκανδαλισθώ εις αυτούς»· εξαιτίας αυτών. Βγαίνει, βέβαια, από τα συμφραζόμενα, γι' αυτό κάνω την παρατήρηση. Επομένως, στα εμπρόθετα, επαναλαμβάνω, υπάρχουν κάποια λάθη. Δεύτερο:

χρήση της προσωπικής αντωνυμίας σε αιτιατική αντί σε γενική. Παραδείγματος χάρη: «Σε λέγω», «σου λέγω»· «να τον δώσει», «να του δώσει»· «τον λείπει», «του λείπει» κ.λπ. Τρίτον, ονομαστική απόλυτη. Παραδείγματος χάρη: «Σιωπών ο άνθρωπος, ευρίσκει ο νους».

«Σιωπώντος του ανθρώπου, ευρίσκει ο νους». «Ούσα πανσελήνου, επήγαινα», «ούσης πανσελήνου, επήγαινα». Αυτή είναι η ονομαστική απόλυτη, αντί της γενικής απολύτου, βέβαια. Τέταρτο: κατάχρηση του αναφορικού «όπου». Εδώ πια γίνεται πολύς χαλασμός. Παραδείγματος χάρη: «ωσάν», «ωσάν όπου κάμνουν», «η Θεία Χάρις είναι όπου ως δόλωμα» και λοιπά.

Συντομεύω. Πέμπτο: λόγος ελλειπτικός. Παραδείγματος χάρη: «Εάν ραθυμήσει ο μοναχός και αφήσει χωρίς λόγον τον Γέροντα, αλίμονον, θανάσιμον, θανάσιμον εις αυτόν». Δεν ολοκληρώνεται η φράση. Είναι ελλειπτική η φράση. Καταλαβαίνουμε το νόημα, πάντως. Τέταρτον: λεξιλόγιο. Στον τομέα αυτό, ο απαίδευτος Γέροντας, καθώς διαθέτει μυαλό που ξέρει να στοχάζεται, αγγίζει τα όρια της σοφίας. Δεν γράφει μηχανικά με λέξεις παρμένες από τα λεξικά, παρά αναδεικνύεται δημιουργός και γλωσσοπλάστης. Από τη μια τα διαβάσματά του —θα αναφερθώ ιδιαιτέρως σε αυτά παρακάτω—, από την άλλη οι ατέλειωτες ολονυχτίες, που τις παρακολουθεί προσεκτικά, πλουτίζοντας τον λεξιλογικό του θησαυρό ακατάπαυστα.

Το εύρος του λεξιλογίου του απλώνεται από την αρχαία ελληνική των κλασικών συγγραφέων ως τη λαϊκή δημοτική. Από το μέγα πλήθος ερανίζομαι ελάχιστα ενδεικτικά παραδείγματα. Από την αρχαία ελληνική: «φάος», δεν λέει «καμφός», «φάος»· «αντιβολώ», «οἶδα», το «γνωρίζω», το «είδα»· «ηλικιόω», «ἥομαι», «φαντάζου», «μελογάρ», «αγνωσία», «αμετρία», «ἱκτῶ» κ.λπ. Από τη λαϊκή δημοτική: «με το ζόρι», «ντουβάρια», «αρωτώ», «το χάλι μας», «πεχλιβάνης», «ντουνιάς», «πάει στο φούντο». Προσωπικοί σύνθετοι νεολογισμοί:

«Μητρόθεε Μαρία» —δεν το συνηθίσαμε—, «Μητρόθεε Μαρία», και όμως το κάνει. «Σ' ευχοασπάζομαι», «στεφοδότης», «νοητόκτιστος» είναι λέξεις που δεν υπάρχουν στα λεξικά αυτά. Είναι δημιουργήματα δικά του, είναι γλωσσοπλάστης ο άνθρωπος.

Προφορώ! «Σκροφοφορό», «πλουτανάδωσις». Και μια ωραία παρήχηση, έτσι, επειδή μου χτύπησε πολύ ωραία, γι' αυτό θα σας την αναφέρω: «Δεν βολούν αι βουλαί». Τι ωραίο πράγμα, «δεν βολούν αι βουλαί». Πέμπτον, εκφραστικά καλολογικά στοιχεία. Ο λόγος του ταλαντούχου Γέροντα είναι λόγος ανθηρός. Δεν πρόκειται, βέβαια, για έναν αφελή λογοτεχνισμό. Εκπορεύεται αυθεντικός, στερεός, αποφθεγματικός από πηγή στοχαστική, με βαθιά συναισθήματα και χωρίς καμιά προσπάθεια ψεύτικου εξωραϊσμού ή εντυπωσιασμού. Περιορίζομαι στα απολύτως αναγκαία. Πρώτον, αυτά που λέμε εμείς οι φιλόλογοι, δηλαδή συνήθως, παρομοιώσεις. Φέρνω απευθείας τα παραδείγματα: «Ωσάν το άχρηστο νερό που τρέχει στους δρόμους». Δεν έχει σημασία με τι το παρομοιάζει· εγώ φέρνω την ίδια την παρομοίωση ενώπιόν σας. Άλλο: «ωσάν όπου κάμνουν τα πλατάνια». Μεταφορές: «Η αλμυρά θάλασσα του βίου». «Το έαρ εγγίζει, ο χειμών των θλίψεων μικρόν μικρόν διαλύεται». Βλέπετε τι ωραία πράγματα μας λέει. Τρίτον, εικόνες.

«Δεν έχει κουδούνι η αρετή να την γνωρίζεις με το κουδούνισμα». Άλλη φράση: «Είσαι στο άκρο της Αμερικής, όπου ψήνει ο ήλιος το ψωμί». «Θέλει ανέμισμα»· μιλάει για την ψυχή. «Θέλει ανέμισμα η ψυχή», όπως κάνουμε όταν φυσάμε να ανάψουμε τη φωτιά. 4. Σχήμα ασύνδετο, κλιμακωτό: «Αν δεν σε αδικήσει, ατιμάσει, υβρίσει, τυπήσει, διώξει ή την ζωή σου επιβουλευθεί» κ.λπ. Να το κλιμακωτό, λοιπόν, και το ασύνδετο σχήμα. «Ο μοναχός πρέπει να υβριστεί, να χλευαστεί, δοκιμαστεί, να πέσει, να σηκωθεί». Το ίδιο πάλι.

Αποφθεγματικός λόγος. Πολύ συχνό είναι αυτό στον Άγιο Γέροντα και κάνει πολλή εντύπωση. Θα φέρω παραδείγματα: «Νοσείς αγνωσίαν πολλήν, όπερ τίκτει έπαρσιν». Πέμπτο: «Η ανάγνωσις, φως εις το σκότος». «Οι άνθρωποι δεν είναι αρνιά να τους βόσκει κανείς». «Η πείρα δεν αγοράζεται, είναι εκάστου απόκτημα». «Πρώτον πάντων, γνῶθι σαυτόν». «Πού αφήκες το μικρόν της υπακοής σου φορτίον και εβουλήθης βαστάσαι του Σισύφου το βάρος;» «Ως άλλη Αριάδνη, σε δίδω τον μίτον διά να εξέλθεις». Τα τελευταία παραδείγματα εντυπωσιάζουν με τις γνώσεις του Γέροντα ακόμη και από την αρχαία μυθολογία. Έκτον:

Ορισμός εννοιών. Ο πυκνός λόγος του Γέροντα φτάνει ενίοτε να ορίζει και κάποιες έννοιες. Πρόκειται για συλλογιστική ικανότητα που ιδιαιτέρως την εκτιμούσε ο Αριστοτέλης. «Πράξεις μεν ονομάζεται όσα τελούνται δια του σώματος, θεωρία δε όσα εργάζεται νοερώς η διάνοια». «Η υπακοή είναι να υποτάξεις το φρόνημα της ψυχής». Θα θεωρούσα ανολοκλήρωτη την εισήγηση αυτή, αν δεν αναφερόμουν, έστω και επιγραμματικά, στις πηγές του σοφού Γέροντα, που πλούτιζαν το λόγο του και ως σκέψη και ως γλώσσα. Μέγα σχολείο για τον Γέροντα, καθώς και προηγουμένως ανέφερα, στάθηκαν οι αμέτρητες ολονυκτίες με τα κείμενα και τους ψαλμούς των ιερών Ακολουθιών, που άγρυπνος παρακολουθούσε και σαν μέλισσα ρουφούσε τη γύρη των θείων νοημάτων. Γι' αυτό και το μέλι του είναι γλυκύτατο. Ωστόσο ο

Ωστόσο ο ίδιος μας δίνει συμπληρωματικές πληροφορίες με όσα συνιστά προς τους αναγνώστας του. Αλλά επειδή ο χρόνος παρέρχεται και ο κύριος Πρόεδρος με σκουντάει, γι' αυτό θα προχωρήσω, θα παραλείψω, θα το δείτε για τα αναγνώσματα στα πρακτικά. Λοιπόν, γι' αυτό τελειώνω εδώ. Δεν έχω δικαίωμα να επιμείνω περισσότερο. Η κλεψύδρα του χρόνου τείνει ασφαλώς να εξαντληθεί. Καθήκον μου όμως να αποσαφηνίσω ότι η παρούσα ανακοίνωσή μου αναφέρεται σχεδόν αποκλειστικά στις επιστολές του μακάριου Γέροντα Ιωσήφ, που είναι γραμμένες βέβαια σε πεζό λόγο. Ωστόσο μας σώζονται και έμμετρα κείμενα. Μια σύντομη διερεύνηση και αυτών θα κατατεθεί στα πρακτικά του συνεδρίου. Ευχαριστώ πάρα πολύ.

Τούτο με τον κύριο Νικολαΐδη ήταν πραγματικά θαυμάσιο, αυτό το περιδιάβασμα στο περιβόλι, πραγματικό περιβόλι των επιστολών του Γέροντος Ιωσήφ του Ησυχαστού. Μπορούμε να βγάλουμε, νομίζω, το συμπέρασμα ότι δεν είναι απαραίτητο να είναι κανείς μορφωμένος για να γράφει ωραία. Και το δεύτερο: αυτό που λέμε, να μάθουμε αρχαία ελληνικά για να μπορούμε να κατανοούμε τη γλώσσα της Εκκλησίας, πράγμα που, κατά τη γνώμη μου, είναι ανέφικτο εάν δεν πάμε ανάποδα. Πρέπει να μυηθούμε στη γλώσσα της Εκκλησίας, ανεξάρτητα από τις γραμματικές γνώσεις, για να μπορέσουμε κατόπιν όλα αυτά να τα οικοδομήσουμε.

Γνώρισα γέροντες και γερόντισσες, αγραμμάτους, οι οποίοι εντρυφούσαν στα πατερικά βιβλία και μπορούσαν να καταλάβουν πατερικά κείμενα πάρα πολύ καλά, πολλές φορές ή συνήθως ή πάντοτε, μπορώ να πω, καλύτερα από ανθρώπους οι οποίοι ήξεραν τη γλώσσα αυτή μόνο φιλολογικά.

Τον μεν κύριο Νικολαΐδη, και τώρα τον λόγον έχει ο έτερος κύριος Νικολαΐδης, ο Νίκος Νικολαΐδης, αναπληρωτής καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, με θέμα «Η επιστολογραφία του Γέροντος Ιωσήφ του Ησυχαστού».

Βλέπουμε, ώσπου να ανέλθει στο βήμα ο κ. Νικολαΐδης, πριν λίγα χρόνια εδώ στην Κύπρο ένα συνέδριο βιβλικών θεολόγων, που ο κ. Νικολαΐδης είχε αφιερώσει όλη του τη δραστηριότητα και ήταν η ψυχή του συνεδρίου. Έτσι μου ήρθε αυτή τη στιγμή η ανάμνηση εκείνη. Ευχαριστώ, κ. Πρόεδρε. Εκλεκτή και συνεκλεκτή ομήγυρις. Ο τίτλος του θέματός μου είναι «Η επιστολογραφία του Γέροντος Ιωσήφ του Ησυχαστού».

Ο Γέρων Ιωσήφ ο Ησυχαστής αναντίλεκτα αποτελεί ιστορικό σταθμό. Στην ορθόδοξη πνευματική ζωή και στη βιωματική εμπειρία της Εκκλησίας μας. Η επιστολογραφία του συνιστά σημαντικό κεφάλαιο για την επιστήμη της θεολογίας, αλλά και για την όλη ζωή της Εκκλησίας. Συνολικά έχουν δημοσιευθεί από την Ιερά Μονή Φιλοθέου Αγίου Όρους 81 επιστολές του προς μοναστάς και κοσμικούς και άλλες 13 «Προς ησυχαστήν ερημίτην». Η τελευταία αυτή ομάδα των επιστολών, ενώ φαίνεται να έχει τη μορφή εγκυκλίων επιστολών, δεν αποκλείεται να αποτελεί ενιαίο σύνολο και να απευθύνεται σε συγκεκριμένο πρόσωπο. Αναμφίβολα υπάρχουν και άλλες απολεσθείσες ή και ανέκδοτες επιστολές, πράγμα που και ο ίδιος ο Γέροντας πολλές φορές σημειώνει. Στην εισήγησή μας έχουμε υπόψη την προδηλωθείσα έκδοση.

Επίσης και αρκετές ανέκδοτες επιστολές του Γέροντος Ιωσήφ, και ευχαριστώ τη Μονή Βατοπεδίου, τον πατέρα Αδριανό, για την εξυπηρέτηση σε αυτό το θέμα. Οπωσδήποτε όμως το κεφάλαιο «Επιστολογραφία του Γέροντος Ιωσήφ» χρήζει μελέτης, επανεξέτασης και έρευνας πολλής. Ήδη προδηλώθηκε από τον προηγούμενο μιλητή. Γι' αυτό κρίνω εύλογο εδώ να εισηγηθώ, χωρίς με αυτό να υποτιμώ την υπάρχουσα φιλόπονη έκδοση της Μονής Φιλοθέου, ότι θα πρέπει να υπάρξει μία καινούργια έκδοση όλων των επιστολών του Γέροντος Ιωσήφ, όπως ακριβώς έχουν βγει από το άγιο χέρι του Γέροντα. Και χαίρομαι να πω ακόμη ότι πρόσφατα η Μονή Βατοπεδίου έχει δημοσιεύσει 28 ανέκδοτες επιστολές και 9 ανέκδοτα ποιήματά του. Αυτά τα έχω και εγώ υπόψη μου στην παρούσα έκθεση της εισηγήσεώς μου.

Ο τύπος συγγραφής των επιστολών του Γέροντος, όπως φαίνεται από τις υπάρχουσες και κυρίως από τις μη εκδοθείσες επιστολές, είναι ο καθιερωμένος τύπος της εποχής του. Μετά την προσφώνηση, την παράθεση του ονόματος του παραλήπτη και κάποια προκαταρκτικά, ο Γέροντας μπαίνει αμέσως στο θέμα του. Κάποτε όμως παραβαίνει τον ειθισμένο τρόπο και, μετά τις προσφωνήσεις, ή άρχεται, ανάλογα με την περίπτωση, του κυρίως ζητήματος ή και φέρεται στο έπακρο παρακλητικός και ενθουσιώδης ή ακόμη και εμφανίζεται άλλος, προσδίδοντας στον λόγο του έντονο επιτιμητικό και ελεγκτικό χαρακτήρα. Οι παραλήπτες των επιστολών του, η ημερομηνία συγγραφής τους, όπως και η κατακλείδα στις πλείστες των επιστολών, ως γνωστόν, δυστυχώς παραλείπονται. Και αυτό είναι σφάλμα. Βέβαια, σε ορισμένες από αυτές διατηρούνται κάποια στοιχεία από τα παραπάνω.

Στις ανέκδοτες επιστολές του Γέροντα υπάρχει και η κατακλείδα που κάνει εντύπωση. Συνήθως τελειώνει ως εξής: «ᾯ η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν». Ή ακόμη —αυτό είναι βιβλικό κείμενο, έχει τον λειτουργικό τύπο— «ᾯ πρέπει πάσα δόξα, τιμή και προσκύνησις πάντοτε, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν». Ως ιδιαίτερα σημαντικό θεωρούμε το τελευταίο: να συμπεριληφθεί δηλαδή στη νέα έκδοση των επιστολών του Γέροντος ο τρόπος που κατακλείει τις επιστολές του ή και τις προσυπογράφει. Και τούτο γιατί στις ανέκδοτες επιστολές, εκτός από τον συνηθισμένο καταληκτικό τύπο «Ταπεινός Γέροντας Ιωσήφ», συνήθως καταλήγει «Ο πατήρ σου, ταπεινός Ιωσήφ» ή «Γεροντάκος Ιωσήφ» ή «Ταπεινός γεροντάκος σου και πατήρ Ιωσήφ μοναχός» ή «Ο πατερούλης σου Ιωσήφ» ή «Ο παππούλης σου Ιωσήφ». Αυτά δεν υπάρχουν στην έκδοση των επιστολών.

Οι τελευταίες αυτές απολήξεις του Γέροντος είναι χαρακτηριστικές και εύγλωττες, γιατί γράφονται λίγο πριν την κοίμησή του, πράγμα που δηλώνει την άκρα ευαισθησία και τα σπλάχνα οικτιρμών που συνείχαν τον Γέροντα στο τέλος της ζωής του. Ο τρόπος προσέγγισης των θεμάτων και η δομή των επιστολών του είναι σημεία αξιοπρόσεκτα. Μερικές φορές, προτού αρχίσει να απαντά στον παραλήπτη, προτάσσει, ανάλογα με την περίπτωση, μια προσευχή ή ένα μεστό νοημάτων μικρό λογίδριο. Άλλες φορές προσεπικαλείται αγιογραφικά λόγια για επεξήγηση και στήριξη των λεγομένων του.

Επιδίδεται σε ένα θαυμάσιο προλογικό διθύραμβο, εν είδει προσευχής, αφήνοντας να διαφανεί ο πλούτος της καρδιάς του. Αν και ήταν εστερημένος πράγματι γνώσεων γραμματικών και κοσμικής παιδείας, όπως ο ίδιος ομολογεί, «Εγώ, καλό μου παιδί, είμαι ολότελα αναλφάβητος», και στα χειρόγραφά του φαίνεται να είναι φοβερά ανορθόγραφος, πίσω από τα πολλά γραμματικά παραπτώματα αποκαλύπτεται το οξύκεντρο του νοός του Γέροντος και η καύση της καρδίας του υπέρ ανθρώπων και όλης της κτίσεως. Η ρέουσα ρητορική και ποιητική του ικανότητα —τα ποιήματά του είναι γραμμένα σε ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο στίχο με ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία— και η δυνατή αυτομόρφωση του Γέροντος είναι εμφανής από το πλήθος των φιλολογικών στοιχείων που χρησιμοποιεί και από τις αναρίθμητες αρχαιοπρεπείς λέξεις και φράσεις που διανθίζουν τις επιστολές του. Τα επιμελημένα ρητορικά, ποιητικά ή κατά παράταξη σχήματα του λόγου του ως δρόσος αναζωογονούν και πάλλουν τα κείμενά του. Δείγμα αυτών των αναφορών μας είναι τα παρακάτω: «Εκάθισα και συνήλθα ολίγον και, μνησθείς τα έμπροσθεν, συνδέω την κοπή σαν χορδήν και, κρατήσας τη λύρα μου, με λυρίζοντα καθολογήματα, άπερ συνάγω εν διαιρέμοις».

Έρχου λοιπόν και πάλι, φιλοξενήθητι υπό την σκιά μου, καν συλλέγεις εξ ακανθών μαστίχην ευώδη, και όποτε αν σοι επέρχονται θλίψεις, αναμνήσθητι τα σημεία των λεγομένων, και φανήσονταί σοι οι λόγοι μου γλυκύτεροι μέλιτος. Αλλά το μορφωτικό επίπεδο του Γέροντος επισημαίνεται και από μιαν άλλη παράμετρο: το ότι τα κείμενά του διανθίζουν, ως καλλιέστατες ψηφίδες, ιδιωματισμοί, σύνθετες λέξεις ή φράσεις ή ακόμη και νεολογίες —είχαν αναφερθεί προηγουμένως κάποιοι από τον προλαλήσαντα— και όλα τα πιο πάνω, με έναν έξοχο τρόπο που θα τον ζήλευε και ο πλέον δόκιμος κάλαμος γραμματέως οξυγράφου, τα συγκερνά, ώστε να ερμηνεύει πλήθος κειμένων της Αγίας Γραφής, Παλαιάς και Καινής Διαθήκης, με τα οποία διανθίζει τη διδασκαλία του, για να δώσει όχι μαθήματα λογοτεχνίας, αλλά βιώματα σωτηρίας.

Για παράδειγμα, θέλοντας να υποδείξει σε επιστολογράφο του το ταπεινό φρόνημα, υποβάλλει: «Ως ράκος λογίζονται τα έργα σου ενώπιον του Θεού. Η καταγωγή σου είναι πηλός και η ζωτική δύναμή σου είναι πνοή του Θεού». Και αυτά δεν είναι τα μόνα. Υπάρχουν ερμηνείες πολλών αγιογραφικών κειμένων. Όπως μνημονευτέον εδώ ότι προσφιλής καταφυγή του ορισμένες φορές αποβαίνει το Άσμα Ασμάτων, όταν αφήνει να εκχυθεί η θεοπρεπής αγάπη του για τα πνευματικά του τέκνα. «Το αγαπητό μου θυγάτριον, η καλή μου περιστερά», προσφωνεί. Γράφει αλλού χαρακτηριστικά: «Ου μη σε αφώ, γλυκύτατέ μου Ιησού, ουδ' ου μη σε εγκαταλείπω. Αχώριστος θα μείνω εις τον αιώνα και δι' αγάπη σου ξεψυχώ εις το στάδιο».

«Τάλαν μοι τω πονηρώ και αχρείω. Ακοήν σου ήκουον το πρότερον, νυνί δε σε είδον οι οφθαλμοί μου». Στις επιστολές του Γέροντος Ιωσήφ και, ανάλογα με την περίπτωση, δεν απουσιάζουν ακόμη και ονομαστικές παραπομπές σε πατέρες της Εκκλησίας ή ρήσεις και φραστικά διανθίσματα από λόγους των Πατέρων και του Γεροντικού.

Ιδιαίτερα προσφιλής είναι για τον Όσιο η Φιλοκαλία, ο Ευεργετινός, ο Αββάς Δωρόθεος, ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος, ο Αββάς Ισαάκ και άλλοι. Έτσι γράφει, στοιχώντας στον Αββά Ισαάκ: «Τον δε φωτισμόν διαδέχονται διακοπή της ευχής και συχνή θεωρία, αρπαγή του νοός, κατάπαυσις των αισθήσεων, ακινησία και άκρα σιγή των μελών, ένωσις Θεού και ανθρώπου εις εν». Αλλά και σε άλλες περιπτώσεις εύκαιρα παραπέμπει σε θέσεις άλλων Πατέρων, κάποτε έκδηλα αλλά και ενίοτε όχι εμφανώς, όπως και στο εξής ανεπίγραφο κείμενό του: «Όλα ενύπνια ήσαν και διελύθησαν».

«Εσχίσθησαν και διερράγησαν, ιστός αράχνης που διεσπάσθη». Το απόσπασμα αυτό ασφαλώς το πήρε ο Γέροντας από έναν λόγο του Ιερού Χρυσοστόμου «Εις Ευτρόπιον, πατρίκιον και ύπατον». Το ευπαίδευτο και φιλομαθές του Γέροντος στα θεολογικά και εκκλησιαστικά γράμματα εκδηλώνεται ακόμη όταν προτρέπει σε επιστολή μαθητή του ως εξής: «Ανάγνωθι, εάν θέλεις, Εκκλησιαστική Ιστορία του Μελετίου Αθηνών, να ιδείς πόσοι διδάσκαλοι, Ωριγένης και μύριοι άλλοι, όπου ήσαν πρώτα φωστήρες της Εκκλησίας μεγάλοι, αλλά διότι εδόθησαν εις το πέλαγος της γνώσεως, προτού λάβουν εις την ησυχία την καθαρότητα των αισθήσεων και την ειρήνη του Πνεύματος, εβυθίσθησαν εις τον ωκεανό της Αγίας Γραφής». Και εδώ επισημαίνεται μια καίρια αρχή της πατερικής θεολογίας, ότι δηλαδή η κατανόηση των αληθειών της πίστεως

δεν είναι εγκεφαλική διεργασία και σύλληψη, αλλά υπόθεση ενεργείας του Αγίου Πνεύματος, το οποίο λειτουργεί στον άνθρωπο καθαρτικά και φωτιστικά. Αλλά και στην ελληνική ιστορία και μυθολογία καταφεύγει ο Όσιος, αντλώντας εικόνες και γεγονότα, προκειμένου να καταστήσει τις επιστολές του πειστικότερες και παραστατικότερες. «Ως Άτλας να βαστάζεις τις περιπέτειες του βίου σου», νουθετεί ερώμενο μαθητή του. Είναι όμως εμφανές ότι ο Γέροντας Ιωσήφ στις επιστολές του, προκειμένου να νουθετήσει, δεν είναι μονολιθικός. Ζώντας απόκοσμος εντός της αγγελικής, στην απαράκλητη έρημο του Αγίου Όρους, εν μέσω αγώνων σκληρών και παντοειδών και αδυσώπητων εχθρών, κατορθώνει να μεταφέρει τον έξω κόσμο στην καλύβη του και να βιώνει όχι μόνο τις προκλήσεις και απαιτήσεις του, αλλά και να εγκολπώνει εντός του και τους ενοίκους του.

Ενώ στον εαυτό του είναι άτεγκτος και αμείλικτος, στα παιδιά του και σε όσους καταφεύγουν σ' αυτόν, όπως φαίνεται στις επιστολές του, είναι μεστός ελέους και πολλών οικτιρμών. Χειρίζεται τις υποθέσεις και τα προβλήματά τους με έναν μοναδικό και περίτεχνο τρόπο, τον οποίο θα ζήλευε και η πλέον σύγχρονη παιδαγωγική ψυχολογία. Και δεν κινείται μόνο στην περιφέρεια, αλλά ξέρει να διεισδύει στα βάθη και στον πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης και να διερευνά τα κρύφια της ανθρώπινης ψυχής. «Χαίρε εν Κυρίω, ο αγαπητός μου υιός», γράφει, «ο λίαν καλός και ολίγον θυμώδης, ο πολύ φρόνιμος πλην ολίγον πεισματάρης, ο πολύ αγαθός και ολίγον ζηλότυπος». Προσεταιρίζεται, επομίζεται, όχι σχηματικά αλλά εκούσια και πραγματικά, το πρόβλημα των επιστολογράφων του και το καθιστά απόλυτα δικό του.

Διαμέσου της διαπροσωπικής αυτής αίσθησης κατορθώνει να προσεγγίζει ως άριστος παιδαγωγός και πατέρας το τέκνο του και εκ μέσης καρδίας να παρακαλεί γι' αυτόν τον Θεό και την Παναγία. «Αλγώ την ψυχή μου και νέφος βαρύ καλύπτει μου την καρδίαν», σημειώνει. «Στέκει ο νους μου, σιγά η γλώσσα, ναρκεί η χείρα μου διά σε. Εγώ εστάθην όλην την νύχτα εις προσευχήν δι' εσένα και όλην την ημέραν». Διότι ο διάβολος πολύ πολεμά τους μοναχούς, επειδή θέλει να εκδικείται τον Χριστόν. Του λέγει: «Ιδέ, Ναζωραίε, οι στρατιώτες σου. Εσύ τους τάζεις βασιλείαν αιώνιον και σε αρνούνται. Εγώ διά μικράν ηδονήν του λάρυγγος με ακολουθούν. Αυτά καυχάται ο δαίμων». Η θεόφρονη παιδαγωγική του, όταν απαιτείται, διακυμαίνεται μεταξύ επαίνου και ψόγου και εκτείνεται κάποτε και μέχρι ελεγκτικού επιτιμίου ή και έκφρασης παραπόνου.

Όμως πατρικής συνθλίψεως: «Υιέ μου, υιέ μου, πού ει; Πού πορεύει, τέκνο μου; Αληθώς επερίμενα τη μικρά σου δισύλλαβον επιστολήν μου. Αλλά και πάλι με γέλασες. Είπα, ο αγαπητός μου υιός. Μόλις προ ολίγου ελθών ο καλός μας διάκονος μού έφερε φάκελον, όπερ ανοίξας με άκρα χαρά να ιδώ τι γράφεις, δυστυχώς αντί γράμματος εύρον εντός μόνο το φημιστόν πεντακοσίας, δηλαδή δραχμάς τον αριθμόν, ωσάν να με λέγεις φάγε και σιώπα. Καλόν και αυτό, παιδί μου, και όντως πολύ σε ευχαριστώ». Ο λόγος του είναι δωρικός, συμπεπτυγμένος, ψέγει την αμαρτία, διασώζει το ανθρώπινο πρόσωπο.

Διατυπώνει σε γυναίκα που συζεί χωρίς γάμο: «Η θέση σου δεν είναι καλή. Η αμαρτία είναι χωρισμός από τον Θεό. Αιωνίως κολάζεσαι». «Εδώ, όσες θλίψεις και αν είναι, πέρνα. Αποφάσισε. Εάν σε στεφανωθεί, σταματά να λέγεται αμαρτία. Τώρα, εφόσον τρέχει εμπρός σου η αμαρτία, τίποτε δεν γίνεται. Θα σου κάνω λειτουργίες και παρακλήσεις να σε βοηθήσει ο Θεός». Η θεολογική οξύνοια και η δογματική ακρίβεια των θεολογικών κειμένων του Γέροντος στοιχούν απόλυτα στην πατερική εκκλησιαστική παράδοση. Άξιο ιδιαίτερης μνείας είναι το γεγονός ότι ο Γέροντας προσεγγίζει και ερμηνεύει, ανάλογα με την πρόκληση που δέχεται, καίρια θέματα δογματικής ορθόδοξης θεολογίας. Έτσι, θέλοντας να εξάρει το μέγεθος και την αξία του ανθρώπου, συνεκτιμά, με βάση την Αγία Γραφή και την πατερική παράδοση, ως κέντρο της σύνολης δημιουργίας και της Θείας Οικονομίας τον άνθρωπο. «Όλα έγιναν διά τον άνθρωπον», λέγει.

Στοιχώντας επί του προκειμένου στον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά. «Και τούτο», διευκρινίζει, «επειδή ο άνθρωπος, αν και είναι από πηλόν, έβαλε το θείον εμφύσημα ο Θεός, έβαλε την πνοή του. Ω μεγαλείον ουράνιον, ω δόξα και τιμή του ανθρώπου». Και ακόμη: «Τα πάντα εποίησεν ο Θεός διά τον άνθρωπον και αυτούς τους αγγέλους προσέταξεν εις διακονίαν αυτού». Στο κεφάλαιο «Ο άνθρωπος» καθοριστική είναι η επισήμανσή του, όταν διερμηνεύει την ολότητα και τη λειτουργικότητα της ψυχής και του σώματος, ορίζοντας τον νουν, όπως και άλλοι Πατέρες, ως οικονόμον και οφθαλμόν της ψυχής. Ο Θεός στις επιστολές του Γέροντος χαρακτηρίζεται ως «ον αυτοδόξαστον». Και η γνώσις περί Θεού, λέγει, είναι όρασις του Θεού, η οποία δεν κατορθώνεται με τρόπο φυσικό, καθότι, όπως διευκρινίζει, η πνευματική γνώσις και όχι η φυσική γνωρίζει τον Θεό.

Το μέλημά του είναι πώς να μεταγγίσει αυτές τις θείες εμπειρίες με κάθε τρόπο στους άλλους, διαμέσου των επιστολών του. «Εγώ, όσο, παιδί μου, θα ζω, θα εύχομαι για σένα. Αν πάλι αποθάνω, να ενθυμείσαι ότι το γεροντάκι αυτό αρρώστησε για να σώσει εμάς». Οι επιστολές του αποτελούν εγχειρίδιο κατάλληλο για αρχαρίους, κοσμικούς και μοναχούς, αλλά και τόμο υψηπετούς γνώσης και θεωρίας. Το καθετί τον ενδιαφέρει. Στις επιστολές του βλέπουμε και η λεπτομέρεια να παίζει ρόλο στην πνευματική ζωή. Έτσι, ενώ οδηγεί στην τεχνική και στους καρπούς της ευχής «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με», δεν παραλείπει συγχρόνως να νουθετήσει και για την υγιεινή διατροφή. «Κοίταξε», λέει σε κάποιον, «να γίνεις καλά».

«Φρόντισε να βοηθήσεις όσον μπορείς τον εαυτό σου, να μην τρώγεις ό,τι γνωρίζεις ότι είναι βλαπτικό της υγείας σου: τηγανητά, αλμυρά, σάλτσες και ακόμη αγωνία». Επεκτείνεται και στα παιδιά του εκείνα που, από αμέλεια ή για άλλους λόγους, δεν επικοινωνούν μαζί του. Σε ανέκδοτη επιστολή του αγωνιά: «Η κυρία Βασιλική μήτε έγραψε άλλο γράμμα, μήτε εξομολόγηση. Η Μαγδαληνή τι κάνει; Άρρωστη είναι; Δεν είναι καλά; Να φύγει αμέσως, πολύ την παρακαλώ, από τον Παπαπέτρο, διότι αυτός δεν είναι με τον Θεόν. Αναγκάζομαι να το είπω, εκείνο όπου δεν αρμόζει. Αυτός είναι πνευματιστής, δεν ήταν ιερέας. Τον έκαναν παρά τους κανόνες οι Παλαιοημερολογίτες. Ο Κύριος με επληροφόρησε και σου γράφω να φύγετε, να μην κολαστείτε. Αυτά και άλλα όσα γράφουν εκεί οι κανόνες και στο Πηδάλιον. Αυτά και άλλα, διότι ο κόσμος δεν τα γνωρίζει και γεμίζει η κόλασις από ιερείς αναξίους. Τους μεν κανόνας οι άνθρωποι τους κατήργησαν, αλλά δεν τους κατήργησε ο Θεός». Και ενώ τα γράφει αυτά

Δεν μπορεί να μη συμβουλεύσει με τα πιο κάτω. Της μεν πράξεως η πράξις απεικάζεται ως αστέρων διαύγεια, του δε φωτισμού ως πανσέληνος, της δε θεωρίας η τελειωτική ως ηλίου μεσημβρινού διαβαίνοντος ορίζοντα. Αλλά ενώ είναι γίγαντας της θεωρίας και μιλεί εδώ έτσι, αλλού, ως σάρκα φορών, διαλέγεται ως άνθρωπος. Εσήμερον κλείω το γραμματάκι σου από τόσον καιρό όπου άρχισα, διότι η δύσπνοια με την νηστεία πολύ με πολέμησε. Εσήμερον έφαγα τυράκι, αυγό και γιαούρτι, και άνοιξαν τα μάτια μου, και πιστεύω ότι γρήγορα θα γίνω καλά και θα σου γράψω της πείρας και της πράξεως λόγια.

Ακόμα, η νηπιάζουσα καρδία του γράφει σε ανέκδοτη επιστολή του: Δέξου τους ασπασμούς του γέροντος Αρσενίου και τα ιδικά μου φιληματάκια, όπου είναι γεμάτα αγάπη του Ιησού, όπου τα βρέχει διαρκώς εις το στόμα μου το μάννα της πολλής του αγάπης ως μια αναπνοή. Στις επιστολές του ο γέροντας ποτέ δεν παρουσιάζεται μονολιθικός. Τα γραφτά του διακατέχονται από μια καταπλήσσουσα πολυμέρεια και σφαιρικότητα. Έτσι, άλλες φορές αποβαίνει λυρικός ή ποιητικός ο λόγος του, άλλες φορές καταρτίζει υπέροχους διαλόγους και άλλες καταθέτει ωραία αποφθέγματα, όπως το εξής: Σιωπών μέχρι θανάτου, παρέρχεται των πειρασμών την ταραχήν. Δεν είναι πάλι λίγες οι φορές που συγγράφει θαυμάσιες προσευχές για τα πνευματικά του τέκνα. Άλλοτε πάλι, με εύχαρη διάθεση και καρδιακή αγάπη, ως μικρό παιδί εκχύνεται στους μαθητές του. Όταν αφήνει να του διαφύγει ο πλούτος της αφοσιώσεώς του προς τους Αγίους, τον Τίμιο Πρόδρομο και τη Μανούλα του, την Παναγία: Άσπαζε εις την αγκαλιά σου την εικόνα της Παναγίας μας, ως να είναι ζώσα η Παναγία, ωσάν την μανούλα σου, όταν ήσουν μικρή. Λέγε της όλον τον πόνο σου.

Βρέχε την με τα δάκρυά σου, τα αγνά και καθαρά. Όλα τα πιο πάνω, που είναι ψήγματα από τον πλούτο των επιστολών του —τελειώνω, κύριε Πρόεδρε—, εκδεδομένων και μη, προκαλούν... Έχει περάσει η ώρα; Ωραία, σε ένα λεπτό τελειώνω. Όταν τα τελευταία τριάντα χρόνια του περασμένου αιώνα ξεκίνησε η προσπάθεια του λεγομένου TQM, Total Quality Management, των Ντέμινγκ και Τζουράν, και στη συνέχεια το μοντέλο τούτο, τηρουμένων αναλογιών, εφαρμόστηκε στην παιδεία ως TQM in Education και σε άλλους τομείς, τότε φάνηκαν θεαματικά αποτελέσματα, γιατί το σύστημα αυτό καθιερώνει και εφαρμόζει τη λειτουργικότητα των διαπροσωπικών σχέσεων, το σεβασμό και την αναγνώριση του προσώπου και αξιοποιεί τις δεξιότητες του ανθρώπου μέχρι τα απώτερα όρια. Λοιπόν, όσο και αν μας φαίνεται αταίριαστος ο παραλληλισμός και συνάμα παράξενος ο συσχετισμός με το...

Αυτό είναι το θέμα. Είναι πράγματι όμως άξιο θαυμασμού ότι σήμερα θα ζήλευε και ο πιο θερμός θιασώτης του κοσμικού μοντέλου TQM τη μέθοδο που εφαρμόζει ο Γέροντας Ιωσήφ. Γιατί, αν η αξιοπιστία και η καθιέρωση του κοσμικού μοντέλου στηρίχθηκε στην αποτελεσματικότητα, όπως λένε οι ειδικοί, το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και με τον Γέροντα Ιωσήφ. Η επιστολογραφία του συνιστά μια πρακτική αποκωδικοποίηση της όλης συμπεριφοράς και αποβαίνει το απόσταγμα των βιωματικών εμπειριών του. Οι εύχυμοι καρποί του δέντρου της εν Αγίω Πνεύματι βιοτής και των εκκλησιαστικών μαθημάτων του τρέφουν σήμερα την οικουμενική Ορθοδοξία και ζωογονούν πλήθος πνευματικών απογόνων του και αναμφίβολα θα καταρτίζουν τον λαό του Θεού στους αιώνες. Ευχαριστώ.

Και τον κ. Νικολαΐδη. Ήτανε πραγματικά... Με γλαφυρό τρόπο μάς εισήγαγε στις επιστολές, στην επιστολογραφία του Γέροντος Ιωσήφ. Εντρυφήσαμε σε αυτές. Στη συζήτηση ίσως θα μπορούμε να πούμε περισσότερα.